قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمى مەن قازاق پوەزياسىندا, بالالار ادەبيەتىندە وزىندىك ءىز قالدىرعان بۇركىت ىسقاقوۆتىڭ ەسىمىن اعا بۋىن ۇلكەن قۇرمەتپەن اتايدى. ادەبيەتىمىزدەگى ىرگەلى قالامگەردىڭ قالامىنان تۋعان تۋىندىلار ءوز زامانىنىڭ ءۇنى بولعانىن تانىتارداي, ءارى كوركەمدىك بوياۋى قانىق ەرەكشە تۋىندىلار ساناتىندا.
بۇركىت ىسقاقوۆ – 1924 جىلى قاراعاندى وبلىسى, نۇرا اۋدانىنىڭ «كوكمولدىر» اۋىلىندا تۋعان. تابيعاتى باي, اسەم كول كوكمولدىر جاس بالانىڭ دۇنيەتانىمى مەن اقىندىق قاسيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن اسەر بەرگەن سياقتى. ون بەس جاسار بۇركىتتىڭ تۋعان ەلىنە, سۇلۋ ولكەسىنە ارنالعان ولەڭدەرى جەرگىلىكتى باسىلىمداردا جاريالانا باستايدى. ول ءوزىنىڭ تۋعان جەرى جايلى:
جاعاسىندا نۇرانىڭ,
جەر بار, اتى – كوكمولدىر.
بولعانمەن ءبىرى جىرانىڭ,
سۋى قانداي ءموپ-ءمولدىر!
بويى-بىتىك بەتەگە,
جاسىل قۇراق جاعاسى.
توسكەيى – گۇل تەكەمەت,
بالدان ءتاتتى اۋاسى.
حالىق سۇيگەن قارت قايىپ,
وسى جەردە تۋىپتى.
اقىن ساكەن جانتايىپ,
سۋىنا بەتىن جۋىپتى.
اتام سونى قونىس قىپ,
مەن دە سوندا تۋىپپىن,
سودان ماعان ول ىستىق.
سوندىقتان دا ول سۇيىكتىم –
دەپ تولعانادى. قاراعاندى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن بىتىرىسىمەن, 1942 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسادى. سوعىس اياقتالىسىمەن تۋعان جەرىنە ورالىپ, «ورتالىق قازاقستان» گازەتىندە قىزمەت اتقارعان كەزدەن ول ءوزىنىڭ قالامگەرلىك قابىلەتىن ايرىقشا تانىتا باستايدى. «سارىارقانىڭ جۇرەگى», « ۇلى نۇرا جاعاسىندا» تاعى باسقا دا كوپتەگەن وچەركتەرى, توپتاما ولەڭدەرى جاريالانادى. 1948 جىلى قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح-فيلولوگيا فاكۋلتەتىن, 1951 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىن بىتىرەدى. 1951–1956 جىلدارى جەكە باسقا تابىنۋشىلىقتىڭ زاردابىن شەككەن.
«بۇركىت ىسقاقوۆ – ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا قولىنا قارۋ الىپ, كەڭەستىك جۇيەنى, كوممۋنيستىك يدەيانى قورعاسا دا ستاليندىك ساياساتتىڭ قۇرىعىنا كوپ ىلىنگەن, كوپ ءزابىر-جاپا شەككەن ازامات. اعامىز 1951-53 جىلدارداعى «كوسموپولوتيزم مەن ۇلتشىل-بۋرجۋازياشىلدارعا قارسى كۇرەس» دەگەن ۇرانمەن جۇرگىزىلگەن رەپرەسسيا تىرناعىنا ءتۇسىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ە.بەكماحانوۆ, ق.جۇماليەۆ, ە.ىسمايىلوۆتارمەن بىرگە تۇتقىندالىپ, جەزقازعان وڭىرىندەگى ايگىلى «ستەپلاگكە» ايدالعان. 50-جىلدارى قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ءبىر توپ جاستار ستاليندىك توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى «ەسەپ», ياعني «ەلىن سۇيگەن ەرلەر پارتياسىن” قۇرادى. پارتيانىڭ ءىس-ارەكەتى ەل ىشىنە كەڭ تاراماسا دا, 37-ءنىڭ ىزعارى باسىلماي تۇرعان ساتتە مۇنداي ارەكەتكە بارۋدىڭ ءوزى ەرلىكپەن پارا-پار دۇنيە بولاتىن. جالپى وتاندىق تاريح پەن ساياساتتانۋ عىلىمىندا 50-جىلدارداعى رەپرەسسيا تاريحى مەن سول كەزدەگى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قايراتكەرلەردىڭ ءومىربايانى ءالى تولىق زەرتتەلىپ بىتكەن جوق» , دەپ جازادى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد.
