تابىس دەكلاراتسياسى جەمقورلىقتى جۇگەندەي الا ما؟

تابىستى كورسەتۋدىڭ ءتورت كەزەڭى

ايتسە دە كوپشىلىك سالىق ورگاندارىنا كىرىس-شىعىسى تۋرالى مالىمەتتى بەرۋگە ءالى دە ق ۇلىقسىز. ويتكەنى جاپپاي تابىستى تۇگەندەۋ الدەكىمدەردىڭ ادەمى ومىرىنە بالتا شابارى تۇسى­نىكتى. مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇرىپ اۋلەت مۇشە­لەرىن ميللياردەرلەردىڭ قاتارىنان ءبىر-اق شىعارىپ, قازىنا قارجىسىنان العان قارا­جاتتى شەكارا اسىرعانداردىڭ ايى بۇرىنعىداي وڭىنان تۋمايتىنىن ءىشى سەزىپ وتىر.

جالپى, وسى جىلدارعا دەيىن جالپى­­حا­لىقتىق تابىس دەكلاراتسياسىن تاپسىرۋ جىل­­دان-جىلعا كەشەۋىلدەپ كەلدى. جۇيە دا­يىن بول­عانىمەن, اي سايىن الاتىن تابىس كوز­دەرىن ءتۇسىن­دىرۋدىڭ ءتۇرلى امالىن قاراستىرۋدى سىلتاۋ ەتكەندەر جالپىحالىقتىق دەكلاراتسيانى با­رىنشا سوزبالاڭعا سالدى. ايتپەگەندە جاپپاي ناۋ­قاندى 22 جىل تالقىلاپ, جوسپارعا ەنگىزگەنى­مىزگە باقانداي 11 جىل وتكەن. ويتكەنى بيۋد­جەتكە كۇنى ءتۇسىپ, ايلىققا جان باعاتىن­داردىڭ شالقىپ-تاسىعان ءومىرىن تۇسىندى­رۋ­گە ءتيىس ناۋقاننىڭ كەشەۋىلدەي بەرۋى كەيبى­رەۋ­لەرگە اۋاداي قاجەت ەدى.

كەيىنگى بىرەر جىلدان بەرى تابىس كوزىن انىقتايتىن باستاما ءتورت كەزەڭمەن جۇزەگە اسا باستادى. جالپىحالىقتىق تابىس دەكلا­راتسياسى – ءاربىر ازاماتتىڭ تاپقان تابىسى مەن يەلىگىندەگى م ۇلىكتىڭ ەسەبىن بەرۋ. تۇرمىس پەن تابىستى سايكەستەندىرۋگە سەپ بولاتىن ناۋقاننىڭ تالابىنا سۇيەنسەك, جوعارى شەندى مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ ءوزى مەن تۋىسقاندارىنان باستاپ جالعىز زەينەتاقىعا كۇن كورىپ وتىرعاندار, ءتىپتى جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەندەر دە قىرۋار تۇراتىن قۇندىز ىشىكتەرى مەن قىمبات كولىكتەرىنىڭ, اتىنا جازىلعان جىلجىمايتىن م ۇلىكتى قانداي تابىسقا كەلگەنىن ءتۇسىندىرۋ قاجەت.

وسىلايشا, 2021 جىلى العاشقى بولىپ مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەن ادامدار, ونىڭ ىشىندە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ باسشىلارى جانە ولاردىڭ جۇبايلارى وزدەرىنىڭ جەكە اكتيۆتەرى مەن مىندەتتەمەلەرىن تاپسىرۋعا كىرىسكەن. بىلتىر بيزنەس وكىلدەرى, زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ باسشىلارى, قۇرىلتايشىلارى جۇبايلارىمەن بىرگە دەكلاراتسيا تاپسىرۋعا مىندەتتەلدى. كەلەسى جىلى ەلدەگى 13 ميلليون ادام قولدا بار اكتيۆتەر مەن مىندەتتەمەلەر تۋرالى مالىمەتتەرىن كورسەتپەك.

سالىق ورگاندارىنىڭ مالىمەتىنشە, شەكارا سىرتىنداعى تابىستى دا جۇيەدەن جاسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى كوميتەتتىڭ رە­زيدەنتتەردىڭ شەتەلدەگى قارجىلىق شوت­­تارى تۋرالى اقپاراتتى اۆتوماتتى تۇر­دە الۋ مۇمكىندىگى مول. ماسەلەن, ورتالىق­تان­دىرىلعان اقپارات جۇيەسى قاي ەلدىڭ قارجى ۇيىمدارىندا اقشاڭىزدىڭ بارىن جارتى مينۋت ىشىندە انىقتاپ بەرەدى. ايتپاقشى, تابىس كوزىنىڭ قاي جاقتان كەل­گەنىن انىقتاي الماعاندار اۋەجاي مەن تەمىرجول بەكەتتەرىنەن ارى اسا المايدى.

