كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
ءبىر انىعى, وتكەن عاسىرداعى برودسكي جولى بۇگىنگى ورىس پوەزياسىن وزگە ارناعا بۇردى. كەيىنگى ورىس جاستارىنىڭ ۇستاز تۇتار ايدارلى اقىنىنىڭ بىرەگەيى دە – يوسيف برودسكي. باجايلاپ قاراساق, دارىندى ورىس جاستارىنىڭ اراسىندا ونىڭ اۋراسىمەن «دەرتتەنبەگەندەر» كەمدە-كەم. ءتىپتى كەيبىر ادەبيەت سىنشىلارى «برودسكي وزىنە دەيىنگى ءھام وزىنەن كەيىنگى ەلۋ جىلدى جۇتىپ قويدى» دەسە, ەندى ءبىرى پۋشكيننەن كەيىنگى رەفورماتور برودسكي دەگەن پىكىرگە توقتايدى. XX عاسىردا ءومىر سۇرسە دە, جاڭا زاماننىڭ قۇرداسى اتانعان اقىن ەۆرەي وتباسىندا دۇنيە ەسىگىن اشىپ, ەڭ العاش باراتىنسكيدىڭ جىر جيناعىن وقۋ ارقىلى پوەزياعا ىنتاسى ويانادى. ىلە وندىرە جازىپ, جاقسى جىرلار لەگىن دۇنيەگە اكەلە باستايدى. سول تۇستا لەنينگرادتا ەۆگەني رەين باستاعان اقىنداردىڭ ىرگەلى ورتاسى قالىپتاسقان-تىن. الاقانداي ادەبي ورتا ەۆتۋشەنكو, ۆوزنەسەنسكي سىندى ەسترادا اقىندارىنان بولەك, وزىنشە, دارا ءومىر كەشتى. مىنە, وسى سوقپاقتان سۋىرىلىپ شىققان برودسكي 23 جاسىندا-اق العاشقى تابىسى سانالارلىق «دجون دونن تۋرالى اۋقىمدى ەلەگيا» اتالاتىن ايماڭداي جىرىمەن تانىلدى.
«دجون دونن قالىڭ ۇيقى قۇشاعىندا,
اينالا دا كوز ءىلدى قۇسا-مۇڭدا.
قابىرعا, ەدەن, توسەك, سۋرەت, ۇستەل –
جامىلىپ جاتىر ءبارى كونە تۇسپەن.
سۋىرما, بيۋففە, مايشام, ىلمەك, پەردە:
قيالىن ءتۇرتتى ولاردىڭ ءتۇن كەپ تورگە.
بوتەلكە, كەسە, لەگەن, پىشاق پەن نان –
قالعىدى ريزىق پەنەن نىساپ بەيعام»
(ايبول يسلامعالي اۋدارماسى).
جاس پەرىنىڭ جاڭا ولەڭىن وقىعاندا اننا احماتوۆا ەلجىرەي قاراپ: «سەن ءوزىڭنىڭ قانداي تۋىندى جازعانىڭدى بىلمەيسىڭ عوي...», دەسە كەرەك. احماتوۆا جاس «سيقىرشىنىڭ» الىپ دۇنيە جازعانىن ءوزى دە بايقاماعانىن قالاي انىق سەزىنگەن دەسەڭىزشى؟
قازىرگى كوزى ءتىرى ورىس اقىندارى اراسىندا ورىس جاستارىنىڭ تىلىنە العاشقى بولىپ ورالاتىن اياۋلى ەسىمنىڭ ءبىرى – سەرگەي گاندلەۆسكي. «انتيبۋكەر», «سولتۇستىك پالميرا», «اقىن» ۇلتتىق سىيلىعى, اپوللون گريگورەۆ اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى. 1970 جىلى «ماسكەۋ ۋاقىتى» پوەزيالىق توبىنا مۇشە بولعان ول, ءوز زامانىنىڭ كەلبەتىن جىرلاپ, جاڭا پوەزيا قالىپتاستىرۋعا كۇش سالدى. گاندلەۆسكي جىرلارى الەمنىڭ كوپتەگەن تىلىنە, سونىڭ ىشىندە اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, يتاليان, تۇرىك, قىتاي, جاپون تىلىنە اۋدارىلعان. بۇگىندە «ينوستراننايا ليتەراتۋرا» جۋرنالىنىڭ سىن جانە پۋبليتسيستيكا ءبولىمىنىڭ رەداكتورى.
