ۇلى جازۋشى ۇرپاقتارىمەن
– ابىل, ءسىزدى ءبارىمىز ءابىش كەكىلباي ۇلى مۇراسىنىڭ شىراقشىسى دەپ تانيمىز. حالىق جازۋشىسىنىڭ ۇرپاعى قانداي بولۋى كەرەك؟
– مەنىڭشە, تۇلعانىڭ ۇرپاعى بولۋ – تاعدىر. ەگەر مۇنى باق دەپ قابىلداسام, جاۋاپكەرشىلىكتى دە ۇمىتپاۋىم كەرەك. بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتاعى شەكتەۋلى جاۋاپكەرشىلىك ەمەس, تەگىڭ اتالاتىن ءومىرىڭنىڭ سوڭىنا دەيىنگى جاۋاپكەرشىلىك. اتاڭنىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەۋ ءۇشىن دۇرىس ءومىر ءسۇرۋ, تەگىڭدى ابىرويمەن الىپ ءجۇرۋ – كەز كەلگەن بالا ءۇشىن سىناق سىندى كورىنەتىن شىعار. ءوزىمدى دە كەيدە اتا تەگىنە ادالمىن با دەگەن سۇراق مازالايدى.
مەن قاراشاڭىراقتا سۇيىكتى بالا بولىپ ءوستىم. كىشكەنتايىمنان باۋىرىنا سالعان تۇڭعىش نەمەرەسى رەتىندە اتام مەن اپامنىڭ قولىندا تاربيەلەندىم. اكەم جول اپاتىنان قايتىس بولعان جىلى شەتەلدە وقۋىمدى جالعاستىرۋدى جوسپارلاپ, ءتىپتى وقۋعا تۇسكەن كەز-ءتىن. بىراق ءبىر تۇندە ءۇيدىڭ ەركەسىنەن ەرەسەك ادامعا اينالدىم. ىشكى داۋىسىم وسىنداي قيىن كەزەڭدە ۇلكەن كىسىلەردىڭ قاسىندا بولۋدى دۇرىس دەپ شەشتى. ۋاقىت وتە وسى تاڭداۋىما وكىنگەنىم جوق, اتامنىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا قاسىندا ءجۇرىپ, عۇمىرىنداعى ماڭىزدى ساتتەرگە كۋا بولدىم. ومىرلىك ساباق الدىم. ەڭ باستىسى, ەشقانداي بايلىققا ايىرباستامايتىن ەستەن كەتپەس ەستەلىكتەر قالدى.
– ءسىز نەگە اتا جولىن قۋمادىڭىز؟ بالا كەزىڭىزدە دە قالامعا قۇمارتقان جوقسىز با؟
– اتام ەشقاشان ەشكىمدى ءوز قىزىعۋشىلىعىنا بۇرۋعا تالپىنعان ەمەس. ىلعي ءوز ەركىمىزگە سالاتىن. ومىرلىك تاڭداۋىمىزدى دا ءوز قابىلەتىمىزدى بايقاپ, بارلاپ, سوعان ساي يكەمدەيتىن. بىراق بالا كورگەنىن ىستەيدى عوي. ءۇيىمىز تولعان كىتاپ, قوناققا كەلەتىندەردىڭ ءبارى زيالىلار. ءبىز دە قولعا كىتاپ ۇستاپ وستىك.