1950 جىلدارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, ساياسي تۇتقىن رەتىندە ءارتۇرلى لاگەرلەردە جازىقسىز جاپا شەككەن, جەكە باسقا تابىنۋشىلىقتىڭ اۋىر زارداپتارىن تارتقان ماحمەت تەمىر ۇلى ب. ىسقاقوۆ ەكەۋىنىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە قالاي ۇشىراعانىن, كەڭەستىك لەگەرلەردە باستان كەشكەن تاقسىرەتتەرىن باياندايتىن «ارمان مەن ازاپ» اتالاتىن كىتاپتا ەرتەرەكتە بولعان ءبىر وقيعانى بىلاي باياندايدى: «بۇل ەل ومىرىندەگى قارالى وقيعالاردىڭ ەڭ اۋىرلارىنىڭ ءبىرى – كەيىننەن قۋعىن-سۇرگىن جىلى بولىپ اتالعان 1937 جىلدىڭ كۇز ايلارىنىڭ بىرىندە بولعان جاعداي ەدى. ول كەزدە جان-جاقتان كەلىپ وقيتىندار مەكتەپتىڭ جاتاقحاناسىندا جاتامىز. مۇندا مەكتەپ ديرەكتورى كوممۋنيستىك پارتيا مەن كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ «قىراعىلىعىنىڭ» ارقاسىندا كوپتەگەن «حالىق جاۋلارىنىڭ» اشكەرەلەنىپ جاتقانى تۋرالى حابارلادى. ولاردىڭ ىشىندە كىتاپتارىن ۇنەمى ءسۇيىپ وقىپ جۇرگەن بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆتەر دە بار ەكەن. العاشقى كەزدە تاڭعالىپ, ابىرجىپ قالساق تا, ديرەكتوردىڭ جان-جاقتى «تۇسىندىرۋىنەن» كەيىن الگى ەسىمدەرى داتتالعانداردىڭ «ناعىز جاۋ» ەكەندىگىنە تولىق سەنىپ قالعانداي كۇي كەشتىك. جينالىستان كەيىنگى جۇمىسىمىز ولاردىڭ كىتاپتارىن ورتەپ, قۇرتۋ بولدى. كۇندىزگى كىتاپ ورتەگەنىمىزدى مالدانىپ, بىزدەر ۇلكەن ءبىر جۇمىس تىندىرعانداي جاتاقحانادا شىرت ۇيقىدا جاتقانبىز. ءبىر ۋاقىتتا ءبىر بولمەدە جاتقان ءبارىمىز دە: «ويباي, ساكەن ورتەنىپ كەتتى-اۋ», دەگەن داۋىستان شوشىپ وياندىق. داۋىس شىققان جاققا جۇگىرىپ بارىپ بايقاساق, بۇل ۇيقىسىراپ وكسىپ-وكسىپ جىلاپ, ايعايلاپ جاتقان بۇركىت ىسقاقوۆ ەكەن... سويتسەك, بىزدەر ويىمىزدا ەشتەڭە جوق, جاي عانا ك ۇلىپ-ويناپ, كىتاپتاردى بىت-شىت قىلىپ جىرتىپ, ورتەگەنگە ءماز بولىپ جۇرسەك, ول كۇندىزگى ورتەنىپ كەتكەن كىتاپتارعا دا, ونىڭ اۆتورلارىنا دا جانى اشىپ, قاتتى كۇيزەلىپ جۇرگەن ەكەن عوي», دەيدى. بۇل ءۇزىندىنى وقي وتىرىپ ب.ىسقاقوۆتىڭ بويىنداعى ازاماتتىق, قايراتكەرلىك قاسيەتتەرىنىڭ بالا جاستان قالىپتاسقانىن قاپىسىز تانىعانداي بولدىق.
