ۇلتتىق قۇندىلىقتار – تاربيەنىڭ تورەسى

قازاقى سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپتار حالقىمىزدىڭ تۇر­­مىس-تىرشىلىگىنەن, سالت-سانا­سىنان قالىپتاسقان سانعاسىرلىق تاريحى بار قۇندىلىقتاردىڭ جەمىسى. ارينە, حالقىمىزدىڭ باسىنان نەبىر الماعايىپ زاماندار, قيلى كەزەڭدەر ءوتتى. سونداي قيىن-قىستاۋ ساتتەردە ۇلت زيالىلارى جاس ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە نازار اۋدارىپ, ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىن, مىنەز-قۇلقىن قوعامنىڭ ايناسى دەپ بىلگەن. ەجەلدەن جالعاسىپ كەلە جاتقان جوسىن بويىنشا ءبىز جاس ۇرپاققا دۇرىس تاربيە بەرۋ ارقىلى ۇلتتىق قۇندىلىقتى ساقتاپ, ونى بولاشاققا جەتكىزە الامىز. ۇلتتىق قۇندىلىقتار تاربيەنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن انىقتاپ, ونىڭ مازمۇنىن بايىتادى. بۇعان نەگىز رەتىندە وتباسىلىق تاربيە – ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ­دىڭ العاشقى قادامى بولماق. قازاق وتباسىندا ۇلكەنگە قۇرمەت كورسەتۋ, كىشىگە ىزەت ءبىلدىرۋ, اتا-اناعا قۇرمەت دەگەن سەكىلدى ىزەتتى ۇعىمدار بالا تاربيەسىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» اتتى ءۇشىنشى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە: «مەن ۇسىنعان «ادال ازامات» ۇعىمى مۇنىڭ ءبارىن تۇگەل قامتيدى. سونىمەن بىرگە بۇل ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىمەن ۇندەسىپ جاتىر. ءبىز وسى ىرگەلى قۇندىلىقتى ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرە بەرۋىمىز كەرەك. ادال ازامات دەگەنىمىز – جاقسى قاسيەتتەرگە يە بولىپ, ادال ەڭبەك ەتەتىن جانە تابىسقا ادال جولمەن جەتەتىن ادام. ياعني ادالدىق پەن ادىلدىكتى بارىنەن بيىك قويادى. وزىق ويلى ۇلت بولۋ ءۇشىن بۇكىل قوعام سانا-سەزىمىن وزگەرتىپ, جاڭا قۇندىلىقتاردى ورنىقتىرۋى كەرەك. ءاربىر ادام «ادال ازامات» دەگەن اتقا لايىق بولسا, ەلىمىزدە ءادىل قوعام ورنايدى. «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» – ءبىر-بىرىنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار. وسى ءۇش تاعاندى وزىق ءارى تابىستى ەلگە اينالۋدىڭ باستى كىلتى دەۋگە بولادى. بالالار مەن جاستاردى تاربيەلەپ, ولاردىڭ بويىنا وسى وزىق قۇندىلىقتاردى سىڭىرۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك», دەگەن وي تاستاعان ەدى. بۇگىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ۇرپاق تاربيەسى قالاي ۇشتاسىپ جاتىر دەگەن سۇراق ءجيى مازالايدى. قازىرگى كەزەڭدە مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتايتىن نەگىزگى اۋدي­توريا بولماق. وقۋ ورىندارىندا قازاق ادەبيەتى, تاريحى پاندەرى ارقىلى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرىلەدى. ۇلتتىق مەرەكەلەر, داستۇرلەردى تانىستىرۋ, فولكلور­­لىق شارالار وتكىزۋ – تاربيەنىڭ ماڭىز­دى اسپەكتىلەرى.

ءبىلىم وشاقتارىندا دومبىرانىڭ ءۇنى, قوبىزدىڭ قوڭىر سازى, اقىنداردىڭ ايتىسى ارقىلى ءبىز ءوز تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى ۇرپاققا جەتكىزسەك, بۇل ۇلتتىق تاربيەنى جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا مادەنيەت جانە ونەر ارقىلى سىڭىرۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى. قازىرگى جاعدايدا مەكتەپ تاربيەسى ۇلتتىق تاربيەمەن قالاي ۇشتاسىپ جاتىر دەگەن ساۋال تۋىندايتىنى راس. ءبىز بۇعان جاۋاپ تابۋ ءۇشىن استانا قالاسىنداعى اباي اتىنداعى №87 مەكتەپ-گيمنازياسى ديرەكتورىنىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى ماقسات ەرگەش ۇلىن سوزگە تارتتىق.