– اتاڭىزدىڭ ومىردەگى باستى قاعيداسى قانداي بولدى دەپ ويلايسىز؟
– اتامنىڭ ومىرلىك قاعيدالارىنىڭ باستى ۇستانىمى – شىنايىلىق پەن ادىلدىكتى ساقتاي وتىرىپ, ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەۋ بولدى. ول ءاردايىم سوزىنە ادال بولىپ, قوعامنىڭ ماسەلەسىنە قۇلاق اسىپ, حالىققا قىزمەت ەتۋدى ءوز ءومىرىنىڭ باستى ماقساتى دەپ سانادى. ۇلتتىڭ رۋحاني بايلىعىن, تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەندىكتى اسا قاستەرلى ۇعىمدار دەپ ءتۇسىندى. اتام ءسوزدىڭ قۇدىرەتىنە دە, كۇشىنە دە تەرەڭ سەنىپ, ادىلدىك جولىندا ءوز ويلارىن ءسوز ارقىلى جەتكىزۋدى كوزدەدى. ونىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى – ادامگەرشىلىك پەن ادالدىققا دەگەن بەرىكتىك, حالقىنا شىنايى سۇيىسپەنشىلىك جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ بولدى. ول ءاردايىم بۇل قۇندىلىقتاردى ءوز ءىس-ارەكەتتەرىندە دە, سوزدەرىندە دە ناقتى كورسەتە ءبىلدى دەپ ويلايمىن.
– كەمەڭگەر كەكىلباي ۇلىنىڭ بالا تاربيەسىندەگى ءرولى قانداي ەدى؟
– قازىر ويلاپ قاراسام, اتامىز بىزگە ەركىندىك بەرىپ, ارقايسىمىزدىڭ وزىمىزگە ۇناعان ماماندىقتى تاڭداپ, ءوز جولىمىزدى تابۋىمىزعا باعىت-باعدار بەرگەن ەكەن. مەنى كىشكەنتاي كەزىمنەن قاسىنا ەرتىپ جۇرەتىن. ۇشاقتارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىمدى بايقاپ, شەتەلگە ساپارعا شىققاندا ۇنەمى قاسىنا الىپ, اۋەجايداعى كورمەلەرگە اپاراتىن. الىپ ۇشاقتاردىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن كورسەتىپ, ءتىپتى ەكيپاج كابيناسىنا كىرۋگە مۇمكىندىك ۇيىمداستىراتىن. ەسىمدە, 1994 جىلى الماتى اۋەجايىندا جاڭا يل-96 ۇشاعى تەحنيكالىق سىناقتان ءوتىپ جاتقاندا اتام ارنايى ەرتىپ بارىپ, ءىشى-سىرتىن كورسەتكەن بولاتىن. اكەم اقش-تا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە ماعان نيۋ-يوركتەگى اسكەري-تەڭىز مۇراجايىنا بارۋ ءساتى بۇيىردى. مۇراجاي ەكسپوناتتارى ايگىلى «نەۋستراشيمىي» اۆيانوسەتسىنىڭ پالۋباسىندا ورنالاسقان ەدى. سونىمەن قاتار ۆاشينگتونداعى اۋە جانە عارىش ۇلتتىق مۇراجايىنا دا اتباسىن بۇردىق, مۇندا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن تاريحي ۇشاقتار مەن عارىش كەمەلەرىنىڭ كوللەكتسياسى قويىلعان. سوندا اتام اكەممەن دە وي ءبولىسىپ, پىكىر الماسىپ وتىرعان ەكەن عوي. سول كەزدەن باستاپ مەنىڭ قىزىعۋشىلىعىمدى بايقاپ, كوڭىلىندە ساقتاپ ءجۇرىپتى. كەيىن مەكتەپ ءبىتىرىپ, ماماندىق تاڭدار كەزدە اتام سول ساتتەردى ەسكە سالدى. سول جولى اتامنىڭ جاي عانا كەڭەس ايتىپ وتىرعانداي كورىنگەن ءسوزى بۇگىندە جىپ-جىلى ەستەلىككە اينالىپ وتىر. «قازاقستاندا ينجەنەر ماماندار جەتىسپەيدى, اۆياتسيا سالاسىنا بەت بۇرىپ كورسەڭ قايتەدى؟» دەگەن-ءدى. ارادا جىلدار جىلجىعان سوڭ تۇسىنگەنىم, بۇل اقىلدى اتام ماعان عانا ارناعان ەكەن.