ء«ومىردى سۇرمەگەندەي سۇرگەندە مەن,
اۋانى كەرە جۇتتىم جىر كەۋدەمەن.
شالقىدىم شارپي جاساپ ءار ءىسىمدى,
ءالى دە ەشكىم جاساپ ۇلگەرمەگەن.
اجال كەپ اقىرعى دەم جەتكەنىندە,
توزاڭعا اينالعاندا كوك تورىندە.
ايتا الماس كەركەگور دا, بۋبەرداعى,
نە ءۇشىن بۇل ومىردەن وتكەنىمدى؟»
ءبىز الىمىزشە اۋدارۋعا تىرىسقان س.گاندلەۆسكي جىرلارى وڭاشالىق ۇيىعىنا, سايابىر ويعا, سالقىنقاندى سوزگە بەيىم. جۇلقىما ىرعاقتان, ءجونسىز پافوستان اۋلاق. وزىنەن كەيىنگى جاستارعا ۇنايتىن قىرى دا اقىننىڭ وسى تۇسى بولار.
زاماناۋي ورىستىڭ بەلگىلى اقىنى, قوعام قايراتكەرى دميتري بىكوۆتى بىلمەيتىندەر سيرەك. بىردە ۇستاز, بىردە كينو سىنشىسى, ءتۇرلى ءسوزسايىستار مەن ينتەللەكتۋالدى جىرلارى ارقىلى د.بىكوۆ ميلليونداعان وقىرمان جۇرەگىنە جول تاۋىپ كەلەدى. ول قاي ۋاقىتتا دا اقىندىق, ازاماتتىق ۇستانىمىنا ادال, جەكە پىكىرىن وتكىر ايتا الاتىن قايراتكەر قالامگەر. ءتىپتى ۇلى ۋاقىت اتتى سىنشىدان الدەقاشان باعاسىن العان كلاسسيكتەردىڭ ءوزىن قيقار تىلىمەن شاعا شەنەگەندە, تەمىر شەڭگەلىنەن تىس قالار تۇلعا از. ينتەرنەت جەلىسىن اشساڭىز, د.بىكوۆتىڭ ءارتۇرلى قالامگەر تۋراسىندا لەكتسيالارى جەتىپ ارتىلادى. تىڭداپ وتىرساڭىز, سونشا تەلەگەي تەڭىز بىلىمگە قول سوعىپ, ىشتەي تاڭدانىس قۇشاعىنا ەنەسىز.
«قۇشاقتاپ بوز جۋساندى جىلامادىم,
تايعاناپ تارعىل مۇزدا جىلامادىم,
تىرىستىم جاستىڭ ءوزىن جىلاتۋعا,
تەك تامشى جاعا المايدى مۇڭ الاۋىن...»
دميتري بىكوۆ قانشالىقتى قايراتكەر, رۋحتى بولسا, سونشالىق نازىك, قانشالىق فيلوسوف بولسا, سونشالىق سەزىمتال ليريك. ءسىرا, تولاعاي ءبىلىم ادامعا سەزىمتالدىق سىيلايتىنى راس بولار. ويتكەنى ءبىلۋ – ءتۇسىنۋ. ال ءبارىن ءتۇسىنۋ – ءبارىن كەشىرۋ. ءومىرىنىڭ سوڭىندا كوڭىلشەك حالگە تۇسكەن ماكسيم گوركي بەينەسى, وقىماعان جاقسى كىتابى از قادىر مىرزا ءالىنىڭ كوز جاسى, دميتري بىكوۆتىڭ ءمولدىر جىرلارى كىسىنى وسىنداي تۇيىنگە جەتەلەيدى.
