تۇرعىن ءۇي تاجىريبەسىن اۆتوكولىككە قولدانساق
ال كولىك ساتۋمەن اينالىسىپ جاتقان كومپانيالاردىڭ ءوزى ءتۇرلى قارجى قۇرالىن جاساپ, ءبولىپ تولەۋ شارتىمەن ساتۋعا دايىندىقتى 2023 جىلدىڭ اياعىندا باستاپ كەتكەن بولاتىن. ۇكىمەتتىڭ نارىقتاعى ۇلەسىنەن باس تارتۋعا وسى فاكتور سەبەپ بولعانعا ۇقسايدى.
«جەكە اۆتوكولىكتەردىڭ ساتىلۋىنا قارجى بولگەنشە, قوعامدىق كولىكتەردى جاقسارتۋ ءلازىم. بۇل – كوپ ازاماتتارىمىزدىڭ قاجەتتىلىگى. ءبىز جەڭىلدەتىلگەن اۆتوكولىككە نەسيە بەرۋ ماسەلەسىن ءبىر جارىم جىل بۇرىن جاپتىق. بۇل قارجى جەكە كولىكتەردى ساتىپ الۋعا ەمەس, تەك قوعامدىق كولىكتەردىڭ دامۋىنا جۇمسالادى», دەدى مينيستر. «باعدارلاما توقتادى ما؟» دەگەن سۇراققا شارلاپاەۆ «جوق» دەپ جاۋاپ بەردى جانە تۇسكەن قاراجات جەكە كولىكتەردى ساتىپ الۋعا ەمەس, قالا ينفراقۇرىلىمىنا, قوعامدىق كولىكتەرگە جۇمسالاتىنىن ايتتى.
بيىل 9 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلدە 82 مىڭنان اسا جەڭىل اۆتوكولىك شىعارىلدى. قۇنى 200 ملن دوللار بولاتىن «KIA» اۆتوموبيل زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. 150 ملن دوللارعا «Geely», «Exeed», «كaiyi» جەڭىل اۆتوموبيلدەر ءوندىرىسى قولعا الىنباق. وسىلايشا, ۇكىمەت 2028 جىلعا قاراي وتاندىق ماشينا جاساۋ كولەمىن ەكى ەسە ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
«جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيەلەۋ باعدارلاماسى مەملەكەت رەتتەيتىن الەۋمەتتىك جوبا بولعاندىقتان, حالىققا ءتيىمدى بولدى. 4 پايىزدىق جىلدىق مولشەرلەمەمەن 7 جىلعا 10 ملن تەڭگەگە كولىك الساڭىز, 11 ملن 400 مىڭ عانا قايتاراسىز. ستاندارتتى اۆتونەسيە بۇدان بىرنەشە ەسە قىمبات ەكەنى بەلگىلى. ال الەۋمەتتىك جوبالاردىڭ ينۆەستورى – مەملەكەت. باسقاشا ايتقاندا, نارىق ديناميكاسى نارىق زاڭىمەن ەمەس, ۇكىمەتتىڭ ارالاسۋىمەن رەتتەلىپ كەلدى. باعدارلامانى توقتاتۋعا شەشىم قابىلداعان ۇكىمەت ءىشىنارا بولسا دا نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىنەن كەتەدى. ۇكىمەت ەكونوميكاداعى مەملەكەت ۇلەسىن قىسقارتۋدى تۇرعىن ءۇي نارىعىنان باستادى. قازىر كەي كومپانيا ءبولىپ تولەۋ باعدارلامالارىن ەنگىزە باستادى. كلاسسيكالىق سحەمادا ءبولىپ تولەۋ قىسقا مەرزىمگە – نىساننىڭ قۇرىلىسى اياقتالعانعا دەيىن, ياعني 12-18 ايعا دەيىن بەرىلەدى. ەندى بۇل تاجىريبە اۆتوكولىك نارىعىنا دا جەتتى. بۇل ءبىزدىڭ ۇكىمەت ءۇشىن قولايلى جانە حالىقارالىق تاجىريبەدە دە سىننان وتكەن. وسىلايشا, ەكونوميكا مەن ىشكى نارىق كاپيتيتاليستىك سوتسياليزم بەلگىلەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ جاتىر», دەيدى ساراپشى ايبار ولجاەۆ.
باعانى بۇرمالاۋ – نارىق زاڭىنا قايشى
ساراپشىلار پىكىرىنشە, اۆتوونەركاسىپتەگى مەملەكەتتىك قولداۋ دەڭگەيىنە ەشكىم سىن ايتا المايدى. ول قولداۋ تۇرعىسىنان اۋىل شارۋاشىلىعىنان كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇر. بىراق ەكى باعىتتا دا ىلگەرىلەۋ بايقالمايدى. قولدانىستاعى باعدارلامالارعا ەداۋىر قاراجات جۇمسالدى. ونىڭ نارىققا اسەرىن زەرتتەۋ – بولەك تاقىرىپ. سالا مۇمكىندىگىن ءارتاراپتاندىرۋدا وزگەرىس لەبى سەزىلمەيدى.