– العاش رەت اتاڭىزدىڭ قاي شىعارماسىن وقىدىڭىز؟
– مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە باعدارلاماعا ەنگەن اتامىزدىڭ «اۆتوموبيل» اڭگىمەسىن وقىپ شىققانىم ەسىمدە. سول كەزدە-اق ونىڭ شىعارمالارى ەرەكشە اسەرگە بولەپ, تەرەڭ ويلارعا جەتەلەدى. ۋاقىت وتە ەسەيىپ, باسقا دا حيكاياتتارى مەن روماندارىن وقىپ, ونىڭ شىعارماشىلىق الەمىن تەرەڭىرەك تۇسىنە باستادىم. ءاربىر تۋىندىسى ارقىلى اتامىز ءومىردىڭ سان قىرىن اشىپ, ادام بولمىسى مەن قوعامدى تەرەڭىنەن زەرتتەگەنىن ءتۇيسىندىم.
– ال سۇيىكتى شىعارماڭىز قانداي؟
– «شىڭىراۋ» پوۆەسىنىڭ بار شىعارماشىلىق قۋاتى ءالى تولىق اشىلماعانداي كورىنەدى ماعان. بۇل شىعارما قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا دا, جالپى الەم ادەبيەتىندە دە وزگەشە سارىندا جازىلعان. پوۆەست ادامنىڭ ءومىرىن, اۋىرتپالىعىن, ونىڭ ارمانىن قازىپ كورسەتەتىن مەتافورا رەتىندە قۇدىقتى پايدالاناتىن ەرەكشە يدەيانى ۇسىنادى. سونىمەن قاتار بۇل شىعارما پروزا جانرىنداعى جازۋشىنىڭ العاشقى تۋىندىسى بولعاندىقتان, ونىڭ ادەبيەتتەگى ورنى دا ەرەكشە. ءاربىر ءسوز, ءاربىر وبراز, ءاربىر وقيعا تۇتاس ءبىر الەمدى اشادى, بىراق ونىڭ شىنايى ماعىناسى مەن ءمانى ءالى تولىق قازىلماعان سەكىلدى. وسى تۇرعىدان العاندا, «شىڭىراۋ» – تەك ءبىر عانا كوركەمدىك دەڭگەيدە ەمەس, ادەبيەتتەگى جاڭا باعىتتاردىڭ دا باستاماسى سىندى.
– قالامگەردىڭ شىعارماشىلىق رەجىمى قانداي بولدى؟ اتاڭ كۇنىنە نەشە ساعات جازۋعا وتىراتىن؟
– مەن ۇيقىدان تۇرعاندا اتام ءاردايىم كىتاپ وقىعانىن كورەتىنمىن. ال كەش باتا قالامىن قولىنا الىپ, قاعازعا بىردەڭەلەردى جازىپ, ءتۇرتىپ وتىراتىن. ەسەيگەن سوڭ ءتۇسىندىم: اتام كۇندىز جازۋعا ۋاقىت تابا المايتىن, سوندىقتان ۇلكەن اجەمىز ۇيدە وعان بارلىق جاعدايدى جاساۋعا تىرىستى. ءبىزدى اتامنىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرمەسىن دەپ جانىنا جاقىنداتپايتىن. شارشاعان كەزدە نەمەسە شابىتتانىپ وتىرعاندا اتام دومبىرا تارتادى. وسىنداي ساتتەردە ءبىز قاسىنان شىقپاي, كوڭىلدەنە تىڭدايتىنبىز. اتامنىڭ اكەسى – داۋلەسكەر كۇيشى بولعانىمەن, ءوزى بۇل ونەرىن اسا جوعارى باعالاماي, باسقالاردىڭ كۇيىن تىڭداعاندى جاقسى كورەتىن.
– اياۋلى اعامىزدىڭ ءبىز بىلمەيتىن قانداي قىرلارى بار؟ سۇيىكتى ءىسى, قىزىق ادەتى...