رەسەيدىڭ كەيىنگى ادەبيەتىندەگى ەڭ تانىمال, جاس اقىنداردىڭ كوشباسشىسى, تەلەبايقاۋلار مەن ينتەرنەت ارقىلى كەڭىنەن ناسيحاتتالعان بىرەگەي ەسىم – ۆەرا پولوزكوۆا. اقىننىڭ ءجيى ادەبي كەشتەر وتكىزىپ, ەلدى ارالاۋى ونىڭ تانىمالدىلىعىن شوۋمەن ارتىستەردىڭ دەڭگەيىنە كوتەردى. ۆەرانىڭ ايتار ويى انىق, ويلاۋ جۇيەسىنىڭ كوكجيەگى كەڭ. اقىن دميتري بىكوۆ ونىڭ پوەزياسى جونىندە: «پولوزكوۆا ءوز تاقىرىبىن بىلەتىن اقىن. وندا وزىنە دەگەن الىپ سەنىم, ايقىن ارتىقشىلىق, توقتاۋدى بىلمەس قۋات, سايكەستى سوزدەر لەگى مەن ساحنالىق ىمىرا, سۇيكىمدى قايتالاۋلار بار...» دەگەن-ءتىن.
«قاراپايىم دىڭگەكتەي جۇرگەنىڭمەن,
ارتىق ودان جاۋىز بوپ كۇلگەنىڭ دە.
ءسۇيۋدى توقتاتقاندا ادامداردى,
كوبىسى مەنى ءسۇيدى شىن كوڭىلمەن.
ءسىز تاكاپپار, تاۋەلسىز دارا قۇربان,
شىققاندا پىلدەي باسىپ جاڭا مۇڭنان.
شيبورىلەر سەنەدى, بىلەر سەنى,
بىلە تۇرا جابىسار تاماعىڭنان!»
تاعى ءبىر جىرىندا: «اينالاڭىز توزاقتىڭ تۇتقىنىندا, ۇقتىرىڭىز ولارعا جارىق بارىن...», دەگەن ۆەرانىڭ ازاماتتىق ءۇنى قاشان دا جارياعا شىعىپ جاتادى. ول ورىس قوعامىنداعى قانداي كۇردەلى ماسەلەگە دە ءوز ءۇنىن قوسىپ وتىرادى, سول ازاماتتىق رۋحى جيناقتارىنان دا مەنمۇندالاپ تۇرادى. مەدياساراپشى ەۆگەني ەرمولين ۆەرا تۋرالى پىكىرىندە بىلاي دەيدى. «ۆەرا پولوزكوۆا – رەسەيلىك جاڭا بۋىننىڭ بىرەگەي داۋىسى. پولوزكوۆا ولەڭدەرى – ءوز بۋىنىنىڭ ءومىر تاجىريبەسىنىڭ سىعىندىسى ىسپەتتى. ءھام سول بۋىننىڭ دانالىعى, داۋىسى, ينتوناتسياسى, سەرپىنى, ومىرلىك عۇرپىنىڭ كورسەتكىشى. جاڭا بۋىن ۆەرا ارقىلى ءوزىن تانىدى. ونىڭ ماحابباتى ارقىلى ءوز ماحابباتىن كوردى». ءيا, رەسەيدىڭ تۇس-تۇسىندا جىر كەشىن بەرىپ, حالىقتى ءوندىر ولەڭمەن سۋسىنداتقان اقىنعا ەل قۇرمەتى دە ەرەكشە.
ء«جا, ءجا, توقتا, ءومىر جايلى بايانداما ەش جايدى,
ايت ودان دا شىلىم ءيسىن جەرتولەنى جاسقاعان.
جۇما كۇنگى ءنوپىردى ايتقىن كوشە تورلاي باستاعان,
تىم قۇلپىرعىش, جالاڭ جۇرگەن بىزدەر ەمەس... باسقا ادام».
ۆەرا پولوزكوۆا – الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى باتىل كوتەرىپ, بۇگىنگى ۋاقىت كوكجيەگىنىڭ بەينەسىن تانىتقان اقىن. ول ەتەنە قيالعا بەرىلگەننەن گورى جەربەتىلىك مۇڭ-زارعا, ەل جايىنا كوبىرەك كوڭىل بولەدى. سونىسىمەن دە ءداستۇرلى پوەزيانىڭ ىرگەسىن قالاۋشىلاردىڭ الدىڭعى لەگىندە تۇر.
