قاسيەتتى شاڭىراعىمىز

ءبىز – قازاق­ستان­دىقتارمىز! كوپ ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ قۇت­تى مەكەنى قازاقستان بيىل ەۋ­رو­پاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتسە, بە­دەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا ءتورا­عالىق ەتۋ جايىنداعى شەشىمدى مۇشە مەملەكەتتەر ءبىراۋىزدان قولدادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاق­ستان­نىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” جول­داۋ­ىندا ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ, ينۆەس­تيتسيا تارتۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتى­رۋ, تاعى باسقا ماسەلەلەر جان-جاقتى ايتىلعان. قۇندى قۇجاتتا ەكونومي­كانى ءارتاراپتاندىرۋ, ساۋات­تى ساۋدا ساياساتىن قالىپتاس­تىرۋ مەن داعدارىس كەزەڭىندە دۇرىس شەشىم قا­بىل­داۋ ارقىلى قازاق­ستاندىق­تار­دىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋ, ەڭ­بەك­پەن قامتۋ ماسەلەلەرى قاراس­تىرىل­عانىن كورەمىز. وسى­لايشا الەم­دىك دەڭگەيدەگى ايتۋلى كوشباس­شى, كورەگەن ساياسات­كەر, مامىلەگەر ەلباسىنىڭ باستاما­سىمەن ومىرگە كەل­گەن ورەلى ىستەردى كۇندەلىكتى ءومىرى­مىزدەن كورىپ, وعان وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلەمىز. كوپ ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ قۇت­تى مەكەنى قازاقستان بيىل ەۋ­رو­پاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتسە, بە­دەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا ءتورا­عالىق ەتۋ جايىنداعى شەشىمدى مۇشە مەملەكەتتەر ءبىراۋىزدان قولدادى. بۇل پرەزيدەنت بەدەلىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعانى اقيقات. ولاي دەيتىنىم, مۇنداي قۇرمەتتى قۇقىق تمد ەلدەرىنىڭ عانا ەمەس, مۇسىلمان, تۇركى تىلدەس جانە ازيالىق ەلدەردىڭ اراسىنان دا العاش رەت قازاقستانعا بەرىلۋى تەگىن ەمەستىگىن تۇسىنەمىز. بۇعان قالاي ماقتانبايسىڭ, قالايشا مەرەيلەنبەيسىڭ. تاۋەلسىزدىك الماعان تۇستا ەندى ونداعان جىلداردان كەيىن وسىنداي بەدەلدى بيىككە, قۇرمەت پەن ابىرويعا قول جەتكىزەمىز دەپ ويلا­ماعان ەدىك. وسى تاماشا تابىسى­مىز­عا كارى تاريحتىڭ لايىقتى باعاسىن بەرەتىن كەزى كەلەدى دەپ ويلايمىن. مەن جەر ءجانناتى جەتىسۋ ءوڭى­رىندە تۋىپ-ءوستىم. اتا-انام 1944 جىلى وسى وڭىرگە جەر اۋدارىلعان احىسكا ءتۇ­رىكتەرىنىڭ قاتارىنان بولىپ تابى­لادى. ەرىكسىز جەر اۋدارىلعاندار ءۇشىن قازاقستان اتا­جۇرتتاي بولىپ كەتتى. شىندىعىندا تۇركىستاندى بۇكىل تۇركى جۇرتىنىڭ التىن بەسىگى, و باستا ءوسىپ-ونگەن جەرى, تۇما باستاۋى دەپ ەسەپتەسەك, قازاق­ستان ءبىزدىڭ دە اتاجۇر­تىمىز. وسى جا­عىنان الىپ قاراعاندا, ءبىزدى تاريحي وتانىمىزعا قايتا ورالدىق دەپ تە ەسەپتەۋىمىزگە