– مەنىڭ سانامدا اتامنىڭ كىتاپ وقىپ وتىرعان بەينەسى جاتتالىپ قالىپتى. بۇل تۋرالى اجەم: «مەكتەپكە بارماي جاتىپ قولىنا كىتاپ الدى», دەيتىن. ال ءوزى جارىلقاپ قالىبايعا بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەگەن ەدى: «كىتاپ وقۋدى ۇناتامىن. وقىعان كىتاپتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى كىتاپحانالاردا. ولاردىڭ سانى جيناعان كىتاپتارىمنان الدەقايدا كوپ. دەگەنمەن, ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسكەننەن كەيىن كىتاپ دۇكەندەرىندە ءجيى بولدىم. جيناعاندارىمدى الدەنەشە رەت شاشىپ الدىم. پاتەردەن پاتەرگە كوشىپ ءجۇرىپ جوعالتتىم. دوستارعا, مەكتەپتەرگە, كىتاپحانالارعا سىيلادىم. جالپى, جارىسىپ كىتاپ جيناۋدى دا ءبىزدىڭ بۋىن شىعاردى. شاۋىپ شىققانى – قادىر مىرزا-ءالى. باياعى پاتەر جالداپ تۇراتىن كەزىنىڭ وزىندە اسحاناسىنان اجەتحاناسىنا دەيىنگى بارلىق قۋىستى كىتاپقا سىقاپ قوياتىن. سودان كەيىنگى – قالتاي مۇحامەدجانوۆ. ماسكەۋگە بارعاندا ول كىسى كىتاپ دۇكەنىنە كىرسە, باقشاعا ءتۇسىپ كەتكەن بۇقاداي شىقپاي قوياتىن. ال اسقار سۇلەيمەنوۆ – بارىپ تۇرعان بارىمتاشى. قوناققا كەلگەندە, قابىرعاسى ىرسيعان ارىقتىعىن پايدالانىپ, ىشقىرلىعىنا قاتارلاستىرا كىتاپ تىعىپ, ونى سىرتىنان جەلەڭ جەيدەسىمەن كولەگەيلەپ, تۇك بولماعانسىپ, قايماق جالاعان مىسىقتاي سىمپيىپ شىعىپ بارا جاتاتىن. ۇستاپ الساڭ, بەت-اۋىزى بۇلك ەتپەيدى. ء«دارى بولسا, ءوزىڭ باسىنا جاق» دەپ, ىزعارلانا ءاجۋالاپ تايىپ تۇرادى. مەن كىتاپ جيناۋعا ولارداي ولە قۇمارپاز ەمەسپىن. كەرەك ەتەتىن كىتاپتارىمدى عانا جينايمىن. كوركەم ادەبيەتپەن قوسا, تاريح, فيلوسوفيا, عىلىم, ساياساتتى دا رەنجىتپەيمىن. جالپى, بۇل ماسەلەدە عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ: «ايەلدىڭ جاقسىسى ءوز ۇيىڭنەن گورى كورشىڭنىڭ ۇيىندە بولسا دۇرىس» دەگەن قاعيداسىن ەسكە ۇستايمىن. جاقسى كىتاپتىڭ بىرەۋدىڭ تورىنەن گورى كىتاپحانانىڭ تورىندە تۇرعانى دۇرىس دەپ بىلەمىن. كوپكە قىزمەتى وتىڭكىرەيدى».
ءوز ەستەلىكتەرىمنەن قوسار بولسام, اتاممەن بىرگە كىتاپ دۇكەندەرىن ارالاۋ ءبىز ءۇشىن ەرەكشە سۇيىكتى ءىس بولاتىن. الماتىداعى كىتاپ دۇكەندەرىنە بارعاندا, ساتۋشى اپايلار وعان ۇنەمى جاڭا كىتاپتاردىڭ ءتىزىمىن ۇسىناتىن. اتام سول كىتاپتاردى بۇرىن وقىعان تۋىندىلارىمەن سالىستىرىپ, قايسىسىن الۋ كەرەكتىگىن ويلانىپ شەشەتىن. ءار جاڭا كىتاپ ونىڭ بويىندا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ, ونىڭ كىتاپ تاڭداۋداعى تالعامپازدىعى مەن باي كىتاپحاناسىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ماعان دا ۇلگى بولدى.