ەلىن ەرەكشە سۇيگەن ەردىڭ سول ۋاقىتتاعى ءحالىن م.تەمىر ۇلى بىلاي سۋرەتتەيدى: «بىزدەر ءتاتتى ۇيقىدا جاتقاندا ول كوپ ۋاقىت كوز ىلمەي جاتىپتى. وسى كورگەن تۇسىنەن كەيىن بۇركىت كوپكە دەيىن ويىن-كۇلكىسىز, وڭالا الماي ءجۇردى. ءتىپتى ءوزىنىڭ جاقىن تۋىستارى قايتىس بولعانداي قايعىردى. كەيىنگى ستۋدەنت بولعان جىلدارىمىزدا ول بىزگە ءتىپتى قاتار جۇرگەن قۇربى ەمەس, كوپ زاتتى كورسەتىپ, ۇيرەتىپ جۇرگەن ۇستازداي بولدى. ونىڭ كوپ بىلگەندىگىنە, العىرلىعىنا ەلىكتەي ءجۇرىپ, ول «ەلىن سۇيگەن ەرلەر پارتياسىن» (ەسەپ) قۇرعان كەزدە ءبىز ونى قۋانا ءجۇرىپ قابىلدادىق. بۇركىت ءوز قاتارىنان وي-ءورىسى جوعارى بولۋى ارقاسىندا بىرىڭعاي كوممۋنيستىك رۋحتا تاربيەلەنگەن جاستاردىڭ ۇلتتىق-پاتريوتتىق ساناسىن وياتىپ, ولاردى ءوز ماڭايىنا توپتاستىرا ءبىلدى».
بۇركىت ىسقاقوۆ اباقتىدا جانە ايداۋدا جۇرگەندە دە اقيقات ءۇشىن, ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسۋمەن بولدى. «ۇزىلمەي ءجىبى ءۇمىتتىڭ» اتتى ۇزاق ولەڭدەر توپتاماسىن جازىپ شىقتى. اكادەميك مۇحامەدجان قاراتاەۆ بىلاي دەپ پىكىر بىلدىرگەن: «بۇركىت ىسقاقوۆتىڭ «تاس ەدەننىڭ ىزعارى» اتتى ولەڭدەر توپتاماسىنىڭ قازاق پوەزياسىنان الاتىن ورنى ەرەكشە. ونىڭ بۇل ولەڭدەرىنەن ساكەننىڭ سىرى, بەيىمبەتتىڭ مۇڭى, ءىلياستىڭ ءۇنى ەستىلگەندەي بولادى». ونىڭ بۇل ولەڭدەرىندە كوركەم پوەزيانىڭ تابيعاتىنا ءتان ەڭ عاجاپ قاسيەتتەر ساقتالعان. ب.ىسقاقوۆتىڭ «تاس ەدەننىڭ ىزعارى...» اتتى ولەڭدەر تسيكلى ونىڭ اباقتىدا وتىرىپ, ايداۋدا جۇرگەن كەزىندە جازىلعان. وتىز جىلدان كەيىن «ۇزىلمەي ءجىبى ءۇمىتتىڭ...» دەگەن اتپەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە (1987,25.ءحىى) بىرنەشە ولەڭى جارىق كوردى.
پروفەسسور ر.بەردىباەۆ: «ب.ىسقاقوۆ بۇل ولەڭدەرىمەن قازاق سوۆەت پوەزياسىندا بۇرىن بولماعان «تۇتقىن جىرى», «لاگەر ولەڭدەرى» دەپ اتالاتىن پوەزيانىڭ جاڭا ءتۇرىن, جاڭا جانرىن باستادى. سوندىقتان بۇل ولەڭدەر قازاق سوۆەت پوەزياسىنا قوسىلعان جاڭا بەت بولىپ تابىلادى», – دەپ باعالادى. شىنىندا, «دۋشار بوپ بەينەت سورىما...», «كىرشىك جوق بىراق ويىمدا...», «جامباسىما سىز باتىپ», «ارتىمدا بار ەل-جۇرتىم», «قوش, الماتىم!», «شىققاندا جاڭا جارق ەتىپ...», «جۋماسسىڭ قالاي ولەڭمەن؟» ولەڭدەرى اقىننىڭ نالا كوڭىلىنىڭ سىرىن شەرتەدى:
قوش, الماتىم, التىن تۋلى استانام
اتتاندىم مەن الىس اۋىر ساپارعا
قايدا جۇرسەم سەنى ەسىمنەن تاستامان,
قوسىلارمىن يا قوسىلمان قاتارعا, – دەپ ءۇمىت پەن كۇدىك الماسقان جىر شۋماقتارىمەن قاتار ادىلەتتىڭ سالتانات قۇراتىنىنا نىق سەنىممەن ايتقان جولدار دا كەزدەسەدى:
اقىرعى ءادىل ۇكىم ايتىپ ەلىم,
پاش ەتەر اقتىعىمدى ءالى-اق مەنىڭ
بەرىلەر سازايلارىڭ سەندەردىڭ دە
كوز جاستار ناحاق اققان كەتپەس تەگىن.
