ورال قالاسىنداعى تۇڭعىش قازاق مەكتەبى بولىپ اشىلعان ءبىلىم ورداسىنىڭ تاريحى عيبراتقا تولى. بۇل مەكتەپتىڭ ساكەن ەسىمىن يەلەنۋى دە تەكتەن تەك ەمەس. 1923 جىلى قازان ايىندا ورال قالاسىنا ىسساپارمەن كەلگەن قازاق اسسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ساكەن سەيفۋللين 29 جاسقا تولعان تۋعان كۇنىن وسى جەردە قارسىلاپتى. بىراق «قازاقتى قازاق دەيىك, تاريحي قاتەنى تۇزەتەيىك!» دەپ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە بىرنەشە ماقالا جازعان, كەڭسە ىستەرىن قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ, مەملەكەت ىسىنە قازاقتاردى تارتۋ ماسەلەسىن ۇنەمى كوتەرگەن ۇلتشىل توراعا تۋعان كۇنىن تويلاپ جۇرمەگەنى انىق. ورال قالاسىندا بىردە-ءبىر قازاق مەكتەبى جوق ەكەنىن ەستىپ-كورىپ, قاتتى رەنجىگەن.
– ساكەن سەيفۋللين 1923 جىلى 8 قازاندا ورىنبوردان اۆتوكولىكپەن شىعىپ, 14 قازاندا ات باسىن ورالعا تىرەيدى. جولساپار تۋراسىندا اقىننىڭ بىرنەشە جازباسى بار. ولار «ورال گۋبەرنياسى», «ورال قالاسى», «جىمپيتى ۋەزى – «الاشوردا» ويناعى» دەپ اتالادى. «ورال گۋبەرنياسى» ەڭبەگىندە ورالداعى قازاق ءتىلدى ءبىلىمنىڭ دامىماعانىن ايقىنداپ, قالاداعى قيراۋعا جاقىن ۇيلەر مەن تۇرعىنداردىڭ ناشار تۇرمىسىن سۋرەتتەيدى. ساكەننىڭ ورال قالاسىنا جاساعان ساپارى تۋرالى ساكەنتانۋشى عالىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆتەن باستاپ, 20-عا جۋىق عالىم-زەرتتەۋشى جارىسا جازدى. سول كەزدە ورال شاھارىندا بىردە-ءبىر قازاق مەكتەبىنىڭ بولماۋى اقىن, قايراتكەر تۇلعانى تولعاندىرماي قويماعان. «ورال قالاسىندا قازاق بالالارى بار, ولار قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋعا ءتيىس» دەگەن ماسەلەنى اقىن ءوزى كوتەرىپ, مەكتەپ اشىلۋىن قاداعالاعان. ناتيجەسىندە, 1924 جىلى قازان ايىندا, ياعني ورال ساپارىنان تۋرا ءبىر جىل وتكەندە قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن تۇڭعىش مەكتەپ اشىلدى, – دەيدى ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى زەينوللا مۇتيتەگى.
ارينە, الاساپىران زاماندا جاڭا مەكتەپ اشۋ وڭاي بولماعان. ورال گۋبەرنيالىق «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ 1925 جىلى 9 كوكەكتە جارىق كورگەن №24 سانىنداعى «تەكەدەگى جەتىجىلدىق قازاق مەكتەبى» اتتى ماقالادا بىلاي دەيدى:
«مەكتەپ اۋەلى 100 بالاعا ارناپ اشىلدى: ىشىنە بۇرىنعى تەكەدەگى قازاق پريۋتىنىڭ (جەتىم بالالار ءۇيىنىڭ – ق.ق.) 40 بالاسى قوسىلدى. قالعان 60 بالا ەلدەن كەلگەندەر دەپ الىندى. بۇنىڭ ۇستىنە وسى تەكەدەگى بۇرىنعى وقىپ جاتقان, وقىتۋشىلار دايارلايتىن «پەدتەحنيكۋم» مەكتەبىنىڭ 30 بالاسى قوسىلدى. بۇلاردىڭ تاماق, كيىم, جاتاق ورنى وسىندا. وقيتىن مەكتەبى باسقا جەردە: سونىمەن قازاق جەتى جىلدىق مەكتەپتە جاتىپ وقيتىن بالانىڭ سانى 125 جانە دە 115-تەن اسا بالا ۇيدەن كەلىپ وقيدى, نە بارلىعى 240 بالا وقيدى. ۇيدەن كەلىپ وقيتىن بالالار ىشىندە 39-ى تەكەدەگى قازاق قىزدارىنىڭ كوممۋناسىنان, قالعانى قالاداعى جۇمىسكەرلەر مەن قىزمەتكەرلەردىڭ بالالارى. مەكتەپتىڭ ءۇيى ورتالىققا جاقىن جەردە – بۇرىنعى ورىستاردىڭ ءدىن ۇيرەنۋشىلەرىن دايارلايتىن سەميناريا ءۇيى. بيىل جاڭعىرتىپ, وڭداتىلعان, وقۋشىلاردىڭ وسى كۇنگى سانىنشا جەتكىلىكتى. بىراق ەندىگى جىلعا قاراي تارلاۋ سوعاتىن».