ەسەپتەۋسىز ەشتەڭە وزگەرمەيدى

جالپىحالىقتىق دەكلاراتسيا بىردەن بولماسا دا, تامىرىن تەرەڭگە جايعان جەمقورلىقتىڭ ازايۋىنا سەپتىگىن تيگىزە الادى. ءماجىلىس دەپۋتاتى قايرات بالابيەۆ وسىلاي دەپ وتىر. ونىڭ سوزىنشە, تابىستى جاريالاۋ مىندەتتى بولعاندىقتان, الىس اعايىن, جورا-جولداستار دا ءوزىنىڭ شىنايى تابىسىن كورسەتۋگە ءتيىس. ال ءوز باسىنىڭ تازالىعى ءۇشىن ول دا اتىنا جازىلاتىن م ۇلىك پەن قارجى ءۇشىن قىلمىستىق ءىس قوزعا­لاتىنىن تۇسىنە باستايدى.

«كوش بىردەن تۇزەلە كەتپەيدى. الايدا دەك­لاراتسيا تاپسىرۋ حالىقتى ادىلدىك پەن تارتىپكە ۇيرەتۋدىڭ قۇرالى بولارىنا سەنىم مول. ەڭ باستىسى, پرەزيدەنتتىڭ باس­تاماسىن حالىق اراسىندا دۇرىس ءتۇسىندىرۋ كەرەك. ويتكەنى بۇل ناۋقاننىڭ وتپەۋىنە مۇددەلى توپتار حالىقتىڭ ويىن باسقا ارناعا بۇزارى انىق. سوندىقتان دەكلاراتسيانى قۇپتامايتىن توپتار سا­لىق­تى اينالىپ ءوتىپ, ءارتۇرلى جولمەن تاپ­قان قاراجاتىن تىعىپ قالعىسى كەلەدى. العاش­قى كەزەڭدەردە كىرىسىن جۇرت كوزىنەن جاسىرىپ قالۋ سەكىلدى ولقىلىقتار بولۋى مۇمكىن. بىراق جۇيە ءبىر ىزگە تۇسكەندە تيىن-تەبەننىڭ ءبارىن انىقتاۋ قيىن بولمايدى», دەيدى دەپۋتات.

قارجى مامانى ساپارباي جوباەۆ وركەنيەتتى ەلدەردە جالپىحالىقتىق دەك­لا­راتسيانى جۇرگىزۋگە جۇيەنى سىلتاۋ ەتپەي-اق, قاعاز جۇزىندە ىسكە اسىرا باس­­تا­عانىن ايتادى. ال ءبىزدىڭ ەلدە قاعاز جۇزىندەگى دەكلاراتسيانىڭ ادىلەتتىلىگى مەن اشىقتىعىنا سەنىمسىزدىك بولعاندىقتان, تسيفرلاندىرۋ كۇتىلدى. سەبەبى استىندا كرەسلوسى, قولىندا بيلىگى, بالا-شاعاسى برەند كيىم مەن قىمبات كولىك تىزگىندەيتىن شەنەۋ­نىكتەردىڭ دەكلاراتسياسىندا ەش­قانداي دۇنيەسى جوق «تاقىر كەدەيگە» اينالعانى بار. دەكلاراتسياعا سالساق, اكىم قارالار ايەلىنىڭ پاتەرىندە ارەڭ كۇن كورىپ ءجۇر. ال ەلىمىز دۇنيەجۇزىلىك جەم­قور­لىقتى تەكسەرەتىن ۇيىمنىڭ ەسەبىندە جەمقورى كوپ مەملەكەتتەردىڭ قاتا­رىندا تۇر. سەبەبىن قارجى مامانى بىزدەگى باي-باعلاندار تابىسىن باسقا ادامداردىڭ اتىنا تىركەپ قويعانىمەن تۇسىن­دىرەدى.

