ماگاتە-مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزى زور

حالىقارالىق اتوم ەنەرگياسى اگەنتتىگىنىڭ (ماگاتە) جارعى­سىن­دا بەكىتىلگەن باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بەيبىت ماقساتتاعى يادرولىق تەح­نولوگيالاردى يگەرۋ بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن ماگاتە-مەن تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق باع­دار­لامالارى قابىلدانىپ, ءىس ءجۇ­زىنە اسىرىلماق. ماگاتە-مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى تەح­نيكالىق ىنتىماقتاستىق باع­دارلاماسى بويىنشا وڭىرلىك جو­باعا قازاقستان العاش رەت قاتىسىپ وتىر. 2007 جىلدان باستاپ قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىنان بۇل باعدارلامانى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قابىل­داپ الىپ, ماڭىزدى ىسكە بارىنشا ءمان بەرە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. قازاقستان ماگاتە-گە 1993 جىل­دان بەرى مۇشە. اگەنتتىككە ءمۇ­شە-مەملەكەتتەرمەن تەحنيكالىق ىن­تىماقتاستىق (تى) ەلەۋلى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق تيىمدىلىككە جەتۋ ورايىنداعى يادرولىق تەحنو­لوگيالاردىڭ پايدالانىلۋىن كە­­ڭەيتۋدە, تۇراقتى دامۋدى قامتا­ما­سىز ەتۋ جونىندە رەسپۋبليكا ال­دىن­دا تۇرعان باسىم مىندەتتەردى شە­شۋ­دە ماڭىزدى تەتىك بولىپ تابىلادى. قازاقستان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىز­دى­گىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتا­ما­سىز ەتۋگە كۇش سالىپ, وسى ورايدا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندە ىلكىمدى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكى­زۋدە. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدى­گىنىڭ باستى قاعيداتى – ەلدەگى ءبۇ­كىل حالىقتى نەگىزگى ەكولوگيالىق تازا تاعاممەن, ال ءوندىرىس ورىن­دا­رىنىڭ شيكىزاتپەن ءوزىن-ءوزى قامتا­ما­سىز ەتە الۋى. ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋ قاعيداتىنا سايكەس, ونى شە­شۋدەگى باستى ءرول رەسپۋبليكانىڭ ءتيىمدى جانە تۇراقتى دامىعان اۋىل شارۋا­شىلىعىنا تيەسىلى. ال ونىڭ دامۋى ءداستۇرلى تۇردە جانە ايتارلىقتاي دارەجەدە استىق ءوندىرىسىنىڭ ءوندى­رىستىك-قارجىلىق ناتيجەلەرىنە بايلانىستى بولماق. قازاقستاننىڭ استىق رىنوگى وندىرۋدەن باستاپ تاسىمالداۋعا دەيىنگى ونىڭ بارلىق جۇيەسى مەن ۇدەرىستەرىنە يننوۆاتسيالىق تەحنو­لوگيالاردى ەنگىزە وتىرىپ, استىق ءون­دىرىسىنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەن­دەتۋ ەسەبىنەن عانا ناقتى دامي ال­ماق. مامانداردىڭ پىكىرى بويىن­شا, ءوندىرىستىڭ وزىندىك قۇنىن تومەن­دەتۋدە ونىمدىلىك فاكتورىنىڭ ماڭىزى وتە جوعارى. گەكتار بەرە­كەسى ارقاشان اۋا رايى جاعدايلا­رىنا, جاۋىن-شاشىننىڭ مولشەرى مەن مەرزىمىنە تاۋەلدى بولاتىن­دى­عى جانە بەلگىلى. ەلدەگى استىق ءون­دىرىسىنىڭ تيىمدىلىك پەن تۇراقتىلىق دەڭگەيى بولجاپ بولمايتىن تاۋە­كەلدىلىك جاعدايىندا ءالى وتە تومەن بولىپ قالۋدا. ىلعالدىڭ جەتىسپەۋى ءداندى داقىلداردىڭ شىعىمدى­لى­عىن شەكتەيتىن نەگىزگى فاكتور­لار­دىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ال وسى شىعىمدىلىقتىڭ ءوزى قازاقستان بويىنشا ورتا ەسەپپەن گەكتارىنا 0,6-دان 