وسىنداي قيىندىقپەن, كۇرەسپەن اشىلعان ءبىلىم ورداسىنىڭ عاسىرلىق تاريحىندا تالاي-تالاي ماقتانىشتى بەلەس بار. ساكەن ەسىمىن كوككە كوتەرىپ, اقىننىڭ بيىلعى 130 جىلدىق مەرەيتويىن دا قاتار تويلاپ جاتقان مەكتەپ ۇجىمى عاسىرلىق تويىن «اتامەكەن» ونەر ورداسىندا اتاپ ءوتتى. مەرەكەلىك ءىس-شاراعا الىس-جاقىننان مەكتەپ تۇلەكتەرى دە ارنايى كەلدى. ولاردىڭ اراسىندا ەسىمى ەلگە تانىمال قوعام مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى, عىلىم مەن ونەر, سپورت جۇلدىزدارى بار.
– ءبىر كەزدەرى جارتىلاي پاناسىز بالالارعا ارنالىپ اشىلعان مەكتەپ ءوزىنىڭ ءوسۋ-وركەندەۋ جولىندا تالاي قيىندىق پەن تابىستى ءساتتى باستان كەشىردى. ءسويتىپ, بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلدىڭ تالانتتى بالالارىن وقىتاتىن مەكتەپ دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. بۇگىن ءبىز تەرەڭ ءبىلىم مەن عىلىمعا جول سالاتىن, ىزگىلىك پەن ادامگەرشىلىككە تاربيەلەيتىن, قابىلەتىن جەتىلدىرىپ, قوعامعا بەلسەنە ارالاساتىن, ەلىنىڭ بولاشاعىنا ءوز ۇلەسىن قوساتىن, جەكە تۇلعا تاربيەلەيتىن دارىندى بالالار مەكتەبى اتاندىق. قازىر ساكەن مەكتەبىندە 629 بالا ءبىلىم الىپ ءجۇر, ونىڭ 250-ءى – ينتەرناتتا تاربيەلەنىپ وقيتىن اۋىل بالالارى, – دەيدى مەكتەپ ديرەكتورى شىنار زۇلقاشەۆا.
مەكتەپتە قىزمەت ەتەتىن 108 پەداگوگتىڭ 72-ءسى – ءپان مۇعالىمى, 11-ءى – كۋراتور, 10-ى – تاربيەشى, 15-ءى – ونەر مەكتەبىندە ساباق بەرەدى. مۇعالىمدەردىڭ 10-ى – پەداگوگ-شەبەر, 30-ى – پەداگوگ-زەرتتەۋشى, 12-ءسى – پەداگوگ-ساراپشى, 12-ءسى – پەداگوگ-مودەراتور بىلىكتىلىك ساناتىنا يە. مۇعالىمدەردىڭ ساپالىق قۇرامى دا جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلەدى. بۇگىندە ءبىلىم وشاعىندا 19 ماگيستر بار ەكەن. 10 ۇستاز وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ ىبىراي التىنسارين توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالسا, اعەركە بايجيەنوۆا – ء«بىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» اتاندى. 5 مۇعالىم رەسپۋبليكالىق «ۇزدىك پەداگوگ» اتاعىنىڭ يەگەرى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى ۇزدىكسىز ەڭبەك, توگىلگەن تەردىڭ جەمىسى.
پەداگوگيكالىق ۇجىمنىڭ كاسىبي شەبەرلىگى ارقاسىندا مەكتەپ 2012 جانە 2019 جىلدارى «ورتا ءبىلىم بەرەتىن ۇزدىك ۇيىم» وبلىستىق بايقاۋى گرانتىنا يە بولدى. بىلتىر وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى «دارىن» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى ۇيىمداستىرعان «ۇزدىك مامانداندىرىلعان ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى» بايقاۋىندا دارا وزىپ شىقتى. مەكتەپ جىلدار بويى ۇبت قورىتىندىسى بويىنشا «ۇزدىك 100 مەكتەپ» قاتارىندا. بىرنەشە جىل بويى ەلىمىز بويىنشا «100 ۇزدىك وليمپيادالىق كوماندا» تىزىمىنەن دە تۇسكەن ەمەس. رەسپۋبليكالىق عىلىمي جوبالار بايقاۋىندا 2007-2024 جىلدارى ارالىعىندا مەكتەپتىڭ 13 وقۋشىسى جۇلدەگەر-جەڭىمپاز اتانسا, 2004 جىلدان بەرى 44 وقۋشى جالپى ءبىلىم بەرەتىن پاندەر بويىنشا رەسپۋبليكالىق وليمپيادانىڭ جەڭىمپازى بولدى.