شەتەلگە شىققان ساپارلارىمىزدا دا اتامنىڭ كىتاپقا دەگەن قۇشتارلىعى ەش وزگەرمەيتىن. ول بارعان جەرىمىزدەگى كىتاپ دۇكەندەرىنەن جاشىكتەپ كىتاپ ساتىپ الىپ, ءارتۇرلى باسىلىمدار مەن جاڭا اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىن ىزدەپ, كوڭىلى تولىپ, قۋانىشپەن ورالاتىن. ونىڭ وسىنداي كىتاپقا دەگەن ماحابباتى مەن جاڭالىققا قۇشتارلىعى مەنىڭ دە ومىرىمە ايرىقشا اسەر ەتىپ, كىتاپتاردى تەرەڭ تۇسىنۋگە جانە باعالاۋعا ۇيرەتتى.
– جازۋشىنىڭ وقىرمانعا جەتپەگەن شىعارمالارى بار ما؟
– بيىلعى 85 جىلدىعىنا وراي ءۇشىنشى ولەڭ داپتەرى كىتاپ بولىپ جارىق كوردى. بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان جۇزگە جۋىق ولەڭدەر جازىلعان بۇل داپتەردى ءوزى دايىنداپ قالدىرىپ كەتكەن ەكەن. سونىمەن قاتار «ۇركەر» مەن «ەلەڭ-الاڭ» تريلوگياسىنىڭ جالعاسىن جازعانى دا بەلگىلى. الايدا بۇل شىعارما ءوزىنىڭ كوڭىلىنەن شىقپادى. قايتا جازۋعا بەكىنىپ, جاڭا تۋىندىسىن مەنىڭ كوزىمشە جىرتىپ تاستادى. مۇمكىن بۇل نۇسقا وقىرماننىڭ تالعامىنان شىعار ما ەدى... الايدا اتام ءوز تۋىندىسىنا سىني كوزبەن قاراپ, شىعارماعا تولىق كوڭىلى تولمايىنشا جارىققا شىعارۋعا اسىققان جوق.
– كلاسسيكتىڭ ادەبي مۇراسىن ناسيحاتتاۋ, ساقتاۋ, تاراتۋ جۇمىستارى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ الدا قانداي جوسپارلار بار؟
– بيىل بۇرىن جارىق كورگەن بىرقاتار تۋىندىسى مەن اۋدارماسى قايتا باسىلىپ شىقتى. بۇل وقىرمانعا قازاق ادەبيەتىنىڭ قۇندى مۇرالارىن قايتا تانىپ, باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىن. قازىرگى ۋاقىتتا اتامنىڭ شىعارمالارىن جانە ءار جىلدارى گازەت-جۋرنالدارعا جازعان ماقالا-سۇحباتتارىنىڭ قولجازبالارىن ارحيۆكە تاپسىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىن. بۇل قۇجاتتار بولاشاقتا جۇرتشىلىققا قولجەتىمدى بولسا, شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشىلەرگە قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ, جاڭا باعىتتاعى زەرتتەۋلەرگە جول اشاتىنى ءسوزسىز.
– جازۋشىنىڭ مۋزەي-ءۇيىن جاساقتاۋ ويدا جوق پا؟
– اقتاۋ قالاسىندا اتامىزدىڭ اتىمەن اتالعان جاڭا ولكەتانۋ مۇراجايى 80 جىلدىق مەرەيتوي قارساڭىندا اشىلدى. مۇراجايدا اتامىزدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ارنايى ءبولىم بار, وندا ونىڭ مۇراسىن تەرەڭىرەك زەرتتەپ, ءومىر جولىنان سىر شەرتەتىن قۇندى دۇنيەلەر ۇسىنىلعان. مۇراجايعا كەلۋشىلەر اتامىزدىڭ ادەبي جانە عىلىمي ەڭبەكتەرىمەن تانىسىپ, ونىڭ حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ باي تاريحىن كورە الادى.