مۇندا اقىننىڭ ءورشىل رۋحى, ارمان-ماقساتى, سىر-سەزىمى, پەيىل-كوڭىلى, ەل مەن جەرگە دەگەن ۇلپاداي ءىلتيپاتى جان تولقىتارلىق ىستىق لەپپەن سۋرەتتەلەدى.
بۇل تۋرالى عالىمنىڭ دوسى ماحمەت تەمىر ۇلى بىلاي دەيدى:
«مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزدەرىنىڭ وزىندە – اق كوكەيىندە مىقتاپ ورناعان اسىل ارمانى ءۇشىن كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ اباقتىلارى مەن لاگەرلەرىندە بولىپ, جان توزبەس ازاپ شەكتى. تورعا تۇسكەن قىرانداي قاناتىن كەڭ جايا الماي, بويعا بىتكەن دارىنىن تولىق اشىپ كورسەتە الماي, بوستاندىققا شىققانمەن دە ۇنەمى محك جەندەتتەرىنىڭ باقىلاۋىندا بولىپ, ءوز كوزىمەن كورگەن ءومىر شىندىعىن ايقىنداپ اشىپ جازا الماي قاپاستا تۇنشىعىپ ءوتتى», دەپ جازادى.
بۇركىت ىسقاقوۆتىڭ ءوز وتانىنا, ۇلتىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ونىڭ جىرلارىنان دا ايقىن بايقالادى.
از بولعانداي ءبىر مەنىڭ
باسىما تۇتقىن بۇعاۋى.
اينەگىنە تۇرمەنىڭ
ءتۇسىپتى قىستىڭ قىراۋى.
سوقسا قارلى مۇزدارىن
سىرتتا بوران تالماستان.
تاس ەدەننىڭ ىزعارى
وتەدى جانە جامباستان.
باتسا دا ىزعار دەنەمە,
سوقسا دا بوران دولدانا.
ويلامايمىن دانەڭە
جاسىمايمىن سوندا دا.
نەمەسە:
ەلىنىڭ بىلمەي ەرلەرىن,
شىرقاماعان اتا ءانىن
سۇيەدى دەمە ءوز ەلىن,
سۇيەدى دەمە وتانىن.
نەمەسە:
وتان – تاريح, وتان – ءتىل,
جاساعان ەلىڭ, ەر حالقىڭ
وتان - ولەڭ, وتان – جىر,
كوتەرگەن كوككە ەل داڭقىن, – دەپ وتانعا دەگەن ءوزىنىڭ كىرشىكسىز ماحابباتىن پاش ەتەدى.
قازاقستان حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى سافۋان شايمەردەنوۆ «عاسىر اسۋى الدىندا...» دەگەن ماقالاسىندا بۇركىت ىسقاقوۆ تۋرالى مىنانداي پىكىر ايتقان: «الباستى دا قاس-قاباققا قاراپ باسادى. قارىن اشقان كەزدە كۇشتىسى ءالسىزىن, اكەسى بالاسىن جەپ قوياتىن اكۋلا سەكىلدى ءبىر-بىرىمىزگە شوقپار سىلتەي بەرسەك, كەلەشەگىمىز كۇماندى. ءتىرى جاننىڭ بەتىنە تىكە قاراماعان عالىم – جازۋشى بۇكەڭە, بۇركىت ىسقاقوۆقا كەزىندە جالا جاۋىپ, ايداتىپ جىبەرگەن جازۋشىسىماقتار بۇگىن ارامىزدا مۇرتىنان ك ۇلىپ ءجۇر. مۇنى استە ەستەن شىعارۋعا بولمايدى».
ال, بۇل جايىندا ب.ىسقاقوۆ:
قىلمىس تەرىپ قيقىموۆ,
قىر سوڭىمنان قالمادى
اڭدىپ ءجۇرىپ سيقىموۆ
اقىرىندا قارمادى.
جوقتان بار قىپ جاماۋوۆ,
ء بىر پالەنى بايلادى.
ۇكىم ەتىپ تاناۋوۆ,
جيىرما بەسكە ايدادى.
ايتسام ەگەر شىندىقتى,
ەي, اعايىن, تۋىسقان.
كوردىم قورلىق سۇمدىقتى,
ء وزىمىزدىڭ تۋىستان! – دەپ جازادى.
بۇركىتتىڭ ايداۋدا جازعان ولەڭدەرىنەن ونىڭ قاپالى مۇڭ-شەرى ايقىن كورىنىپ تۇرادى. ول قانشا جەردەن تاۋقىمەت تارتسا دا كۇندەردىڭ كۇنىندە ادىلدىك تۋى جەلبىرەيتىنىنە كامىل سەنگەن.
جەكە باسقا تابىنۋدىڭ كەزەڭىندە جازىقسىز قۋدالاۋعا ۇشىراعان حالقىمىزدىڭ اياۋلى پەرزەنتتەرى تۋرالى جازىلعان ماقالالار مەن ەستەلىكتەر ەنگىزىلگەن «زاۋال» دەپ اتالاتىن كىتاپتا ارميال تاسىمبەكوۆ «ەلۋ سەگىزدىڭ ونى» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا: «كوپكە دەيىن جەكە باسقا تابىنۋشىلىق كەزەڭىندەگى كوپتەگەن سوراقىلىقتار مەن باسسىزدىقتاردى جاسىرىپ كەلدىك. حالىقتا «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى, داۋدى جاسىرعان تولەيدى» دەگەن ماقال بار. ەندەشە, ءبىزدىڭ دە اۋرۋىمىزدى جاسىرماۋىمىز, داۋىمىزدى باستىرماۋىمىز كەرەك. ولاي ەتپەگەن كۇندە وتكەن كۇننىڭ قاتەلىكتەرى قايتالانىپ, قارا كۇندەردىڭ قايتا تۋى عاجاپ ەمەس. الايدا اقيقات پەن شىندىقتى ايتۋ ءۇشىن دە اسقان ادالدىق پەن شىنايى سەزىم كەرەك. بۇعان دا اركىمنىڭ باتىلى بارىپ, جۇرەگى داۋالاي بەرمەيدى. ال بۇركىت – اقىن ادام, سوندىقتان ونىڭ اقيقاتتى ايتۋى – پارىز. ول ۇزاق ويلانىپ, تولعانىپ وتىرىپ, ءسوزىن ازەر باستادى:
– مەن بۇل سوزدەردى, كەيبىرەۋلەردىڭ ويلاعانىنداي, اتىمدى شىعارۋ ءۇشىن نەمەسە بىرەۋلەرمەن ەسەپ ايىرۋ ءۇشىن ايتىپ وتىرعان جوقپىن. كەيىنگىلەرگە, كەلەشەك ۇرپاقتارعا ساباق بولسىن, ولار اتا-بابالارىنىڭ, اكە-شەشەلەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە مىنا بىزدەردىڭ قاتەلىكتەرىمىزدى قايتالاماسىن دەپ ايتىپ وتىرمىن, – دەدى.
كەيبىرەۋلەر مەنەن: «وسىنداي اۋىر جاعدايدا ءجۇرىپ, ولەڭدى قالاي جازدىڭىز؟» دەپ سۇرايدى. مەن ولارعا بىلاي دەيمىن: «ماعان مۇنداي سۇراقتى قويماس بۇرىن اۋەلى يۋليۋس فۋچيك, مۇسا جاليل, نازىم حيكمەتتەردىڭ ءفاشيزمنىڭ تاس تۇرمەسىندە وتىرىپ قالاي شىعارما جازعانىن ەسكە تۇسىرىڭىزدەرشى. ال ولارعا قاراعاندا مەنىڭ جاعدايىم جەڭىلىرەك بولدى عوي.