1,4 تونناعا دەيىن اۋىتقىپ وتىراتىنىن نەشەمە جىلدار بويعى ەگىنشىلىك تاجىريبەسى كورسە­تىپ بەرۋدە. وتكەن جىلى, بىرقاتار ەگىستىكتەر قۇرعاقشىلىققا ۇشىرا­عان كەزدە, گەكتار ونىمدىلىگى 5 تسەنتنەرگە دەيىن تومەندەدى, ءسويتىپ ونىڭ وزىندىك قۇنى 25 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتتى. سولتۇستىك قازاق­ستان­داعى جازدىق ءداندى داقىلدار ال­قاپ­تارى بەس وبلىستا شوعىرلانىپ, 11 ملن. گا ەگىستىك جەردى الىپ جا­تىر. مۇنداعى سۋارىلمايتىن دالا­لىق جانە ورماندى ايماقتاردا جىل­دىق شاۋىن-شاشىن مولشەرى 250-400 مم. ارالىعىندا بولىپ كەلەدى. ماگاتە قارجىلاندىراتىن تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق باع­دار­لاماسىنا قاتىسۋشى مەملە­كەتتەر بىرنەشە ايماقتىق توپتارعا بولىنگەن. قازاقستان ەۋروپالىق توپقا جاتادى. ايماقتىق جوبانى ىسكە اسىرۋعا قازاقستانمەن قاتار البانيا, بولگاريا, گرۋزيا, ما­كەدونيا, مولدوۆا, پولشا, رۋ­مىنيا, سەربيا, تۇركيا, ۋكراينا جانە وزبەكستان سياقتى ەلدەر قا­تىسۋدا. جوبانىڭ ماقساتى كەلە­شەك­تەگى سەلەكتسيالىق باعدارلاما­لاردا پايدالانۋ ءۇشىن شىعىس ەۋ­روپانىڭ تابيعي جانە بۋدان تەكتى ءداندى داقىلدارىنىڭ (بيداي, ارپا جانە جۇگەرى) گەنەتيكالىق ءارا­لۋان­دىعىن باعالاۋ بولىپ تابىلادى. باعالاۋ كەزىندەگى نەگىزگى قۇرال رە­تىندە وسى زامانعى يادرولىق جانە مو­لەكۋلالىق تەحنولوگيالار قولدا­نىلادى. ءوزىنىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەرگە سايكەس جوبا جوعارى ءونىمدى ابيوتيكالىق فاكتورلارعا, ياعني قۇرعاقشىلىق پەن تۇزدانۋعا ءتوزىمدى گەرموپلازمالار جاساۋدىڭ گەنەتيكالىق نەگىزدەرىن ارتتىرۋعا جانە سەلەكتسياداعى تاجىريبەلىك مۋ­تاگەنەزدى قولدانۋ اياسىن كەڭەي­تۋگە باعىتتالعان. وسى ورايدا قا­تىسۋشى ەلدەر اراسىنداعى اقپارات الماسۋ مەن تەحنيكالىق ىنتىماق­تاستىقتى كۇشەيتە ءتۇسۋ جانە عىلىمي بايلا­نىستاردى نىعايتۋ جوبانىڭ ماڭىزدى باعدارىنا اينالعان. ماگاتە قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى مۇشە ەلدەرگە ءبى­لىكتى مامان قىزمەتكەرلەر دايار­لاۋعا كومەكتەسۋ بولىپ تابىلادى. وسىناۋ قىزمەت اياسىندا ماگاتە جوباسى بويىنشا وسى زامانعى ياد­رولىق جانە مولەكۋلالىق تەحنو­لوگيالار بويىنشا وقىتاتىن ءوڭىر­لىك كۋرستار, ۇيلەستىرۋشى كەزدەسۋ­لەر, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بيولوگيا جانە وسىمدىكتەر بيوتەحنولوگياسى ينستيتۋتى ماماندارىنىڭ قاتى­سۋى­مەن بىرنەشە كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى. قازاقستاندىق عالىمدار تۇركيانىڭ انكارا, پولشانىڭ كاتوۆيتسا, اۆستريانىڭ زايبەرس­دورف قالالارىندا ءداندى داقىلدار سە­لەكتسياسىنداعى بيوتەح­نو­لوگيا­لار جانە بۋدانداردى جاقسارتۋدىڭ مولەكۋلالىق تەحنولوگيالارى بوي­ىنشا ماگاتە كۋرستارىندا بىلىكتىلىكتەرىن جەتىلدىرىپ قايتتى. وڭىرلىك جوبا جۇزەگە اسا باستاعان ۋاقىتتان بەرى قازاقستاندىق ما­ماندار يادرولىق, بيوتەح­نو­لوگيا­لىق ادىستەمەلەردىڭ جانە جاڭا مولەكۋلالىق تەحنولوگيالاردىڭ كەڭ ورىسىنە شىقتى. ءسويتىپ ولار رەسپۋبليكامىزداعى سەلەكتسيا سالاسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا تابىستى قولدانىلا باستادى. ماگاتە مەن تەحنيكالىق ىن­تىماقتاستىق باعدارلاماسى سون­داي-اق ءبىر ەل كولەمىندە ىسكە اسى­رى­لىپ جاتقان تى باعدارلاما­سى­نىڭ ۇلتتىق جوبالارىن دا ءوز نى­ساناسىنا الادى. 