بولادى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاش­قى­لاردىڭ ءبىرى بولىپ تۇركيا مەملەكەتى تانۋىنىڭ سەبەبىن وسىنداي تامىرى تەرەڭ تۋىستىقتان, قادىم زامان­دار­دان بەرى جالعاسقان باۋىرلاستىق باستاۋى­نان ىزدەگەن ءجون شىعار... ءبىز بۇگىن جاتجۇرتتا, بوتەن ءول­كەدە ەمەس, ءوزىمىزدىڭ جەرىمىزدە تۇرىپ جا­تىرمىز دەپ ەسەپتەيمىز. جانە ول ءۇشىن ءوزىمىزدى باقىتتى سەزىنەمىز. ارامىزدى جاقىنداستىراتىن تاريح­تىڭ وسىنداي تاماشا دەرەگىنىڭ بارىنا ماقتانامىز. تاۋەلسىزدىگى­مىزدىڭ وتكەن جىلدارىندا ەلىمىزدە ۇلتارالىق جانجال, كۇردەلى ماسەلە تۋىنداعان جوق. جەلوكپە جاستاردىڭ اراسىندا بولاتىن تۇرمىستىق جان­جالداردى ەسەپكە الماۋعا دا بولادى. مۇنداي ۇساق-تۇيەك كەيدە ءبىر وتباسىندا دا كەزدەسەدى. ەلباسىنىڭ بىلگىر باسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا ءوزىمىزدى ەركىن سەزىنەمىز, بالالارىمىز دا الاڭسىز ءوسىپ, ەگەمەن ەلدىڭ ۇلانى رەتىندە قالىپتاسىپ, رۋحاني جاعى­نان كەمەلدەنىپ كەلەدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىنىڭ وتكەن جىلعى سەسسياسىنا قاتىسۋ قۇرمەتىنە يە بولدىم. سوندا مىنا ءبىر اقيقاتقا كوزىم جەتتى. ول ەلباسىنىڭ قاراپايىمدىلىعى مەن كىشىپەيىل­دىلىگى. ماسەلەن, قاي ەلدىڭ ازاماتى مەملەكەت باسشى­سىنا ەمىن-ەركىن جاقىنداپ, ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن اشىق بىلدىرەدى. ال, قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىنىڭ كەز كەلگەن مۇشەسى پرە­زيدەنتپەن جىلىنا ءبىر­نەشە دۇركىن كەزدەسىپ, وزدەرىن تول­عاندىرعان ماسە­لەلەرىن ايتا الادى. قاجەت دەگەن سۇ­راق­تارىن قويادى. سول كەزدەگى داستار­قان باسىندا اركىم وزدەرىن تولعان­دىرعان ماسەلەلەرى جايىندا ايتىپ جاتتى. ءبارىن مۇقيات تىڭداعان نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى قويىلعان سۇراقتارعا جۇيەلى جاۋاپ بەردى. ءبىر عانا جيىن­نىڭ باسىندا كوپتەگەن وزەكتى ماسە­لە­لەر شەشىمىن تاپسا, مۇنىڭ ءوزى اسسام­بلەيانىڭ ارتىقشىلىعى دەگەن ءجون. الماتى قالالىق تۇرىك ەتنوما­دەني بىرلەستىگى مەنى كۇنى كەشە وزدە­رىنىڭ باسشىسى ەتىپ سايلادى. ونسىز دا مادەني ورتالىقتىڭ ومىرىنە با­رىنشا ارالاسىپ ءجۇرمىن عوي دەگەنىمدە: “جوق, ءبىز ءسىزدى قالاي­مىز”, دەگەن تاڭداۋىن ايتتى. بۇعان دەيىن احىسكا تۇرىكتەرىنىڭ رەس­پۋبليكالىق ورتالىعىن ۇلكەن اعام زياتدين كاسانوۆ باسقارىپ كەلسە, جاقىندا ول وسى ۇيىمعا باسشى بولىپ قايتا سايلاندى. مەملەكەتتىك ءتىل – بارشامىزدىڭ مەرەيىمىز, ۇلتتىڭ جانى ەكەنى داۋ­سىز. وسىعان وراي تۇرىك ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ جانىنان مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىپ-ۇيرەنۋ جونىندەگى كوميتەت قۇرايىق دەگەن ۇسىنىسىمدى قانداس­تارىم جىلى قابىلدادى. ويتكەنى, قازاقستاندا