2014 جىلى رەسەيدە اقىن, جازۋشى اندرەي ورلوۆسكيدىڭ باستاماسىمەن «جيۆىە پوەتى» اتالاتىن ورىستىڭ جاس اقىندارىنىڭ پوەزيا انتولوگياسى جارىق كورگەن بولاتىن. انتولوگيا الماتىداعى «مەلومان» كىتاپ دۇكەنىنە تۇسكەنىن كورىپ, ءبىر دەممەن وقىپ شىققانىم ەسىمدە. ارينە, ءسىزدىڭ كوكەيىڭىزدە «رەسەيدىڭ جاس اقىندارىنا كوڭىلىڭىز تولدى ما؟» دەگەن ساۋال تۇرعان بولار. ءيا, سۇيسىنەرلىك جاڭا قادامدار بار دەر ەدىك.
رەسەيدە وقىعان, بىرنەشە رەت ماسكەۋدە بولعان جىلداردا جەرگىلىكتى جاس اقىندارىمەن كەزىگىپ, بۇگىنگى ادەبيەت تۋرالى اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋعا اۋەستىگىم ارتتى. سول ماقساتپەن ءبىرشاما اقىن دوستار تاپتىم. بايقاعانىم, ونداعى جاستاردىڭ وي ورامدارى ەركىندىك ءرامىزى سەكىلدى. ءتىپتى دۇنيەنىڭ شەتى مەن شەگى, باسى مەن سوڭى بارىنا كۇمانمەن قارايتىنداي كورىنەدى. الاگەۋىم شاقتا تاپقان اقىن دوستىڭ ءبىرى, بۇگىنگى رەسەيدىڭ تالانتتى جاس اقىن قىزى ستەفانيا دانيلوۆا ەسىمى كوپشىلىك ورتاعا تانىمال. دارىنىنىڭ بۇلاعى تىم ەرتە اشىلعان ستەفانيا جاس تا بولسا, ون كىتاپتىڭ اۆتورى. «ۇستامسىزدىق», ء«ولىم الدىنداعى كۋالىك», «34 مونشاق», «سۇحبات», «مەنى وزىمە قايتار» اتتى جىر-جيناقتارى ورىس جاستارىنا جاقسى تانىس.
«بۇگىنگى ءتۇن سۋىق سونداي,
ۇمىت قالىپ جانىم دا وسى.
مەن وتىرمىن. پاپيروسپەن,
تۇنەرەر ءتۇن جامىلعىسى.
تۋىس ايتتى «جەتەسىز!» دەپ,
«كىنالى ءوزىڭ!»
دوستار دا ايگى.
جاۋاپ قاتتىم:
«مەن سۇيەمىن, ءتۇس كورۋدى اسپان جايلى».
ستەفانيا ولەڭدەرى ەركىن ىرعاققا, كەيدە ابسۋردقا, جاڭاشىلدىققا قۇرىلعان. ول بىردە دۇنيەدەگى شاحمات تاقتاسىنداي ءاربىر زاتتى, ءاربىر قوعامدى ادام قولى تۇزەتە الارىن, قۇدايدىڭ زاڭىنان وزگە بارلىق نارسە اۋىسپالى ەكەنىن ايتقىسى كەلەدى. بىردە شىتىرمان سەزىمدەرى ارقىلى ادام ميىنداعى جالعان باعانالاردى بۇزۋعا كۇش سالادى.
«مەن بابىمدامىن: قىڭىرلىقپەن ءھام تۋرالىقپەن قورعايمىن تىنىشتىق بەتىن,
الەم ەسسىز اينالادى جىلدامدىقپەن بوتەن.
قورشار بەينە كوپ دىبىستار:
ايقاي-سۇرەڭ بالالىقتار,
دوپتىڭ ءۇنى اسفالتتاعى, تاقىرىبى جاڭالىقتىڭ...»
ستەفانيا دانيلوۆا – جاڭا زامان اقىنى. جاڭا قوعامنىڭ, جاڭا ۋاقىتتىڭ ادامى. ونىڭ وزگەشەلىگى, دارالىعى سول ۋاقىت اعىمىمەن بىرگە قوزعالىپ وتىرادى. زامانداستارى ودان كوپ ءۇمىت كۇتەتىنى دە سوندىقتان بولار.
ماقالامىزدى قورىتىندىلاي كەلە, جوعارىدا كەلتىرگەن زاماناۋي ورىس پوەزياسىنىڭ كوزى ءتىرى كلاسسيگى سەرگەي گاندلەۆسكيمەن بولعان اڭگىمەمىزدى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىن.