ال «FLEX» باعدارلاماسى بويىنشا 2008 جىلدان باستاپ 13 وقۋشى اقش-تا ءبىلىم العان. 2000-2023 جىلدار ارالىعىندا 149 تۇلەك «التىن بەلگىگە», 203 تۇلەك «ۇزدىك اتتەستاتقا» يە بولعان.
ءبىر عاسىر ىشىندە بۇل مەكتەپتەن تالاي-تالاي مارعاسقا تۇلەپ ۇشقان. ولاردىڭ ىشىندە 1938-1940 جىلدارى شاحماتتان قازاقستان چەمپيونى بولعان شامشيدەن مىرزاعاليەۆ, كسرو حالىق ءارتىسى روزا جامانوۆا, اكادەميك اسان تايمانوۆ, پارتيا, كەڭەس ارداگەرى رامازان تاۋكين, پروفەسسور تاۋمان اماندوسوۆ, ونەرتانۋشى عافۋرا بيسەنوۆا, اكتريسا اققاعاز مامبەتوۆا سىندى مايتالماندار بولعان. قازىر ارامىزدا جۇرگەن اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا, ايتىس اقىنى قاتيموللا بەردىعاليەۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى بىرعانىم ءايتىموۆا, ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان, ايتىسكەر اقىن باۋىرجان حاليوللا, اقىن تالانت ارعىنعالي تاعى دا باسقا تانىمال تۇلعالار وسى مەكتەپتە ءبىلىم الىپ, تۇلەپ ۇشقان.
– ساكەن مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى ءتۇرلى ءبىلىم دوداسىندا توپ جارىپ, ۇنەمى بىلىكتىلىگىن دالەلدەپ كەلەدى. قالا مەكتەپتەرى اراسىندا ساكەن مەكتەبىنىڭ شوقتىعى بيىك, – دەيدى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەلدوس سافۋللين.
بيىل مەرەيتوي قارساڭىندا «100 جىل – 100 شارا» جوباسى بويىنشا مەكتەپ تاريحىنان سىر شەرتەر ءتۇرلى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. سونىڭ ىشىندە «ساكەن سەيفۋلليننىڭ ادەبي مۇراسى, قوعامدىق قىزمەتى جانە ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ شىعارماشىلىق, زەرتتەۋ جۇمىستارى كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. وقۋشىلاردىڭ وزدەرى جاساعان «حيميا عاجايىپتارى», «ەلەكتروماگنيتتىك قۇبىلىستار», «اقىلدى اكۆاريۋم», «زاماناۋي روبوتتار», «بيولوگيالىق تاجىريبە» سىندى عىلىمي جوبالار دا تالايدىڭ نازارىن اۋداردى. مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن جارىق كورگەن «ساكەن مەكتەبى – عاسىر بيىگىندە» اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
مەرەكەگە وراي وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ شەشىمىمەن امانتاي راحمەتوۆ, ارمان احماديەۆ, گۇلشات سۋحانوۆا, زامزاگۇل ماعزۇموۆا, رافيح ساگۋتدينوۆ, سارا قادىرالينا, نۇرگۇل قادىروۆا, سۆەتلانا احمەتقاليەۆا, دينارا ايتقاليەۆا, سۇڭعات تەمىربولات ۇلى جانە يبراي كۋانىشباي ۇلى ء«بىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» توسبەلگىسىنە بولدى. ال وسى ۇجىمدا ۇزاق جىل ابىرويلى قىزمەت ەتكەن كوشەرباي توكەستاي, ايعانىم ەسقازيەۆا, ەسەنگەلدى بيماعامبەتوۆ, تامارا سەيتاقوۆا «ەڭبەك ارداگەرى» توسبەلگىسىن ومىراۋىنا تاقسا, دينار قاجىعاليەۆا مەن تۇرسىنگۇل احمەتۋللاەۆا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالدى.
مەكتەبى تۇلەگىمەن, تۇلەگى مەكتەبىمەن ماقتاناتىن ءبىلىم ورداسىنىڭ عيماراتىنا وسى كۇندەرى كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. عاسىرلىق بەلەستى ارتقا تاستاعان مەكتەپ ۇجىمى جاڭارعان ءبىلىم وشاعىندا باس قوساتىن كۇندى اسىعا كۇتەدى.
باتىس قازاقستان وبلىسى
