سۋيتسيد • 16 قاراشا, 2024

جانىڭنىڭ ۇقپاي جاراسىن...

240 رەت
كورسەتىلدى
10 مين
وقۋ ءۇشىن

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى جىل سايىن شامامەن 720 مىڭ­نان اسا ادام سۋيتسيدتەن كوز جۇماتىنىن كورسەتكەن. بۇل شامامەن الەم­دە ءار­بىر 40 سەكۋند سايىن ءبىر ادامنىڭ ومىردەن ءوز ەركىمەن كەتەتىنىن بىل­­­­دىرەدى. ال بىزدە ورتا­شا ەسەپپەن جىلىنا 3 مىڭنان اسا ادام ءوز-وزىنە قول جۇم­­سايدى ەكەن. ونىڭ ىشىندە باسىنان ءسوز اسىرعىسى كەلمەگەن بالا­­لار, جۇيكەسى توزعان جاس­تار, جاقىننىڭ جىلۋىن سەزىنە الماعان قارت­تار دا بار.

جانىڭنىڭ ۇقپاي جاراسىن...

كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»

ءسۋيتسيدتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى مەن فاك­تورلارىنا تالداۋ جاساعان ماماندار وزىنە ءوزى قول سالۋعا بەيىم جانداردىڭ اۋرۋى ءبىر, جاراسى ورتاق ەكەنىن ايتادى. ماسەلەن, الەمدەگى جاعدايعا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن تاجىريبەلى پسيحولوگتەر سۋيتسيدكە يتەرمەلەيتىن بىر­نەشە فاكتوردى العا تارتادى. ءبىرىن­شىسى – پسيحيكالىق دەنساۋلىق ماسەلەسى. ياعني دەپرەسسيا, بيپوليارلى بۇزىلىس, شيزوفرەنيا جانە باسقا دا پسيحيكالىق اۋىتقۋ ادامنىڭ ەمو­تسيا­لىق جاعدايىن ناشارلاتىپ, ومىر­دەن تۇڭىلۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. ەكىن­شى­دەن, جەكە ومىردەگى قيىندىقتار. مۇنداي جاعدايعا جاقىن ادامىنان ايىرىلۋ, وتباسىلىق كيكىلجىڭ, نەكە ماسەلەسى مەن بالالارمەن بايلانىستى پروب­لەما ادامداردى مۇڭعا باتىرىپ, سۋي­تسيدتىك ويلاردىڭ پايدا بولۋىنا اسەر ەتۋى ىقتيمال. ۇشىنشىدەن, جۇمىسسىزدىق, قارجىلىق قيىندىق, كەدەيلىك جانە الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ سەكىلدى ەكو­نو­ميكالىق, الەۋمەتتىك فاكتورلار – ءوز-وزىنە قول سالۋعا ءجيى يتەرمەلەيتىن سەبەپتىڭ ءبىرى. ويتكەنى ماماندار قارجىلىق تۇراقسىزدىق پەن جۇمىس تابۋداعى قيىندىق ادامنىڭ ءۇمى­تىن ءسوندىرىپ, شاراسىزدىققا كەرى اكە­لەتىنىن ايتادى. بۇعان قوسا سوزىلمالى اۋرۋلار, فيزيكالىق اۋىر­سىنۋلار مەن مۇگەدەكتىك جاعدايى دا پسيحولوگيالىق اۋىرتپالىقتى ارتتىرىپ, ادامدى سۋيتسيد جاساۋعا ماجبۇرلەيدى. ال الەۋمەتتىك قىسىم مەن ستيگماتيزاتسيا دا – ومىردەن باز كەشۋگە باستى سەبەپ. كوپتەگەن ەلدە الەۋمەتتىك ستيگمانىڭ سالدارىنان ادامدار قوعامنان تەز وقشاۋلانىپ قالادى. بۇل دا ءوز كەزەگىندە سۋيتسيدتىك وي­لاردىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولاتىن كورىنەدى.

بالالار مەن جاستار اراسىنداعى سۋيتسيدتىك ويلاردىڭ ارتۋىنا ينتەر­نەتتەگى قىسىم, كيبەربۋللينگ, الەۋ­مەت­تىك جەلىلەردەگى ءوز-وزىنە كۇمان كەلتىرۋ فاكتورلارى ۇنەمى اسەر ەتەدى ەكەن.

