30 قاڭتار, 2015

ساياساتقا ءدىننىڭ ارالاسقانى جاقسى ەمەس

293 رەت
كورسەتىلدى
8 مين
وقۋ ءۇشىن
دۇبىرگە تولى دۇنيە يەمەن رەسپۋبليكاسىنداعى جاعدايدى ءتۇسىنۋ قيىن. پرەزيدەنت سارايىن ءۇش كۇن بويى قورشاۋعا العاننان كەيىن, ەل پرەزيدەنتى ءابدى-راببۋ مانسۇر حادي ءوزىنىڭ بيلىكتەن كەتەتىنىن مالىمدەدى. بۇعان دەيىن ۇكىمەت تە وسىنداي مالىمدەمە جاساعان. ءسويتىپ, ەل بيلىگى شىن مانىندە شيتتەردىڭ قولىنا كوشتى. دۋبير-1بۇل مەملەكەتتىك توڭكەرىس پە, بيلىكتىڭ كەلىسىم جولىمەن اۋىسۋى ما؟ بيلىككە جەتكەن سەپارا­تيس­تەردىڭ ءوزى مۇنى مەملەكەتتىك توڭكەرىس دەۋگە بارعىسى جوق, وندا وزدەرىن حالىقارالىق قوعامداستىق الدىندا قولايسىز جاعدايدا قالدى­رادى. ال كەلىسىم بويىنشا دەگەنگە قانشاما ۋاقىت پرەزيدەنت سارايىن قورشاپ الىپ, كۇش كورسەتۋدى كەلىسىمگە ەشكىم دە قوسپايدى. اتاپ ايتاتىن جاي پرەزيدەنت حادي كەلىسىمگە بارۋداي-اق باردى. وتكەن جىل بويى كوتەرىلىسكە شىق­­قان شيتتەردىڭ ءال-حۋسي تاي­پا­­سىنىڭ وكىلدەرى بىرىككەن «انسارۋللا» قوزعالىسىمەن تالاي رەت كەلىسسوز جۇرگىزىپ, بارلىق ماسە­لە­نى كەلىسىم جولىمەن شەشۋگە تىرىستى. سول كەلىسىم بويىنشا, پرەزيدەنت بيلىكتە قالىپ, ال شيتتەردىڭ بيلىكتىڭ بارلىق بۋىنىندا وكىلدەرى بولۋى كوزدەلگەن ەدى. پرەزيدەنتتىڭ تەلەارنا ارقىلى حالىققا ۇندەۋىندە شيتتەردىڭ مەملەكەتتىك شەشۋشى قىزمەتتەرگە ورنالاسۋمەن قاتار, ولاردىڭ پىكىرىنە ساي ەل كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە دە جول اشىقتىعى ايتىلعان بولاتىن. بىراق شيتتەر مۇنى ازسىندى. ازسىن­عاندا, بۇرىنعى كەلىسىمدى اياق­قا باسىپ, ەلدە جاڭا سايلاۋ ءوت­كىزۋ­دى تالاپ ەتىپ وتىر. ونداعى ماق­سات – بار بيلىكتى ءوز قولدارىنا الۋ. وسى جەردە قازىرگى جاعدايدى ءتۇسىنۋ  ءۇشىن از-كەم تاريحقا ۇڭىلە كەتكەن ءجون. بۇل ەلدىڭ حالقى – يەمەن ارابتارى. انىقتامالىقتارعا قاراعاندا, ولاردىڭ كوپشىلىگى (60 پايىز) – يسلامنىڭ سۇننيتتىك اعىمىن ۇستانادى. ال ازشىلىق دەيتىن شيتتەردىڭ زەيديت سەكتاسى ەلدىڭ سولتۇستىك تاۋلى ايماعىن مەكەندەيدى. ۇنەمى يسلامنىڭ وسى ەكى باعىتى اراسىندا قاقتىعىس بولىپ جاتادى. ءتىپتى, ەل تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە ەكىگە جارىلىپ, جەكە مەملەكەتتەر قۇرىلۋىندا دا سول قايشىلىق جاتىر. اقىرى 1990 جىلى سول ەكى مەملەكەت (يار جانە يحدر) بىرىگىپ, يەمەن رەسپۋبليكاسى بولىپ جاريالانسا دا, قايشىلىق توقتاي قويماعان. قازىرگى جاعداي سول قايشىلىق­تىڭ جالعاسىنداي. ەلدە بيلىك ءالسىز. وڭتۇستىكتە «ءال-كايدا» قوز­عا­لىسى ءورىس السا, سولتۇستىكتە زەيديزمدى ۇستاناتىن شيتتەر باس كوتەرىپ, ەلدىڭ بەرەكەسى كەتىپ-اق تۇر. ساراپشىلار, كەيبىر رەسمي مەكەمەلەر كوتەرىلىسشى شيتتەردىڭ جەڭىسكە جەتۋىن يراننىڭ قولداۋىنا اپارىپ تىرەيدى. حۋسيدتەردىڭ كوسەمى ءابدىل مالىك ءال-حۋسي ونى جوققا شىعار­عانمەن, كەيبىر رەسمي ادام­داردىڭ پىكىرى ونى نەگىزدەپ وتىر. جاقىندا يران كوسەمى اياتوللا ءالي حامانەيگە جاقىن ادام, ساياساتشى ءالي-رەزا زاكانيدىڭ سانانى العاننان كەيىن ارابتىڭ ءتورت استاناسى تەھراننىڭ باقىلاۋىنا كوشتى دەپ مالىمدەۋى سونى اڭعارتادى. ءتورت استانا دەگەندە, ول داماسك, باعدات جانە بەيرۋت پەن سانانى ايتىپ وتىرعانى بەلگىلى. يەمەندەگى جاعداي بۇكىل الەمدى الاڭداتىپ وتىر. وعان بۇۇ نازار اۋدارىپ, قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ءوزىنىڭ توتەنشە ماجىلىسىندە كوتەرىلىس­شىلەردى ايىپتاپ, پرەزيدەنت ءحاديدىڭ بيلىگىن زاڭدى سانايدى. راس, سوڭعى كۇندەرى پرەزيدەنت حادي ءوزىنىڭ قىزمەتتەن كەتۋى ءجو­نىن­دەگى ءوتىنىشىن قايتارىپ الاتىنى جونىندە مالىمدەمە جاسادى. بىراق قولى جەتكەن جەڭىسىنەن كوتەرى­لىسشىلەر وڭاي ايىرىلا قويماس. ەڭ قيىنى, بىزدىڭشە, بۇل قايشىلىقتىڭ ءدىني سيپاتىندا. بۇكىل الەم بولىپ, سۇننيتتىك باعىتتاعى «يسلام حاليفاتىن» ايىپتاپ جاتقاندا, ءشيزمدى ۇران ەتكەن كۇشتەردىڭ بيلىككە كەلۋى دە وڭىپ تۇرعان نارسە ەمەس-اۋ دەيسىڭ. ءبىر ءدىننىڭ ەكىگە جارىلىپ, ءبىر-ءبىرىن جاۋ ساناۋى جاقسىلىققا اپارمايدى. بۇل سول ءدىننىڭ وزىنە ور قازۋدان باسقا ەشنارسە ەمەس باس پروكۋرور – اسا بەدەلدى قىزمەت باسقالار ءۇشىن قالاي ەكەنىن كىم ءبىلسىن, ال قىرعىز اعايىندار ءۇشىن ءدال سولاي. سوڭعى ءبىر اي كولەمىندە ەلدىڭ باس پروكۋرورىن الماستىرۋ ەلدەگى ۇلكەن ساياسي وقيعاعا اينالعانداي بولدى. دۋبير-2بۇل ەلدىڭ ساياسي ومىرىنە زەر سالىپ جۇرەتىن ادام قىرعىزستاننىڭ باس پروكۋرورى ايدا ساليانوۆانىڭ اتىن تالاي ەستىگەن. ول ءوزىنىڭ قاعي­داتشىلدىعىمەن, كەيدە ارتىق­تاۋ كورىنەتىن قاتالدىعىمەن ەرەك­­شەلەنەتىن. قانداي قىزمەت ات­قارعانىنا قاراماي, جەمقور­لىققا قاتىسى بارلارعا قىرعيداي ءتيدى. سوندىقتان دا ودان كوپ ادام قايمىعاتىن. مىنە, سول ساليانوۆا قىزمەتىنەن كەتەتىن بولىپتى دەگەن ءسوز وتكەن جىلدىڭ اياعىندا شىعىپ, وعان ەل باسشىلىعى دا تۇسىنىكتەمە بەرۋگە ءماجبۇر بولعان. باسشىلىق دەگەندە, پرەزيدەنت اتامباەۆتىڭ ءوزى 27 جەلتوقساندا ونى ەجىكتەپ ءتۇسىندىردى. ساليانوۆانىڭ بۇل جۇمىستان كەتۋى ءۇشىن بىرنەشە رەت ءوتىنىش بەرگەنىن, بىراق ازىرگە كەتپەيتىنىن, تەك دەمالىسقا شىعا­تىنىن ايتقان. ونىڭ جۇمى­سىنا جوعارى باعا بەرىپ, ءتىپتى, ونىڭ «قۇقىقتىق مەملەكەتتى جانە دەموكراتيالىق قوعامدى