بىرىنشىدەن, مەن ءوز ەلىمدە, ءوز جەرىمدە, ءوز حالقىمنىڭ اراسىندا بولدىم عوي. مەنى امەريكاعا نەمەسە جاپونياعا ايداپ جىبەرگەن جوق. ال ءوز ەلىڭ قانداي جاعدايدا جانە قاي ۋاقىتتا بولسىن, ول – التىن بەسىك.
ەكىنشىدەن, مەنىڭ ەلىم – سوۆەت وداعى, دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ دەموكراتيالىق جانە گۋمانيستىك ەلدەن سانالادى. باسقالار ءفاشيزمنىڭ تاس تۇرمەسىندە وتىرىپ شىعارما جازعاندا , مەن ءوز ەلىمدە, ءوز جەرىمدە, ءوز حالقىمنىڭ اراسىندا وتىرىپ ولەڭ جازا الماسام, وسىنداي مۇمكىندىكتى پايدالانا الماسام, وندا مەنىڭ كىم بولعانىم؟
ۇشىنشىدەن, ادامداردىڭ ءبارى بىردەي اڭ ەمەس, جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي جىرتقىش ەمەس. ولاردىڭ اراسىندا دا اقىلى بار, ارى بار, ادامگەرشىلىگى بار ادامدار كوپتەپ تابىلادى. مەن پروكۋرور ز.قاجىبەكوۆتى, شاحتا ۋچاستوگىنىڭ باستىعى ءا.بوپەەۆتى, لاگەر باسشىلارى ن.كيبەنكو مەن س.ابۋەۆتەردى وسى كۇنگە دەيىن ىزگى سەزىممەن ەسكە الامىن. مىنە وسىنداي جاقسى ادامداردىڭ ارقاسىندا ءتىرى قالدىق, ەركىندىككە شىقتىق. سونداي جاقسى ادامداردىڭ ارقاسىندا ولەڭ دە جازدىم, ءوزىمدى دە, ولەڭىمدى دە امان ساقتاپ قالدىم», – دەپ جازادى.
ب.ىسقاقوۆتىڭ جازعان ولەڭدەرىنىڭ ءبىر ارنالى سالاسى – ارناۋ ولەڭدەرى. ول ولەڭدەرىنىڭ نەگىزگى كەيىپكەرلەرى – زامانداستارى, تۋىس-جاقىندارى, ءبىر سوزبەن ايتساق ءوز ورتاسى. ب.ىسقاقوۆ تا قازاق پوەزياسىنداعى جاقسى ءداستۇردى جالعاستىرا وتىرىپ ارناۋ ولەڭدەر جازعان.
«ول كىرگەندە لاۆاعا» ولەڭىن كەنشى ءابدىرامان بوپەەۆكە ارنايدى. «بۇل كەنشىمەن مەن بۇركىت ايداۋدا جۇرگەندە "الماراسان" دەمالىس ۇيىندە تانىس بولدىم. بۇركىت سونىڭ قاراماعىنداعى ۋچاسكەدە كەن قازادى ەكەن, سەنىڭ اتىڭدى اتاپ, ء«تىرى ەكەنىمدى ءبىلدىرىپ, سالەم ايتىڭىز», – دەپ ەدى.
كەزىككەنىمىز قانداي جاقسى بولدى! «شاحتاداعى تۇتقىنداردىڭ جاعدايى اۋىر: بۇركىتكە ۇيدەن قوينىما تىعىپ, تاماق اكەلىپ بەرىپ جۇرەمىن», – دەدى. ءسويتىپ, سىرلاس بولدىق. بۇركىت اقتالىپ كەلگەننەن كەيىن ءابدىرامان ءسوزىنىڭ راستىعىن, ءتىپتى الماتىدان ورالعان سوڭ, ول لاگەر باستىعىنان ءبىر كۇنگە رۇقسات الىپ, ۇيىنە اپارىپ قوناق قىلعانىنا دەيىن اڭگىمەلەپ بەردى. «سونداي دا قازاقتىڭ ەر-ازاماتى بولادى!» دەپ تاڭ قالىپ ءجۇردى. بىراق وسى كەنشى كوپ ۇزاماي قايتىس بولدى. جوعارىداعى ولەڭ قيىن كۇندەردە جاناشىرلىق بىلدىرگەن, ناعىز ازاماتقا ەسكەرتكىش ىسپەتتى. ولەڭنىڭ «ول كىرگەندە لاۆاعا, شاحتا ىشىنە جان بىتكەن» دەپ باستالۋىندا وسىنداي سىر بار» دەپ وي وربىتەدى ومىربەكتىڭ جاپپارى. تاريحى وسىلاي ورىلگەن ولەڭدى وقىپ كورەيىك:
ول كىرگەندە لاۆاعا
اسقان قايرات, سەنىممەن
دالا اينالىپ قالاعا
تاۋ ورناعان كومىردەن
قالا المايمىن تولعانباي,
قاراعان سايىن كومىرگە.