بىزدەگى جاعدايدا دا سۋيتسيدكە بار­­عانداردىڭ سەبەبىن پسيحولوگتەر كۇي­زەلىس, بيپوليارلى بۇزىلىس سەكىلدى بىرنەشە پسيحيكالىق اۋىتقۋدان ىزدەيدى. ال پسيحيكالىق دەنساۋلىققا قاتىستى تاقىرىپتار ستيگماتيزاتسياعا ۇشىراعاندىقتان, كوپ ادام كومەك سۇراۋعا ۇيالادى نەمەسە ونى قاجەت دەپ سانامايدى. «ۇيات بولادىمەن» ءومىر ءسۇرۋدىڭ سوڭى تەرەڭ كۇيزەلىسكە ءتۇسىرىپ, سۋيتسيدكە يتەرمەلەيدى دەگەن ءسوز. سۇمدىعى سول, قازىر ەلىمىزدەگى جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد دەڭگەيى الەمدىك ورتاشا دەڭگەيدەن جوعارى بولىپ كەتكەن. بۇعان بۋللينگ, كيبەربۋللينگ, ءوز-وزىنە دەگەن كۇمان, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قىسىم جانە جاسوسپىرىمدەردىڭ ەموتسيونالدىق تۇراقسىزدىعى ىقپال ەتىپ جاتىر. ونىڭ سىرتىندا وتباسىلىق ءارى  الەۋ­مەت­تىك قيىندىقتاردىڭ دا سالدارى بارىن ءجيى ايتاتىن ماماندار تۇرمىستىق جانجالدار, اجىراسۋ, اتا-انالار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ماسەلەسى, قارجىلىق قيىندىق پەن جۇمىس­سىزدىق سياقتى جاعداي­لار ادام­داردىڭ ەموتسيونال­دىق جاع­دايى­نا تەرىس اسەر ەتۋىمەن تۇسىندىرەدى.

وتاندىق پسيحولوگتەردىڭ پايىمىنشا, ەلدەگى ەكونوميكالىق تۇراق­سىز­دىق جانە قارجىلىق قيىن­دىق ادامداردىڭ پسيحولو­گيالىق جاعدايىن اۋىرلاتىپ, ۇمىتسىزدىككە ءجيى بوي الدىرادى. ءبىلىم بەرۋ ورىندارى مەن وتباسىنداعى قىسىم دا ەرەسەكتەرمەن قاتار جاسوسپىرىمدەردىڭ جاندۇنيەسىنە كەرى اسەر ەتىپ جاتىر. ايتالىق, ءبىلىم الۋداعى جەتىستىكتەرگە دەگەن ۇلكەن تالاپ, مەكتەپتەگى پسيحولوگيالىق قىسىم مەن تەستىلەۋدەگى ەرەسەكتەر كۇتكەن ناتيجەگە باسا نازار اۋدارۋ كەيدە بالالارعا اۋىر تيەدى ەكەن. ال وسىنداي پسيحولوگيالىق سوققى مەن جاقىن ادامداردان قولداۋ كۇتپەي كۇيزەلىس العان ادامدارعا مامانداردىڭ الدىنا بارۋ مۇمكىندىگى جوق. اسىرەسە اۋىلدىق جانە شالعاي اۋدانداردا مەديتسينالىق قىزمەت قولجەتىمدىلىگى تومەن. كەيبىر وڭىرلەردە پسيحولو­گيا­لىق ءارى پسيحياتريالىق كومەككە قول جەتكىزۋ قيىن. بۇل سۋيتسيدتىك ويلاردى بولدىرماۋعا, قاجەتتى كومەكتى ۋاقتىلى الۋعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلە­دى.

پسيحولوگ اننا قۇدياروۆا سۋيتسيد بۇل قاتتى پسيحولوگيالىق اۋىر­سىنۋعا جەدەل جاۋاپ ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەمدەلۋسىز ۇزاق ۋاقىت بويى نازاردان تىس قالعان ۇزاق ەموتسيونالدىق اۋىرسىنۋ­دىڭ كۇشەيۋىنەن تۋىندايدى. دەمەك سۋيتسيد­تىك قيمىل جاسايتىن ادامداردا ءولۋ نيەتى بولمايدى, بىراق ولار باس­قا­لارعا ماڭىزدى پسيحولوگيالىق قا­جەت­تىلىك تۋرالى حابارلاۋ نيەتى­مەن وزىنە-ءوزى زيان كەلتىرۋى مۇمكىن.