«كەيىنگى جىلدارى مەملەكەتتىك جانە بيۋدجەتتىك ۇيىمدار دا دەكلاراتسيا بەرىپ جاتىر. ەندى قاراجاتىن قايىن جۇرتىنىڭ اتىنا رەسىمدەيتىندەردىڭ مۇلكى جالپى دەكلاراتسيادان كەيىن شىعا باستايدى. سول كەزدە اتا-اجەلەردىڭ اتىنداعى قاراجاتتىڭ يەسى دە تابىلادى. سوندا عانا شەتەلدىك زەينەتكەرلەر سەكىلدى كۇندەلىكتى اقشاسىنىڭ ەسەبىن بەرۋگە ۇيرەنەمىز. سەبەبى ەسەپتەۋسىز ەشتەڭە وزگەرمەيدى», دەيدى س.جوباەۆ.

جالعان دەرەكتەردى باقىلاۋدىڭ كەشەندى ءادىسى كەرەك

سالىق قىزمەتكەرى ولجاس وتار سوڭعى ستاتيستيكاعا زەر سالساق, سالىق مادەنيەتى قالىپتاسقانىن كورسەتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

«جاڭا جىلدان باستاپ بۇكىل حالىق تابىس دەكلاراتسياسىن تاپسىرادى. ودان كەيىنگى جىلى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءوز قۇزىرەتى شەگىندە كورسەتىلگەن مالىمەتتەردىڭ راستىعىن تەكسەرەدى. سول كەزدە الگى كورسەتپەي كەتكەن كىرىستەرى ءۇشىن قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. بۇل جولمەن ۇلكەن مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى ءجۇرىپ وتكەن. نەگىزى وركەنيەتتى ەلدەگى زاڭ مەن سالىق جۇيەسى بۇكىل ەلدە ورتاق. ماسەلە ءبىزدىڭ قوعامنىڭ سانا-سەزىمىندە, ار-ۇياتى مەن ىنسابىنا كەلىپ تىرەلەدى. دامىعان ەلدەردە دەكلاراتسيا تاپسىرۋعا, ول جەردەگى مالىمەتتەردى ءادىل كورسەتۋگە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى. ال بىزدە قۇجاتقا سالعىرتتىق باسىم, نە بولماسا جۇرت كوزىنەن جاسىرىپ قالۋعا تىرى­سۋ بار. كەيىن الدىنان شىققاندا «ادىلەت­سىز­دىك كوردىم» دەپ اقتالادى. قوعام ماسە­لەنىڭ اق-قاراسىن انىقتاپ جاتپايدى, سون­دىقتان يمانداي سەنەدى», دەيدى سالىق مامانى.

ءبىزدىڭ قوعامدا ازاماتتاردىڭ بەلگىلى سانات­تارى مەن توپتارىنىڭ دەكلا­را­تسيا­لان­عان كىرىستەرى مەن ناقتى شى­عىس­تارى اراسىنداعى سايكەسسىزدىك بارى راس. «ادىلەت» جوعارى قۇقىق مەك­تەبىنىڭ زاڭگەرى نۇرجان ماقساتوۆ وسىلاي دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جالپىۇلتتىق تابىس دەكلاراتسياسى – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە ماڭىزدى ءرول اتقارا الاتىن قۇقىقتىق تەتىك. بىراق ونىڭ تيىمدىلىگى بىرقاتار فاك­تورعا بايلانىستى. بىرىنشىدەن, كىرىس دەك­­لاراتسياسى مەملەكەتتىك قىزمەت­كەر­لەردىڭ جانە ولاردىڭ جاقىن ورتا­سى­نىڭ قارجىلىق تۇسىمدەرى ماسەلە­لەرىندە اشىقتىقتى ارتتىرۋعا ىقپال ەتە­دى. ەكىنشىدەن, مۇنداي شارا رەسمي كىرىس­تەر مەن جەكە تۇلعالاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى اراسىنداعى سايكەسسىزدىكتى انىقتاۋعا ءتيىمدى كومەكتەسەدى. بۇل سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەرىن كورسەتۋى مۇم­كىن. ال ول شارا ءوز كەزەگىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن بەلسەندى تەكسەرۋلەر مەن تەرگەۋلەرگە ىنتالاندىرۋعا تۇرتكى بولادى. الايدا دۇرىس ەمەس, جالعان دەرەك­تەر­دى باقىلاۋ مەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن تابۋ ءالى دە قاجەت. بۇلاي بول­ما­عاندا دەكلاراتسيا قانداي دا ءبىر ناقتى سالدار مەن سانكتسياسىز فورمالدى, رەسمي راسىمگە اينالۋى مۇمكىن.