سونىمەن بىرگە, استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا دا اتامىزدىڭ اتىمەن اتالعان ءدارىسحانا اشىلعانىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل ءدارىسحانادا اتامىزدىڭ ءوز كىتاپحاناسىنان ساقتالعان بەس مىڭعا جۋىق كىتاپ قويىلعان. كىتاپتار اراسىندا سيرەك كەزدەسەتىن ادەبي تۋىندىلار, تاريحي زەرتتەۋلەر جانە اتامىزدىڭ جەكە بەلگىلەرى مەن ەسكەرتپەلەرى جازىلعان شىعارمالار بار. دارىسحاناعا كەلگەندەر وسى قۇندى مۇرانى ءوز كوزىمەن كورىپ, اتامىزدىڭ وي-ءورىسى مەن عىلىمي كوزقاراسىنا تەرەڭ بويلاۋعا مۇمكىندىك الادى. بۇدان بولەك ەلىمىزدىڭ بىرقاتار قالالارىنداعى مەكتەپتەرگە دە اتامىزدىڭ ەسىمى بەرىلگەن. بۇل وقۋ ورىندارى اتامىزدىڭ رۋحاني مۇراسىن جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىپ, ونىڭ ەڭبەكتەرىن قاستەرلەۋگە ۇيرەتۋدە ەرەكشە ورىن الادى. اتامىزدىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن وسى ءبىلىم مەن مادەنيەت وشاقتارى ۇرپاقتار جادىندا ونىڭ ەسىمىن ساقتاپ قانا قويماي, شىعارماشىلىق مۇراسىن كەيىنگى بۋىنعا تانىتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىرعانى ءسوزسىز. ال جازۋشىنىڭ مۋزەي-ءۇيى سياقتى ۇسىنىستاردىڭ بولاشاقتا ءوز شەشىمىن تاباتىنىنا سەنىمدىمىن.
جالپى, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مەرەيتويلاردى اتاپ ءوتۋ ماسەلەسى – مەملەكەتتىڭ قوعامعا ىقپالىن جانە تاريحي وقيعالار مەن تۇلعالارعا قۇرمەت كورسەتۋدىڭ مادەنيەتىن كورسەتەتىن ماڭىزدى ەلەمەنت. كوپتەگەن ەلدە مەرەيتويلاردى, اسىرەسە ماڭىزدى تاريحي وقيعالاردى, بەلگىلى ءبىر جاسقا تولعان تۇلعالاردى نەمەسە ەل ءۇشىن ماڭىزى زور داتالاردى اتاپ ءوتۋ داستۇرگە اينالعان. الايدا بۇل ءىس-شارالار كوبىنەسە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ۇلكەن شىعىنداردى تالاپ ەتەدى. كوپتەگەن ساراپشى مەن قوعام قايراتكەرى ماڭىزدى داتالاردى اتاپ ءوتۋدىڭ ماڭىزى بار ەكەنىن تۇسىنسە دە, كەيبىر مەرەيتويلاردى تەك 100 جىلدىق مەجەدەن اسقاندا عانا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تويلاۋ ۇستانىمى بار.