«سۋيتسيد قاۋپى سەزىمدەردى, پسيحو­لو­گيالىق قاجەتتىلىكتەردى جەتكىزۋ ءتا­سىلى رەتىندە ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە تىرىسۋ نەمەسە جاساۋ تۋرالى قورقىتۋ, ەسكەرتۋلەرمەن بايلانىستى. كلينيكالىق تۇرعىدان سۋيتسيدتىك قيمىل مەن قاۋىپ ادەتتە ۇمىتسىزدىكتى, اشۋدى, باقى­لاۋ­دى, قورعاۋدى, جاقىندىق پەن قام­قور­لىقتى ۇسىنۋدى بىلدىرەدى», دەيدى پسي­حواناليتيك.

ال وسى ۇسىنىسقا اينالاداعى جان­داردىڭ دەر كەزىندە كوڭىل بولمەۋى ەموتسيو­نالدى جاراقاتى بار ادامدا پسيحيكالىق بۇزىلۋ باستالادى. وسى بۇزىلىس شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەندە, ادام ساناسىندا بىردەن ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ نيەتى ويانادى.

سۋيتسيدولوگ تاتيانا براۋن دا ەشبىر ادام ءوز ءومىرىن وڭاي قيا سالعىسى جوقتىعىن ايتادى. كەز كەلگەن قايعىلى وقيعانىڭ ارتىندا شەكتەن تىس ەموتسيونالدى, ءيمپۋلسيۆتى, تۇيمەدەيدى تۇيەدەي ەتىپ قابىلدايتىن وكپەشىل, ەموتسياسىن سىرتقا شىعارا المايتىن, باسىنداعى قايعىسىن اينالاسىنداعى ادامدارمەن بولىسە المايتىن ادام بولعانىن بىلۋگە بولادى.

«كەيدە ءوزىن-ءوزى شەكتەن تىس جاقسى كورەتىن نەمەسە سىر ساقتاعىش, ىمىراسىز ادامدار دا ءوز-وزىنە قول سالۋعا بەيىم كەلەدى. وزىمەن-ءوزى جۇرەتىن توماعا-تۇيىق ادامدار قوعامداعى ءار­­تۇرلى نارسەلەردى كوڭىلىنە الا باس­تايدى. تۇرمىستىق قيىنشىلىق پەن جال­عىزدىق قاتار كەلگەندە كۇيزەلىسكە تۇسەدى. بىراق ءومىردىڭ قيىندىعى ادامدى ولىمگە يتەرە سالمايدى. الدى­مەن ءسوزى مەن ءىس-ارەكەتىمەن حابار بەرەدى. كەيبىر ادامدار «سەندەر مەنى ابدەن شارشاتتىڭدار» دەپ ايتا الادى, ال كەيبىرەۋلەر جەكە قالعىسى كەلەدى. كوڭىلسىز مۋزىكا تىڭداپ, قايعىلى كينو كورە باستايدى. الايدا جاقىندارى بۇل ادامنىڭ كومەككە شاقىرىپ جاتقانىن تۇسىنبەيدى. وزگە تۇگىلى ءوز جاقىنى جانىن تۇسىنبەگەن­­دىكتەن, ادىلدىكتى ورناتۋ ماقساتىندا سۋيتسيدتىك قادامعا بارادى», دەيدى مامان.

سونداي-اق سۋيتسيدولوگ جاس­وس­پى­رىم­­دەر ءسۋيتسيدىن جۇقپالى اۋرۋ دەپ سانايدى. ءومىردىڭ وڭى مەن سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن بالالار ءومىر­دىڭ العاشقى سىناعىنان سىنىپ قا­لىپ جاتىر. بۇل جەردە دە وتكىنشى قيىن­دىق­تان وتكىزىپ جىبەرەتىن جاقىن جاندار مىندەتىن مۇلتىكسىز اتقارا الماي وتىر.