«اۆتوكولىك يندۋسترياسى ىشكى نارىققا عانا ەسەپتەلگەن, ەكسپورتقا باعدارلانۋى بويىنشا قاتاڭ تالاپتار جوق. وسى جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا شەتەلدىك برەندتەردىڭ 63 370 جەڭىل ءاۆتوموبيلى جينالدى. رەسمي ستاتيستيكا ەلدە قۇراستىرىلعان اۆتوموبيلدەردىڭ ەكسپورتى تۋرالى جەكە اقپارات بەرمەيدى. تەك سوڭعى ايلاردا عانا اۋعانستانعا ەكسپورت تۋرالى پىكىرلەر اشىق ايتىلا باستادى», دەيدى ايبار ولجاەۆ.
مەملەكەت ەكونوميكانىڭ كەيبىر سەگمەنتىندەگى ۇلەسىن ءىشىنارا بولسا دا ازايتۋعا مۇددەلى. ا.ولجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءۇردىس شوك تەراپياسى ەمەس, كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزىلۋى ءتيىس.
«اۆتوكولىكتەرگە ليزينگ نەمەسە باستاپقى ۋاقىتتا جالعا الۋ ارقىلى ساتىپ الۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە بولادى. نارىقتىڭ بەتالىسى ءبىزدى وسى جۇيەگە جاقىنداتا باستادى. مەملەكەتتىك مونوپوليانىڭ وڭتايلى جاعىمەن قوسا, ەكونوميكاعا تيگىزەر كەرى اسەرىن ۇكىمەت كورىپ-ءبىلىپ وتىر. مىسالى, نەسيەلەۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن شارتى حالىققا ءتيىمدى بولعانمەن, ونىڭ كولەڭكەلى تۇستارى دا بارشىلىق. كولىك قولدان تومەندەتىلگەن پايىزدىق ۇستەمەمەن بەرىلگەندىكتەن, نارىقتاعى باعادان تومەن بولادى. باعانى اكىمشىلىك تەتىكتەر ارقىلى بۇرمالاۋ ەل ەكونوميكاسىنا زيانىن تيگىزىپ, كەيبىر كومپانيانىڭ نارىقتىق باعدارلامالارىنىڭ جولىن جاۋىپ تاستايدى», دەيدى ايبار ولجاەۆ.
بيزنەس ءوزى بيلەپ-توستەي مە؟
ءار برەندكە قاتىستى ءبولىپ تولەۋ شارتى ءار الۋان. «Omoda» برەندىن ۇسىناتىن كومپانيا سايتىنىڭ جىل باسىنداعى اقپارات بويىنشا, C5 جانە S5 مودەلدەرىندەگى «Omoda» اۆتوكولىكتەرىن ساتىپ الۋ ءۇشىن كولىك قۇنىنىڭ 50 پايىز سوماسىن باستاپقى جارنا رەتىندە قۇيۋ كەرەك. ءبولىپ تولەۋ مەرزىمى – 2 جىل.
«Chevrolet Tracker» مودەلىن ءبولىپ تولەۋ ارقىلى ساتىپ الۋ اياسىندا 3 جىلعا دەيىن گرەيس-كەزەڭ قاراستىرىلعان, كەيiن شارت بويىنشا كادiمگi نەسيە تولەگەندەي تولەم جاسالادى. سىياقى مولشەرلەمەسى 0,12 پايىزدان باستالادى. باستاپقى جارنا مولشەرى – اۆتوكولىك قۇنىنىڭ كەمىندە 50 پايىزى.
«JAC» اۆتوكولىك ماركاسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتقاندارعا نەسيە 12, 24 جانە 36 ايعا دەيىن بەرىلەدى. «Changan Auto Changan Auto» ديلەرلىك كومپانياسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, اۆتوكولىكتەردى ساتىپ الۋعا بەكىنگەندەر تولىق سومانى مىناداي شارتتار بويىنشا ءبولىپ تولەي الادى: باستاپقى جارنا كولىك قۇنىنىڭ 10 پايىزىن الدىن الا تولەۋدەن باستالادى; نەسيە مەرزىمى – 36 اي.
ساراپشىلار مۇنىڭ ءبارى الداعى ۋاقىتتاعى وزگەرىستەردىڭ تەك باسى ەكەنىن ايتىپ جاتىر. ديللەرلەر وتكەن جىلدان باستاپ باعانى تومەندەتۋگە كىرىسكەن.