– اۋلەتتەرىڭىزدىڭ جاس بۋىنىندا جازۋ-سىزۋعا جاقىن, جالپى ونەر جولىنا بەت بۇرعاندار بار ما؟
– نەمەرەلەرى مەن شوبەرەلەرى ەندى عانا ءوسىپ, ومىردەن ءوز جولدارىن ىزدەپ كەلە جاتىر. نەمەرەسى ەلدار ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىن ءتامامدادى. ول كىشكەنتاي كەزىنەن-اق تەاتر ساحناسىندا اتاسىنىڭ قويىلىمدارىندا ويناپ, ونەرگە جاقىن ءوستى. ونىڭ ساحناداعى العاشقى قادامدارى اتاسىنىڭ شىعارمالارىن بالا كەزىنەن بويىنا سىڭىرۋمەن بىرگە, سول مۇرالاردى جاڭا قىرىنان تانىتۋعا دەگەن ىنتاسىمەن باستالدى. اتامىزدىڭ رۋحاني بايلىعىن جالعاستىرۋشى ءارى جاڭعىرتۋشى رەتىندە ەلدار ونىڭ شىعارماشىلىعىن بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزۋگە ءوز ۇلەسىن قوسىپ ءجۇر. ونىڭ ونەرگە دەگەن ۇمتىلىسى اتاسىنىڭ شىعارماشىلىق جولىنا دەگەن قۇرمەتىنەن باستالعانى ءسوزسىز. ەلداردىڭ ءىزىن باسىپ كەلە جاتقان شوبەرەلەرى دە ءوسىپ كەلەدى, بولاشاقتا ولار دا اتا مۇراسىن جاڭعىرتىپ, ۇرپاق ساباقتاستىعىن جالعاستىرادى دەپ سەنەمىز.
– اتاڭىز شىعارماشىل ادام رەتىندە بابى كەلىسكەن جازۋشى. اناسى دا, جۇبايى دا قاس-قاباعىن باعىپ, ءتىپتى اياقكيىمىنىڭ باۋىنا دەيىن بايلاپ بەرەتىن دەسەدى. مي تىنىشتىعىن قاتاڭ باقىلاپ, وڭدى-سولدى تەلەفونمەن دە سويلەسپەيدى ەكەن. تۇرمىستىق دۇنيەلەرگە دە اسا الاڭداماعان سەكىلدى. اتاڭىزدىڭ ءومىر سۇرۋىندەگى وسى فاكتوردىڭ ءبارى شىعارماشىلىق تابىسىنا ءسوزسىز اسەر ەتكەنى راس قوي؟
– ەكەۋىنىڭ دە ۇلكەن ۇلەس قوسقانى ءسوزسىز, ارقايسىسى ءوز جولىمەن تەرەڭ اسەر ەتتى. ۇلكەن اجەمىز – وتباسىمىزدىڭ تىرەگى, بارلىق بالالاردى باعىپ-قاعىپ, ءوسىرىپ, قاناتتاندىرعان اسىل جان. ۇلى اجەم ايساۋلەنىڭ سوڭعى باققان شوبەرەسى مەنمىن. سول سەبەپتى دە ءبىز اجەمدى كەيدە اپا, كەيدە كلارا دەپ باتتيتىپ ايتا بەرەمىز. اپامنىڭ اتامنان باسقا شارۋاسى جوق ەدى. بالا-شاعانى ايساۋلە اجەمىز باقتى. اجەمىزدىڭ تاربيەسى مەن قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا باسقا تىلدە وقىساق تا, انا ءتىلىمىزدى تولىق مەڭگەرىپ, قازاقى تاربيە الدىق. ونىڭ مەيىرىمى مەن دانالىعى بىزگە بەرىك وتباسى قۇندىلىقتارىن, تۋعان تىلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى ءسىڭىردى.
ال اپامىزدىڭ دارىگەرلىك ماماندىعى اتامىزدىڭ دەنساۋلىعىنا ايرىقشا قولداۋ بولا ءبىلدى. سوڭعى جىلدارى اتامىزدىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرە باستاعاندا, اپامىز ءوزىنىڭ ءبىلىمىن, كۇش-جىگەرىن اياماي, وعان بار ىقىلاسىمەن كۇتىم جاساپ, اۋىر سىرقاتتارىنان ايىعۋىنا كوپ كومەك كورسەتتى. ونىڭ كاسىبيلىگى مەن قامقورلىعى اتامىزدىڭ ءومىرىن ۇزارتقانداي كورىنەدى.