جالىن بەرىپ تۇرعانداي,
ءبىزدىڭ بايتاق ومىرگە, – دەپ قايراتتانادى.
«بۇركىت ىسقاقوۆ اعامىز مەيلىنشە قاراپايىم, ءيى جۇمساق, كىشىپەيىل, ادامگەرشىلىك مادەنيەتى جوعارى, مىنەزگە باي, ونەگەلى, ۇلگىلى, قادىرلى جان ەدى. كوپ ءبىلۋشى ەدى, بىلگەنىن مۇدىرتپەي, جاتقا زاۋلاتاتىن-دى. اعالى-ىنىدەي سىيلاس, پىكىرلەس بولدىم. بىزدەردى جاقىنداستىرعان دوسكەي, شاشۋباي, قايىپ, نارمانبەت سىندى اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعى بولاتىن. دوسكەي الىمباەۆتىڭ ادەبي مۇراسىن بىرلەسىپ, جەكە جيناق ەتىپ شىعاردىق. بۇركىت اعا 1991 جىلدىڭ باسىندا دۇنيەدەن وزدى. اسىل اعانىڭ ادەبي-كوركەم جانە عىلىمي شىعارماشىلىعى ءبىر كىسى ءۇشىن ازدىق ەتپەيدى. اتاپ ايتقاندا, اقىندىعىن عالىمدىعى كورىكتەندىرگەن. تاۋەلسىزدىك تۇسىندا بۇركىت ىسقاقوۆتىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگىنىڭ ۇستىنە ازاماتتىق تۇلعاسى, قايراتكەرلىك بولمىسى ايرىقشا جارقىراپ كورىنەدى. ول – «ەسەپ» پارتياسىنىڭ كوسەمى. ول – قازاق ەلىنىڭ رۋحاني تۇلەۋىن كوكسەگەن ارداگەر. ول – جاستاردى جالىندى ىستەرگە باۋلىعان تالىمگەر. ءوزى ۋىلجىعان ۋىزداي جاس بولسا دا, ۇلتىنىڭ تاعدىر-تالايىنا كوكىرەگى قارس ايرىلعان, جۇرەگىنە قاسيەت ۇيالاعان وعىلان»,– دەپ جازادى فيلولوگيا عالىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ.
عالىمنىڭ ازاماتتىق بولمىسى ونىڭ ولەڭدەرىنەن دە, عىلىمي ەڭبەكتەرىنەن دە جارقىراپ كورىنەدى.
بۇركىت ىسقاقوۆتىڭ ازاماتتىق-قايراتكەرلىك قىرلارى: ۇلت مۇراتىنا ادالدىقتان ايقىن اڭعارىلادى, قوعامدىق-كەزەڭدىك قۇبىلىستارعا سەرگەك قاراپ, ازاماتتىق كوزقاراسىن اشىق بىلدىرەدى, ءوز جۇرتىن بار اسىلدان دا جوعارى قويادى. سوندىقتان:
جويۋ مەنى, جىگىتىم,
تۇسپەس, ءسىرا, تەگىنگە
ارتىمدا بار ەل – جۇرتىم
جوقتايتۇعىن مەنىڭ دە, – دەپ قايراتتانعان.
ەل تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى الاش ارداقتىلارىنىڭ ارمانىن جالعاي بىلگەن, بۇگىن دە تۋعانىنا عاسىر تولىپ وتىرعان بۇركىت ىسقاقوۆتىڭ ازاماتتىق ءىسى – كەيىنگىگە ۇلگى بولماق.
الماگۇل ۋمبەتوۆا,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