«كوممەرتسيالىق اۆتونەسيەلەر بارعان سايىن تانىمال بولىپ كەلەدى. ەندىگى باسەكە بانكتەر مەن اۆتوكولىك ديللەرلەرى اراسىندا بولماق. ەكى تاراپ تا جاڭا يدەيالار ارقىلى ونىمدەرىن وتكىزۋگە مۇددەلى. بىرەر جىلدا نارىقتىڭ بۇل سەگمەنتى مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا دەگەن تاۋەلدىلىكتەن ارىلادى», دەيدى ا. ولجاەۆ.
كەلىسىمشارتقا ءمان بەرۋ ماڭىزدى
قارجىگەر مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, يمپورت الماستىرۋ مەن ەكسپورتقا باعدارلانۋ – ونەركاسىپتىك ساياساتتىڭ قاراما-قارسى ۇيلەسپەيتىن ەكى باعىتى.
«اۆتوونەركاسىپكە جاسالاتىن بارلىق مەملەكەتتىك قولداۋ – يمپورتتى الماستىرۋدىڭ كلاسسيكالىق ساياساتىنىڭ جالعاسى. اۆتووندىرۋشىلەردى شەتەلدىك ماشينالاردىڭ ارزان يمپورتىنان قورعاۋ ءۇشىن كادەگە جاراتۋ الىمىنىڭ جانە يمپورتتالاتىن ماشينالارعا باستاپقى تىركەۋدىڭ جوعارى مولشەرلەمەلەرىن پايدالانادى. ناتيجەسىندە, حالىق پەن بيزنەس زارداپ شەكتى. مۇنداي شەكتەۋلەر ەلىمىزدە جينالاتىن اۆتوموبيلدەردىڭ ىشكى باعاسىن قىمباتتاتىپ جىبەردى. وتاندىق اۆتوونەركاسىپ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا, تومەندەتىلگەن سالىق, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە, جەر ۋچاسكەلەرى مەن ينفراقۇرىلىمدى جەڭىلدىكپەن بەرۋ تۇرىندە سۋبسيديالار قولجەتىمدى بولدى. مۇنداي ارتىقشىلىقپەن تەحنولوگيالىق ەكسپورتتىڭ ءوسىمىن ەمەس, يەلەرىنىڭ تابىسىن ارتتىرىپ, يمپورتتى قارجىلاندىرامىز. سەبەبى ءبولىپ تولەۋگە بەرىلەتىن بارلىق تاۋار – يمپورت. ءبولىپ تولەۋدى جارانامالاپ جۇرگەن اۆتوكولىكتەردىڭ تەڭ جارتىسى – يمپورت», دەيدى مۇرات تەمىرحانوۆ.
ساراپشىنىڭ بايانداۋىنشا, 2010 جىلدان باستاپ اۆتوكولىك قۇراستىرۋ يندۋستريالىق دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە وتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ جوسپارلانعان بولاتىن. الايدا سول ۋاقىتتان بەرى بۇل باعىتتا ەشقانداي العا وزۋ بولمادى.
«وتاندىق اۆتوونەركاسىپ ەلىمىزدە جينالعان شەتەلدىك ماشينالاردىڭ ەكسپورتىنا مۇددەلى ەمەس. سەبەبى ءبىزدىڭ نارىقتا قۇراستىرىلعان اۆتوكولىكتەردىڭ باعاسى شەتەلدىك بالامالارىنا قاراعاندا 20-30 پايىزعا قىمبات. اۆتوكولىك سەگمەنتى قيىن جاعدايمەن بەتپە-بەت قالىپ تۇر. ۇكىمەتتىڭ بۇل جاعدايعا قاتىستى جەكە جوسپارى بار دەپ ۇمىتتەنەمىن. اۆتوكولىك يندۋسترياسى مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز ءومىر سۇرە المايدى. ەلىمىزدە جينالعان شەتەلدىك ماشينالاردىڭ ەكسپورتىن قوسىمشا سۋبسيديالاۋ دا بىزگە ءتيىمسىز. شەتەلدىك كومپانيالار اۆتوكولىك بولشەگىن, پايدالانىلعان گازدى شىعارۋ جۇيەلەرىن, ورىندىق, مۋلتيمەديالىق جۇيە, اۆتوشينا, اككۋمۋلياتور جانە باسقا قوسىمشا بولشەكتەردى شىعارۋعا مۇددەلى ەمەس. ءبىزدىڭ ەلگە كەلىپ, ەنشىلەس كومپانيالارىن اشقىسى كەلگەن ينۆەستورلارمەن اراداعى كەلىسىمشارتتاردا وسى ماسەلەلەر قامتىلۋى ءتيىس», دەيدى م.تەمىرحانوۆ.
الماتى