– سەرگەي ماركوۆيچ, قازاقستاننىڭ قاي قالاسى جانىڭىزعا جاقىن؟
– قازاقستانعا العاش رەت بيولوگيالىق ەكسپەريمەنت جاساۋعا قوستاناي ايماعىنا بارعانبىز. ونان سوڭ ەكىنشى ەكسپەديتسيامىز ماڭعىستاۋدا ءوتتى. بۇل وسىدان قىرىق جىل بۇرىن بولاتىن. قازاقستاندى سول كەزدە ۇناتقان ەدىم. ال الماتىنىڭ جايقالعان بيىك اعاشى, تۇمسا تابيعاتى ادامدى تامساندىرماي قويمايدى.
– 1996 جىلى سىزگە «انتيبۋكەر» سىيلىعىن بەردى. الايدا ءسىز سول سىيلىقتان باس تارتتىڭىز. نەگە؟
– بىلەسىز بە, بۇل سۇراقتى ماعان ءجيى قويادى. بىراق مەن وسى ساۋالعا جاۋاپ بەرگەندى ۇناتپايمىن. مۇنىڭ جاۋابىن ءبىر سوزبەن ايتار بولسام, جاي عانا سول شاقتا ءوزىمدى قورلانعانداي سەزىندىم.
– مەنىڭشە, ورىستىڭ جاس اقىندارى برودسكيگە ەلىكتەيدى. برودسكيدىڭ, سىزدىڭشە, ورىس ادەبيەتىندەگى ءرولى قانداي؟
– قالاي ايتسام ەكەن, برودسكيدىڭ باسقا تالانتتى قالامگەرلەر سەكىلدى وزىندىك ورنى بار. ءبىر جاعىنان بىرەۋگە ەلىكتەپ, سونىڭ اسەرىمەن قالام ۇستاۋ جاقسى جانە تۇسىنىكتى دۇنيە. دەمەك بۇل قالامگەر بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەر ەتە الادى دەگەن ءسوز. ال مۇنىڭ ەكىنشى جاعى دا بار, ولار ەلىكتەۋدەن شىعىپ وزىندىك ءۇنىن تابا الا ما, جوق پا؟ برودسكيگە نەمەسە ماندەلشتام, پاستەرناكقا ەلىكتەۋدەن ايىرماشىلىق كورىپ تۇرعام جوق.
– قازاق اقىن-جازۋشىلارىمەن تانىسسىز با؟ كىمدەردى بىلەسىز؟
– وكىنىشكە قاراي, قازاق پوەزياسىمەن تانىس ەمەسپىن. مۇمكىن ەندى تانىسارمىن. بۇل جەردە ەشقانداي الالاۋ جوق. سەبەبى مەن قازىرگى رەسەيلىك جاستار پوەزياسىمەن دە تانىس ەمەسپىن. كوبىنە ءوزىمنىڭ بۋىنىمدى جاقسى بىلەمىن.
– تۇركى ادەبيەتىنەن حابارىڭىز بار ما؟
– فيلولوگيا ماماندىعىن بىتىرگەن تۇلەك رەتىندە كەزىندە وقىعانمىن. بىراق قازىر حابارىم جوق.
– شىڭعىس ايتماتوۆتى ۇناتاسىز با؟
– ءيا, ايتماتوۆتى بىلەمىن. «اق كەمە» جانە باسقا دا پوۆەستەرىن قۇنىعا وقىعانمىن.
– قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز؟
– ەسسە جازامىن. ولەڭ جازۋدى قويدىم. ءبىرجولا قويام عوي دەپ ويلاپ ەدىم, بىراق ءبىر اپتا بۇرىن عانا جاڭا جىر تۋدى.
– ءسىزدىڭ شىعارماشىلىعىڭىز پوەزيا, پروزا, دراماتۋرگيادان تۇرادى. قاي جانر جانىڭىزعا جاقىن؟
– بىلمەيمىن, ءار كەزدە ارقالاي. جاسقا دا, سەزىمگە دە, ۋاقىتقا دا بايلانىستى. كوپشىلىك مەنى ليريك دەپ قابىلدايدى. پروزا جازۋ جانىما راحات سىيلايدى, بىراق ونى وقۋ قانشالىقتى اسەر بەرەرىن بىلمەيمىن.
– ادەبيەت الەمدى سوعىستان قۇتقارا الا ما؟
– جوق, قۇتقارا المايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