«بالالاردىڭ سۋيتسيدتىك مىنەز-قۇل­قىنىڭ پايدا بولۋىنا اتا-اناسىمەن, ورتاسىمەن قارىم-قاتىناس جاساي الماۋى – سەبەپ. اتا-اناسىنىڭ ۇرىس-كەرىسى, ورىنسىز ماحاببات, قىزعانىش, مەنمەندىگى دە كۇيزەلىسكە تۇسىرەدى. ادام نەعۇرلىم جاس بولسا, سوعۇرلىم ونىڭ ومىردەن كەتۋ نيەتىنىڭ اقيقاتىن انىقتاۋ قيىن. سەبەبى ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىندەگى البىرتتىق ىرىققا كون­بەيدى. بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد جۇقپالى اۋرۋ سەكىلدى. بىراق ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن وتباسىنداعى تاربيەنى تىزگىندەۋ كەرەك. الدىمەن ۇيدەگى ەرە­سەكتەر ءجۇرىس-تۇرىسىنا, سوزىنە اباي بولعانى دۇرىس. ال بالاسىنىڭ بويىن­داعى وزگەرىستى بايقاعان بولسا, سۋيتسيد تۋرالى بالامەن اشىق سويلەسۋ مەن تالقىلاۋ – بالاڭىزعا جاساي الاتىن ەڭ پايدالى نارسەلەردىڭ ءبىرى. ءتىپتى, بالاڭىز نەمەسە جاقىنىڭىز سۋيتسيد تۋرالى ازىلدەپ نەمەسە ءسوز اراسىندا بايقاماي ايتىپ باستاسا, بۇل ونىڭ الداعى كۇندەرى ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋى مۇمكىن جوسپارىنىڭ ءپىسىپ-جەتىلىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. سوندىقتان جانى جارالى ادامعا جار­دەم كەرەك. سەبەبى ءارتۇرلى ماتە­ريال­­دىق جانە مورالدىق قولداۋ ادام­نىڭ بو­يىن­داعى قاۋىپ-قاتەردى ازايتىپ, رايىنان قاي­تارۋعا سەپتىگىن تيگىزە الادى», دەيدى ت.براۋن.

امەريكالىق پسيحولوگ دجامەيكا فالكونەر «ادامداردىڭ بولاشاققا دەگەن ۇمىتسىزدىگىن سەزسەڭىز, وندا بۇل ۇرەي تۋدىرۋى كەرەك. سۇيىكتى ىسىنە قىزى­عۋشىلىعى ازايسا, مۇنداي ادامداردى دا جوعارى تاۋەكەل توبىنا جات­قىزۋعا بولادى. كوڭىل كۇيىڭىز ور­نىندا بولماسا, ۇزاق بوگەلمەي بىردەن جاقىنداردان كومەك سۇراپ, پسيحولوگتەردەن كەڭەس العان ءجون. ەڭ ماڭىزدىسى, قوعامداعى كەلەڭسىزدىككە نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىدەگى بايلاردىڭ ەرتەگىگە بەرگىسىز ءومىرىن كورىپ, وزىڭمەن سالىستىرۋ دۇرىس ەمەس. مۇندايدى جۇرەككە جاقىن قابىلداۋ كۇيزەلىسكە تۇسىرەدى», دەپ سانايدى. ال يتاليالىق پسيحياتر ناركو ساركوپيان وقۋشىنىڭ ساباق ۇلگەرىمى كۇرت تومەندەپ, سەبەپ­سىزدەن سەبەپسىز ەكى كۇن ساباققا كەلمەسە, بۇل بالامەن جۇمىس ىستەۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزگەن. سەبەبى ادام «مەن ومىردەن شارشادىم» دەپ ايتقان كۇننەن باستاپ بۇل ادام قاۋىپتى ايماقتا دەپ ەسەپ­تەلەتىن كورىنەدى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دەنساۋلىعىندا پسيحولوگيالىق جانە فيزيكالىق كەمىس­تىگى بار ادامدار دا, ءتىپتى ون ەكى مۇشە­سى ساۋ, وي-ءورىسى كەڭ جانداردىڭ وزىنە جان جىلۋى سەزىلمەسە, ومىرگە دەگەن وكپەسى ءوزىن-ءوزى ولتىرۋمەن اياقتا­لادى ەكەن. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» دەگەندەي, كۇيبەڭ تىرلىكتە جانى جال­عىز­سىراعان جاقىندارعا جىلۋ سىيلاي الساق, سۋيتسيد جاساعانداردىڭ ستاتيس­تيكاسىن ازايتۋعا ۇلەس قوسار ما ەدىك, كىم ءبىلسىن؟

سوڭعى جاڭالىقتار