تۇراتىن ەتنوستاردىڭ كوپشىلىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلە بەرمەيدى. مۇنداي كوميتەت ازىرشە ەش جەردە جۇمىس ىستەمەيدى. سون­دىقتان دا ءبىز باسقا ورتالىقتارعا ۇلگى كورسەتەيىك, حالقى دارحان, قوناقجاي ەلدە ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتىپ جاتقاننان كەيىن ءبارىمىز قازاق ءتىلىن بىلۋگە ءتيىس ەكەندىگىمىزدى بىلدىرەيىك دەگەن تۇجىرىم جاسادىق. ءتىل ۇيرەنۋ ەرەسەكتەرگە قيىنداۋ. ويتكەنى, ءبىز كەڭەستىك جۇيەدە ءتار­بيە­لەندىك. ال, جاس ۇرپاق مەملەكەتتىك ءتىلدى مىندەتتى تۇردە ءبىلۋى كەرەك. ولار­دىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ويداعى­داي مەڭگەرۋى ءۇشىن ءبىز قولدان كەلگەن­نىڭ ءبارىن جاساپ, قاجەت بولىپ جاتسا قوسىمشا كۋرستار اشامىز. قازىرگى كەزدە ءبىز وسى باعىتتا جۇمىس جاساپ, اللا تاعالا مۇمكىندىك بەرىپ تۇرعان كەزدە قانداستارىمىزدىڭ باسقا دا قاجەتتەرىمەن قاتار, وسىنداي ماسە­لەلەرىن شەشۋگە دە كۇش سالماقپىز. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن بۇگىندە كاسىبي بىلىكتى, تاجىريبەلى كوماندا قۇرى­لىپ, جۇمىس ىستەۋدە. ناتيجەسىندە, بۇكىل الەمدى جايلاعان قارجى داعدارىسىنان دا كوپ قينالماي شىعۋعا قول جەتكى­زىلۋدە. كەڭەستەر وداعى تاراعاننان كەيىن قيىن جاعدايدا قالدىق. بارلىق جاعىنان تۇرالاعان ەكونوميكانى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە جانداندىرىپ, تامىرىنا قان جۇگىرتۋ مۇمكىن ەمەس­تەي كورىن­گەن. بۇگىندە دەموكراتيالىق جاڭارۋ­لار جۇزەگە اسىپ, جۇيە وزگەردى. مۇ­نىڭ ءبارىن ءبىر كۇندە جۇزەگە اسىرۋ دا مۇمكىن ەمەس. وعان ەڭ الدىمەن حالىقتى دايىنداۋ كەرەك بولدى. ءساۋ­لەتتى قالا ءبىر كۇننىڭ ىشىندە سالىن­باي­دى. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە كەلگەن­دە مەن ءوز ماقساتىمىزعا ءبىر­تىندەپ جاقىنداپ كەلەمىز دەپ سەنىم­مەن ايتا الا­مىن. ويتكەنى, ماقسا­تىمىز اي­قىن, تاۋەلسىز قازاقستا­نىمىز گۇلد­ە­نىپ, ءاربىر وتباسىنىڭ ۇيىندە مول­شىلىق, باقىتتى تىرلىك بولسا دەگەن ماقساتپەن العا ۇمتى­لۋدامىز. ونىڭ العاشقى ناتيجەسى انىق بايقالادى. وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى رەتىندە مەن سايلاۋشىلارمەن ءجيى كەز­دەسەمىن. كەزدەسۋلەردە حالىق ەل­باسىنىڭ ەسىمىن العىس سەزىمىمەن اي­تادى. اكىمدەردىڭ ەسەپ بەرۋلەرىندە دە وسىنداي كوڭىل-كۇي قالىپتاسقانىن كورەمىز. ويتكەنى, بۇگىندە ءار اۋىلدا جول سالىنىپ, سۋ قۇبىرلارى تار­تى­لىپ, كوگىلدىر وتىن كەلىپ جەتۋدە. شە­شىلمەگەن كۇردەلى ماسەلەلەر جوق دەسە دە بولادى. سونىڭ ءبىرى “جول كار­تاسىنىڭ” نەگىزىندەگى قارجىنىڭ داع­دارىس سالقىنىنىڭ الدىن الۋعا جۇم­سالعانى, جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرگەنى بولىپ تابىلادى. ەلباسىنىڭ ءاربىر جولداۋى ەلى­مىزگە