نىعاي­تۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن «ماناس» وردەنىمەن ماراپاتتاعان دا. ال ۇكىمەت باسشىسى جومارت وتارباەۆتىڭ پىكىرى دە جوعارى: «مەن جەكە ءوزىم ساليانوۆانىڭ جۇمىسىندا قالعانىن قالار ەدىم. مۇنداي ادامنان ايىرىلۋعا بولمايدى. ول قوعامدا ۇلكەن بەدەلگە يە», دەگەن. ارادا ءبىر اي وتكەندە ساليانوۆا جۇمىسىنان كەتەتىن بولدى. ونىڭ ءوتىنىشىن پرەزيدەنت جوگورگۋ كەنەش­كە ۇسىنىپ, 57 دەپۋتات ءوتى­­نىش­تى قاناعاتتاندىرۋعا, ال 18 دەپۋتات وعان قارسى داۋىس بەر­دى. ماسەلە پارلامەنتتە قارالىپ جاتقاندا, ونىڭ ماڭىندا شاعىن ميتينگ تە ءوتىپتى. «ايدا ساليانوۆا, حالىق سەنىمەن بىرگە!», «ءبىز ساليانوۆانىڭ كەتۋىنە قارسى­مىز!», «بيلىك ساليانوۆانىڭ كەت­كەنىنە جاۋاپ بەرەدى!» دەگەن پلاكاتتار پايدا بولىپتى. ميتينگ­تە سويلەگەندەردىڭ ءبىرى ونى قىر­عىز­دىڭ ەل بيلەگەن قايراتكەر قىزى قۇرمانجان داتقامەن دە تەڭەستىرگەن. قالاي دەگەندە دە, وسىنىڭ ءوزى ەلدىڭ باس پروكۋرورىنىڭ كەتۋىنىڭ ارعى جاعىندا ۇلكەن كۇرەس بولعانىن اڭعارتادى. بىرەۋلەر ونى كەتىرۋگە مۇددەلى بولعان, ەكىنشىلەرىنىڭ قالدىرعىسى كەلگەن. باس پروكۋروردىڭ كەتۋى تۋرالى اڭگىمەگە قوسارلانا ول كەتەر بولسا, ورنىنا كىم بولادى دەگەن اڭگىمە دە ءورشىدى. تالاي ادامنىڭ اتى اتالدى. ءسىرا, بۇل قىزمەتكە قىزىعۋشىلار كوپ بولعانعا ۇقسايدى جانە وعان جۇرتشىلىق ايتارلىقتاي ءمان بەرگەن. پرەزيدەنت اتامباەۆ كوپشىلىك كۇتپەگەن ادامدى ۇسىندى. پرەزي­دەنت اپپاراتىنىڭ سوت رەفورمالارى مەن زاڭدىلىقتى جۇزەگە اسىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ينديرا جولدىباەۆا قاداعالاۋ ورگانىنىڭ باسشىسى بولىپ شىعا كەلدى. بۇل ەلدە بىرەۋ باسشى قىزمەتكە كەلسە, قولداۋشىسى كىم ەكەن, كىمنىڭ تۋىسى دەگەن سۇراق قويىلادى. 32 جاستاعى باس پروكۋرور كونس­تيتۋتسيالىق سوتتىڭ بۇرىنعى ءتورايىمى شولپان باەكوۆانىڭ جانە بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر االى كاراشوۆتىڭ تۋىسقانى ەكەنى ەندى بەلگىلى بولدى. جۇرت ودان دا بۇرىن جولدىباەۆانىڭ ايدا ساليانوۆا مەن جوعارعى سوت ءتورايىمى فەرۋزا جاماشەۆامەن جاقىن قۇربىلار بولعانىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. قىرعىزستاندا ايەل ازامات­تاردىڭ دا بەلسەندىلىگى جوعارى. ساياسي ومىردە كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەندەر بارشىلىق. بۇل رەتتە الدىمەن پرەزيدەنت بولعان روزا وتىنباەۆا ويعا ورالادى. ساليانوۆا تۋرالى جوعارىدا ايتتىق. ەندى ساياسي ارەناعا تاعى ءبىر قايراتكەر شىقتى. ول – ينديرا جولدىباەۆا. ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.
سوڭعى جاڭالىقتار