«وسكەلەڭ جاس ۇرپاقتى رۋحاني-ادام­گەرشىلىك قاسيەتكە باۋلۋ, تاربيەلەۋ – بۇل بارلىق كەزەڭدە وتە وزەكتى تاقىرىپ. ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز – جاس ۇرپاق, ال ۇرپاق تاربيەسى ادامزاتتىڭ ماڭگىلىك تاقىرىبى. ەل ەرتەڭى بولار بۇگىنگى بالالاردى ۇلتتىق قۇندىلىقتار اياسىندا تاربيەلەۋدە, مەكتەپ – الەمدىك وزىق ءبىلىمدى يگەرگەن سانالى, تولىق ادام قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. قازىرگى تاڭدا جالپى مەكتەپتەردە ء«بىرتۇتاس تاربيە» باعدارلاما نەگىزىندە جۇمىس ىستەلىپ جاتىر. بۇل باعدارلامانىڭ ماقساتى – ۇلتتىق, ادامي قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن. وسى باعدارلاما اياسىندا مەكتەپتەردە بالالارعا ۇلتتىق قۇندى­لىقتاردى بويعا سىڭىرۋدە ابايدىڭ بەس اسىل ءىس قاعيداسىن نەگىزگە الىپ, «تولىق ادام» يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋعا ءبىرشاما جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار اباي مەكتەبى حاكىم ەڭبەكتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, «بالا اباي», «دانا اباي» جانە «حاكىم اباي» دەپ ءۇش بولىككە ءبولىپ, مەكتەپ باعدارلاماسىندا «ابايتانۋ» تاڭداۋ كۋرسى رەتىندە وقى­تىلادى. مەكتەپتە جالپى ۇلتتىق تار­بيە بەرۋدە اكەلەر, اجەلەر, انالار مەكتەبى جۇمىس ىستەيدى. بۇل مەكتەپتەردىڭ ماقساتى – قازاق وتباسى تاربيەسىندەگى اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان سالت-ءداستۇر مەن تاربيەلىك قۇندىلىقتاردى ساقتاي وتىرىپ, وقۋشىلاردىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ. وسى باعىتتا بىرقاتار تاربيەلىك ءىس-شارا مەن سىنىپ ساعاتى ءوتتى.

بيىلعى وقۋ جىلىنان باستاپ, مەكتەپتە استانا قالاسىنىڭ اقساقالدار كەڭەسىنىڭ ۇسىنىسىمەن باستاۋىش سىنىپتاردا ء«تولدىڭ باسى – تۇڭعىشىم» جوباسى اياسىندا وتباسىندا تۇڭعىش بالالار وقيتىن ءتورت 1-سىنىپ اشىلدى. بۇل سىنىپتا تەك قانا تۇڭعىش بالالار وقيدى. ء«تولدىڭ باسى – تۇڭعىشىم» باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى: ءبىر ءۇيدىڭ تۇڭعىشتارىنا وزىنەن كەيىنگى باۋىرلارىنا قامقور بولۋعا, باۋىرمالدىققا, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بويىنا جيناعان سانالى ۇرپاق, ەڭبەك­قور, ادال, سانالى, جاسامپاز ازاماتتى تاربيەلەۋ», دەيدى ماقسات ەرگەش ۇلى.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىزدەگى مەكتەپتەردە قازاقى تاربيە مەن ۇستا­نىمعا باسا نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. ارينە, ءبىر ۇلتتىڭ دامۋ جولىنا ءتۇسۋى, وزگەلەرمەن تەڭ تۇرعىدا تۇرۋ ءۇشىن ونىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى ساپاسى مەن تاربيەسى ماڭىزدى ءرول وينايدى. وسىعان باس قاتىرعان ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى ماماندارى مۇمكىندىكتىڭ بارىنشا ۇلتتىق تاربيەنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە قۇلشىنىپ جاتقانىنا كوزىمىز جەتتى. جوعارىدا ايتقان مادەنيەت, ونەر سالاسى ارقىلى مەكتەپتەردە ۇلتتىق تاربيەنى دارىپتەۋ تۋرالى دا م.ەرگەش ۇلى ءوز ويىن ورتاعا سالدى.