جاڭا وزگەرىس الىپ كەلدى, جاڭا قادامدارعا, دامۋعا باستادى. ەلباسى جولداۋىنان كەيىن اۋىل شارۋا­شىلىعى مەن مادەنيەت, مەديتسينا, قۇقىق قورعاۋ, تاعى باسقا سالالاردى دامىتۋدا قانشاما يگى­لىكتى ىستەردىڭ اتقارىلعانىن جاقسى بىلەمىز. بۇل جولداۋدى دا تاعات­سىز­دانا كۇتتىك. ويتكەنى, پرەزيدەنتتىڭ ءاربىر جول­داۋى ءبىر عانا وزەكتى ءجايت­تى ەمەس, بارلىق سالانىڭ تولعاعى جەت­كەن ماسەلەلەرىن قامتۋىمەن قۇندى. بارماساڭ, كەلمەسەڭ جات بولاسىڭ دەگەن. بۇگىنگى ساۋدا-ساتتىق, ەكونو­مي­كالىق بايلانىستاعى قارىم-قاتىناس ارقىلى ەل ەكونوميكاسى نىعايىپ, يننوۆاتسيا ارقىلى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ شۇعىل ارتۋى كوزدەلگەن. وسى ورايدا كەدەندىك وداقتىڭ بولاشاعى جارقىن, مۇمكىندىكتەرى دە مول دەۋگە بولادى. بيزنەسمەن رەتىندە ايتارىم, اتالعان وداق وندىرەتىن تاۋارلار ءۇشىن ۇلكەن رىنوك اشىپ بەرىپ وتىر. ياعني, بىزگە بۇگىندە تا­­ۋار­لارىمىزدى جالعىز قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, 150 ميلليون تۇرعىنى بار رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اۋماعىندا دا ەركىن ساتۋعا مۇمكىندىك مول. ارينە, ءوزارا باسەكە بولادى. بىراق ول قاتاڭ بولعانىمەن باعالى. سوعان وراي كاسىپكەرلەر ەندىگى جەردە ءونىمنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ىزدەنىسپەن جۇمىس ىستەي باستايدى. ناتيجەسىندە حالىق دۇكەن سورەلە­رىنەن نەعۇرلىم قولجەتىمدى باعامەن جوعارى ساپالى ءونىم الادى. ەڭ الدىمەن تۇتىنۋ­شىنىڭ تالعامىن زەرتتەۋ, مۇددەسىن قورعاۋ كەرەكتىگىن تۇسىنۋدەمىز. استانا – ەلىمىزدىڭ جۇرەگى, بارشا جاقسىلىقتاردى تاراتۋشى ورتالىق, ەلباسىنىڭ كورەگەندىك جوباسى. مەن تسەلينوگرادقا بۇرىن دا بارعانمىن. پروۆينتسيالىق دارەجەدەگى كىشكەن­تاي عانا قالانىڭ بۇگىن تانىماستاي وزگەرىپ, جاسارىپ, جايناپ كەتكەن­دىگىنە تاڭقالامىن. قاقاعان قىس كۇنىندە بارعاننىڭ وزىندە وندا سال­تا­نات قۇرعان كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇي, ساۋلەتتى مادەني ورىندار ادامنىڭ جان-جۇرەگىن جىلىتادى. شەت ەلدەرگە بارعاندا ماعان “قا­زاقستاندا بيزنەس جۇرگىزۋگە جاع­داي بار ما؟” دەگەن سۇراق ءجيى قوي­ى­لادى. ولارعا تاجىريبەم مەن ءومى­رىمنەن مىسال كەلتىرەمىن. ماعان بيز­­نەس جۇرگىزۋگە كىم كەدەرگى جاساي­دى. ماسەلەن, ءوزىم اۋىل شارۋاشى­لى­عى, قوناق ءۇي بيزنەسى, جىلجىماي­تىن م ۇلىك, تاعى باسقا كوپ سالالى بيزنەسپەن اينالىسۋدامىن. “كاسانوۆ ينۆەستگرۋپپ” كومپا­نياسىنا 40-تان استام فيرما كىرەدى. شەت ەلدەردەن 2 ملرد. دوللار ينۆەس­تيتسيا تارتۋ ارقىلى تالعار اۋدا­نىندا “التىنساي” جوباسىمەن تۇر­عىن ءۇي كەشەنىن سالۋدى قولعا الىپ, ونىڭ جوسپار-نەگىزدەمەسى جاسالدى. وسى اۋداندا اۆتوۆوكزال قۇرىلىسى باس­تالادى. كومپانيادا 3000-نان