2009-2011 جىل­دارداعى باعىت اياسىندا 2009 جىلى باستالعان, ماگاتە قارجىلان­دىرىپ وتىرعان “بيداي مەن جۇگە­رىنى يادرولىق جانە مولەكۋلالىق تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ جاقسارتۋ” اتتى KAZ 5002 ۇلتتىق جوباسىنا سايكەس قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى وسى جوبانىڭ نەگىزگى عىلىمي ورىنداۋشىسى ءھام ۇيلەس­تىرۋشىسى مىندەتىن ءوز موينىنا جۇك­تەگەن. وسى جولداردىڭ اۆتورى اتال­مىش جوبانىڭ ۇلتتىق ۇيلەس­تىرۋشىسى بولىپ تابىلادى. جوبانى ىسكە اسىرۋعا سونداي-اق “كازاگرو­يننوۆاتسيا” حولدينگىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە وسىمدىكتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قاتىسۋدا. ءسويتىپ ءداندى داقىلدار سەلەك­تسيا­­سىن جاقسارتۋدا وزىق يادرولىق-فيزيكالىق جانە مولەكۋلالىق ءادىس­تەرمەن الماسىپ ىلگەرى باسۋدىڭ ءوزى كادر دايارلاۋ جانە وسى زامانعى جابدىقتارمەن جاراقتانۋ, ماگاتە اۋقىمىنداعى اقپاراتتىق جۇيەلەر­گە قوسىلۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. ماگاتە قىزمەتىنىڭ وسىناۋ قىرلارى مەملەكەتىمىزدىڭ عىلىمي, تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق الەۋەتىن نىعايتۋدى قامتاماسىز ەتەدى. جوبا شەڭبەرىندە بيداي مەن جۇگەرىنىڭ گەنەتيكالىق ءارالۋاندى­عىن ارتتىرۋ كوزدەلە وتىرىپ, ەڭ جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ قولعا الىندى. وسى زامانعى زەرتحانا جابدىقتارىن ساتىپ الۋ, تەحنيكا­لىق ساراپتامالىق ءبىلىم مەن ۇسى­نىستار بەرۋ باستالدى. رەسپۋبلي­كانىڭ جەتەكشى ماماندارى وتكەن جىلى قىتاي اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسى, شانحاي اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسى, شانحاي اگروبيولو­گيالىق تەك ورتالىعى ۇيىمداس­تىرعان قۇرعاقشىلىق جاعدايىندا ءداندى داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىن جاقسارتۋدىڭ ينتەگرالدى تۇرعى­لارى جونىندەگى 3-ءشى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىستى. سونىمەن بىرگە الەمنىڭ جەتەكشى ورتالىق­تا­رىن­دا بىلىكتىلىك ارتتىرۋ جانە ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ورتا­لىقتار ءۇشىن جوعارى بىلىكتى عى­لىمي كادرلار دايارلاۋ ماقسا­تىندا عىلىمي ساپارلار مەن تاعىلىم­دامالار جوسپارلانۋدا. ۋنيۆەرسي­تەتتىڭ وقۋ ۇدەرىسىندە جاڭا تەحنو­لو­گيالاردى پايدالانۋ دا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ۇلتتىق جوبانىڭ ماڭىزدى قىرىنان سانالادى. وسى ورايدا ەلىمىزدەگى ماگاتە-ءنىڭ تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق جوبا­لارىن دايىنداۋ جانە ىسكە اسىرۋ باعىتىندا قازاق اتوم ەنەرگە­تي­كاسى جونىندەگى كوميتەت قىزم­ەت­كەرلەرى ۇلكەن كومەك كورسە­تىپ وتىر­عاندىعىن اتاپ ايتقان ءلازىم. وسىناۋ ماڭىزى زور حالىقارالىق دارەجەدەگى تەحني­كالىق ىنتىماق­تاس­تىققا ءوز تارا­پىمىزدان ءبىز دە اسا مۇددەلىمىز جانە وسى يگىلىكتى ءىس الداعى ۋاقىتتا وركەن جايىپ, ەلىمىزگە پايداسىن تيگىزە بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز. ساۋلە كەنجەباەۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.