ء«تولدىڭ باسى – تۇڭعىشىم» جوباسى اياسىندا «حالىق تاعىلىمى», «ۇلتتىق ويىندار – ۇلت قازىناسى», «ۇلتتىق ونەر», «باتالى ءسوز – بالاعا ازىق», «اتامنىڭ ونەگەسى», «اجەمنىڭ ەرتەگىسى» سەكىلدى ۇلت­تىق قۇندىلىقتار ىسكە اسادى. مىسالى, «توعىز­قۇمالاق» ويىنىن ۇيرەتۋ ارقىلى – زياتكەرلىك, ۇشقىرلىق قابىلەتىن ارتتىرۋ بولسا, ۇلتتىق قولونەردى دارىپتەۋ ءۇشىن قىز بالالارعا كەستە تىگۋدى ۇيرەتەدى. «حالىق تاعىلىمى» – ءبىلىم الۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن اشۋ ارقىلى قۇندىلىقتاردى دارىپتەسە, «اتامنىڭ ونەگەسى» جوباسىندا وقۋشىلاردىڭ تىلدىك داعدىلاردى دامىتۋمەن قاتار تاقىرىپتىق تالقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. ال «اجەمنىڭ سىر-ساندىعى» جوباسىندا ەرتەگى, شەشەندىك تاعىلىمدى اڭگىمەلەر ايتۋ ارقىلى وقۋشىلاردى يبالىلىق پەن يناباتتىلىققا تاربيەلەيدى. «8 مينۋتتىق كىتاپ وقۋ» جوباسى – بۇل بالالاردى كىتاپ وقۋعا دەگەن ىنتاسىن وياتىپ, كىتاپ وقۋ مادەنيەتىنە تاربيەلەيدى. ءار سىنىپ ءبىر كىتاپ تاڭداپ, ءار ايدىڭ سوڭىندا وقىعان كىتاپتارىن ءتۇرلى فورماتتا تالقىلايدى. مىسالى, «TEDx»-الاڭىنىڭ قازاقشا بالاماسى رەتىندە مەكتەپتە «AQ talks الاڭى» جۇمىس ىستەيدى. بۇل الاڭدا وقۋشىلار نەمەسە مۇعالىمدەر, اتا-انالار ءتۇرلى تاقىرىپ اياسىندا ءوز ويلارىن ورتاعا سالسا, «10 مينۋتتىق ءان ايتۋ» جوباسىندا قازاق اندەرى ناسيحاتتالادى. سونداي-اق «كۇي كۇمبىرى» جوباسىندا وقۋشىلار ءۇزىلىس ۋاقىتىندا كۇي تارتىپ, قازاق كۇيشىلەرىنىڭ شىعارماسىمەن تانىسادى. بۇل جوبالار اپتا كۇندەرى بارلىق سىنىپتا ۇيىمداستىرىلادى. بيىلعى وقۋ جىلىنداعى ەرەكشەلىك ء«بىرتۇتاس تاربيە» باعدارلاماسى اياسىندا اپتا كۇندەرىنە بەلگىلى اتاۋلار بەرىلگەن. ماسەلەن,

دۇيسەنبى – «ادەپ كۇنى»,

سەيسەنبى – «دەنساۋلىق كۇنى»,

سارسەنبى –  «كاسىبي باعدار كۇنى»,

بەيسەنبى – «تازالىق-دەنساۋلىق كەپىلى»,

جۇما – «ۇلتتىق قۇندىلىقتار كۇنى».

ءار اپتا كۇندەرى سىنىپتار وسى كۇن­دەرگە بايلانىستى تاربيەلىك ءمانى بار ءىس-شارالار جۇرگىزەدى. بۇل اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بارلىعى ۇلتتىق قۇندىلىققا نەگىزدەلگەن», دەيدى ول.

ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن تاربيە – ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ۇعىمدار. ءبىر ەلدىڭ بولاشاعى ۇرپاق تاربيە­سىنە ­بايلانىستى ەكەنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەل­­­دەپ بەردى. ال تاربيە ۇلتتىق قۇندىلىقتار­عا سۇيەنگەندە عانا جەمىستى بولماق. سوندىقتان قازاق قوعامى ءۇشىن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاپ, ولاردى جاس ۇرپاققا جەتكىزۋ ماڭدايالدى مىندەت­تىڭ ءبىرى ەكەنىن تۇسىنەتىن ءسات تۋدى. ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن تاربيە ارقىلى ءبىز ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جالعاستىرىپ, ناعىز ۇلتىن سۇيەر ۇرپاق تاربيەلەي الامىز.