استام ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. قۇرى­لىسقا قاجەتتى كىرپىش, ەسىك-تەرەزە, اعاش بۇيىمدارىن ءوزىمىز جاسايمىز. ءىرى ارىپتەستەرىمىزبەن تىكەلەي بايلانىستامىز. جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ حالقىنا قىزمەت كورسەتۋ – نەگىزگى ماقساتىمىز. ماسەلەن, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا شاراپ, قاراساي اۋدانىندا كىرپىش زاۋىتتارى جۇمىس ىستەۋدە. الماتى قالاسىندا گيپەرماركەت ساۋدا ورتالىعى شاھار حالقىنىڭ جوعارى سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋدا. ەلباسىنىڭ “تەگىمىز – تۇرىك, ءدىنىمىز – يسلام ەكەنىن ۇمىتپاۋى­مىز كەرەك. ول ءۇشىن قاسيەتتى كىتاپ – قۇران كارىمدى ناسيحاتتاۋدى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك”, دەگەنىن ەسىمنەن شىعارمايمىن. وسىلايشا حالىقتى يسلام ءدىنىن قۇرمەتتەپ, بيىك ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرگە باۋ­ليتىن اللانىڭ ءۇيىن سالۋعا دا دە­مەۋ­شىلىك تانىتىپ كەلەمىن. ىلە اۋ­دانىنىڭ اقشي, جاڭاارقا, قوسوزەن, قاراساي اۋدانىنىڭ جارمۇحامبەت اۋىلدارىندا, الماتى قالاسىنىڭ مەدەۋ اۋدانىندا كۇمبەزدەرى كوك تىرەگەن يماندىلىق ۇيلەرىنىڭ قۇ­رىلىسىن باستاپ, ەل يگىلىگىنە اينالۋىنا ۇلەسىمدى قوسپاقپىن. ازىرشە ەلىمىز بيزنەستىڭ كومەگىنە مۇقتاج بولىپ وتىر, ەندەشە, ونداي كومەك كورسەتۋگە مىندەتتىمىز. وسى ورايدا تاسقىن اپاتىنان زارداپ شەككەن قىزىلاعاشتىقتارعا 4 ملن. تەڭگەنىڭ ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, تاعى باسقا تۇرمىسقا قاجەتتى كومەگىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار, وبلىس باس­شىسىمەن كەڭەسىپ, تۇرىك جانە ءازىر­بايجان ەتنومادەني بىرلەستىكتەرىمەن بىرلەسە 9 ميلليون تەڭگەگە قىزىل­اعاش اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنا مونشا سالىپ بەرەيىك دەپ شەشتىك. مەردىگەرلىك ۇيىمداردى بەلگىلەپ, قۇرىلىستى باستاۋعا دايىندىق جاساۋدامىز. مۇمكىن بۇل كومەگىمىز تەڭىزگە قوسىلعان تامشىداي بولار. ارينە, بۇعان قوسىمشا قۇرىلىس ماتەريالدارىن جەتكىزىپ, قامىققان حالىقتىڭ اۋىرتپالىعىن از بولسا دا جەڭىلدەتۋدى ويلاستىردىق. جىلدار وتكەن سوڭ مۇنداي كومەكتىڭ كەرەگى دە بولماي قالۋى مۇمكىن دەگەندى تاعى ءبىر قايتالاعىم كەلەدى. ءوزىمىزدىڭ مۇق­تاج ادامدارعا بولىسۋ مۇمكىن­دىگىنە يە بولعانىمىز ءۇشىن ماق­تانامىز. ال, ەندى سونداي مۇمكىندىك جاساپ, كاسىپ­كەرلەرگە شىنايى قولداۋ ءبىلدىرىپ, ەلىمىزدى جارقىن كۇندەرگە باستاعان ەلباسىمىز باردا مۇنداي باقىتىمىز ەسەلەنە تۇسەتىنى انىق. اسپانىمىز اشىق, بولاشاعىمىز بەرىك بولسىن. بارىس جىلى باقىت پەن تابىس اكەلسىن. ۋسەين كاسانوۆ, الماتى وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, كاسىپكەر. الماتى وبلىسى.