– ەگەر ول مەملەكەتتىك قىزمەتكە اۋىسپاسا, ادەبيەتكە كوبىرەك ۇلەس قوسار ەدى دەپ ويلامايسىز با؟
– اتامىزدىڭ قىزمەت ساتىلارى شىعارماشىلىق تىنىسىنا, شىعارماشىلىق ساپارىنا اسەر ەتكەنى انىق. «مەن ادەبيەتشى بولماسام, ساياساتقا كەلمەس ەم. Cۋرەتكەر بولماسام, كۇرەسكەر دە بولماس ەم. بۇpىن سۋرەتكەر رەتىندە تولعاندىرعان ماسەلەلەر – مەنى ازامات رەتىندە دە تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەر ەدى», دەدى ءوزى. باسقا الىپ-قوسارىم جوق.
– ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ليبرەتتوسىنا جازىلعان «ابىلاي حان» وپەراسى كوپ جىلدان بەرى قويىلىپ جۇرگەن جوق. الداعى ۋاقىتتا وپەرانى تەاتر ساحنالارىنان كورە الامىز با؟
– ءيا, «ابىلاي حان» وپەراسى كوپتەن بەرى ساحنادا قويىلماي ءجۇر. وپەرا العاش رەت 2005 جىلى ساحنالانىپ, كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىققانى ەسىمدە. بۇل – قازاق حالقىنىڭ تاريحىن, ابىلاي حاننىڭ ەرلىگىن ناسيحاتتايتىن ايرىقشا تۋىندى. بىراق ۋاقىت وتە كەلە ول ساحنادان كورىنبەي كەتتى, سوڭعى جىلدارى ءتىپتى كورسەتىلمەي جاتىر. الداعى ۋاقىتتا ساحناعا ورالا ما – بەلگىسىز.الايدا ونەرسۇيەر قاۋىم, اسىرەسە تاريحي-ۇلتتىق تاقىرىپتاردى قولدايتىن كورەرمەن اراسىندا «ابىلاي حان» وپەراسىنىڭ ورالۋىن كۇتىپ جۇرگەندەر از ەمەس. وسى سۇرانىستى ەسكەرە وتىرىپ, تەاتر جانە مادەنيەت سالاسىنىڭ جاۋاپتى تۇلعالارى قولداۋ بىلدىرسە, وپەرانى ساحناعا قايتا شىعارۋ مۇمكىندىگى دە ارتا تۇسەدى دەپ ويلايمىن. وپەرانى قايتا قويۋ ءۇشىن قارجىلىق قولداۋ, دايىندىق جانە ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. بۇل ماسەلە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشىلمەسە, ءالى دە ءبىراز ۋاقىت شەگەرىلىپ قالۋى مۇمكىن. ادەتتە بىزدە بەلگىلى ءبىر مەرەيتويلار مەن داتالارعا وراي قورىتىندىلار جاسالىپ, وسىنداي ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىلسا كەرەك. دەگەنمەن, ە.راحماديەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن كۇتپەي-اق وپەراسىن ساحناعا قايتا الىپ شىقساق, تاماشا بولار ەدى.
– ۋاقىتتىڭ, ياكي زاماننىڭ زاڭى سولاي ما, بۇگىندە سوڭىندا ىزدەۋشىسى جوق تالانتتاردىڭ ەسىمى دە ەسكىرىپ جاتىر. ادەبيەتتەگى ادىلەتسىز وسى ءبىر قۇبىلىس ءابىش الەمىنە ەنبەسە كەرەك-ءتى. بۇل ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟
– ءابىشتىڭ ەكىنشى ماڭگىلىك ءداۋىرى باستالدى دەپ ايتۋعا بولادى. جوعارىدا ايتىلعانداي, ونىڭ شىعارماشىلىعىن تۇپنۇسقالارىمەن قولجەتىمدى ەتىپ, كەڭىنەن تانىتۋ – زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن دە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن ماڭىزدى ماسەلە. مۇراجايلار, ءدارىسحانالار مەن مەكتەپتەر وسى سالادا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ, ونىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ال ساحنالاردا قويىلىپ جاتقان قويىلىمدار كورەرمەن مەن زەرتتەۋشىلەرگە جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, ءابىشتىڭ شىعارماشىلىعىن تەرەڭىرەك زەردەلەۋگە جول اشادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»