«جالپىۇلتتىق تابىس دەكلاراتسياسى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە ءتيىمدى قۇرال بولا الادى. بىراق ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن زاڭداردى ساق­تاۋدى, قوعامدى جانداندىرۋدى قامتي­تىن كەشەندى شارالار جۇيەسى قاجەت. قارجى اعىندارىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى, زاما­ناۋي اناليتيكالىق قۇرالداردى قول­دانۋدى جانە كۇدىكتى ترانزاكتسيالاردى انىقتاۋ ءۇشىن قارجى ينستيتۋتتارىمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتى قوسا العاندا, سالىق ورگاندارى تاراپىنان كەشەندى تاسىلدەر مەن ءتيىمدى تەتىك تالاپ ەتىلەدى. تابىس پەن م ۇلىكتى جاسىرۋ جاعدايلارىن ازايتۋ ءۇشىن سالىق سالۋ ماسەلەلەرىندە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن ارتتىرۋ قاجەت. وسى ءىس-ارەكەتتەردىڭ ناتيجەسىندە نەعۇرلىم اشىق سالىق جۇيەسىن قۇرۋعا بولادى. بۇل قارجىلىق ءتارتىپتى جاقسارتۋعا, مەملەكەتتىڭ سالىق بازاسىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى», دەيدى ن.ماقساتوۆ.

ءسوزىنىڭ جانى بار. ەستە بولسا, 2013 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى ءبىر جىلدا 10,5 ملن تەڭگە تابىس تاباتىنىن, يەلىگىندە 5 سوتىق جەر مەن قاراپايىم عانا ءۇيى بار ەكەنىن دەكلاراتسيا­دا كورسەتىپ ەدى. قاراپايىم­دى­لىعىمەن قۋانتىپ قويعان اكىمنىڭ شىنايى بايلىعى 2018 جىلى انىقتالدى. وندا دا ەلورداداعى ەڭسەلى ۇيىنە ۇرى تۇسپەگەندە, جۇرت اكىمنىڭ جيعان-تەرگەنىن بىلمەي كەتەر ەدى. سول جىلى ەكس-اكىمنىڭ وتباسىنا تيەسىلى كوتتەدجىنەن 100 ملن-نان اسا تەڭگە كولەمىندە قاراجات پەن التىن-كۇمىس اشەكەيلەرى ۇرلانعان. ونىڭ ىشىندە قۇنى اسا قىمبات بريلليانت Rolex, Zenith, Ulysse Nardin, Cartier, Chopard سەكىلدى التىن ساعاتتار بولعان. الماتىنىڭ ەكس-اكىمى احمەتجان ەسىموۆ تە «باسىمدا جەكە باسپانام جوق, ايەلىمنىڭ اتىنداعى ۇيدە تۇرىپ جاتىرمىن» دەپ جىلارمان بولعان. مينيسترلەر اراسىندا دا ميلليوندارىن ايەلى مەن بالالارىنا جازدىرعاندار جەتەرلىك. ال مۇنداي ارەكەتكە بارعاندارعا شەتەل زاڭدارى اياۋشىلىق تانىتپايدى. جوعارى ايىپپۇل, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك پەن باس بوستاندىعىنان شەكتەۋ جازاسى دا قاراستىرىلادى. ماسەلەن, سينگاپۋرداعى سالىق جۇيەسى وتە قاتاڭ. بۇل ەلدە جەكە تۇلعالار دا كىرىستەرىن 1970 جىلدان باس­تاپ كورسەتەدى. تابىسىن جاسىرعان نەمەسە جالعان اقپارات بەرگەن ازاماتتار ايىپپۇلدان باستاپ باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. جاپونيادا كىرىستەردى دەكلاراتسيالاۋ 1947 جىلدان باستاپ مىن­دەتتى تۇردە ەنگىزىلگەن. بۇل ەلدە دە دەرەكتەردى دۇرىس كورسەتپەگەندەر قىل­مىس­تىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. اقش-تا تابىس سالىعىن تولەۋ مىندەتى 1913 جىلى ەنگىزىلگەن. كىرىسىن جاسىرعاندارعا ايىپ­پۇل سالىنادى, كەيدە قىلمىستىق جاۋاپ­كەر­شىلىككە تارتىلىپ, تۇرمەگە توعى­تى­لا­دى.

قارجىسىن جاسىرعانداردى قىل­مىس­تىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ بىزدە دە بار. بىراق تۋىسقاندىقتىڭ ءتۇرى كوپ ءبىزدىڭ ەلدە جالپىحالىقتىق دەكلاراتسيانىڭ جۇيەلى جۇزەگە اسارىن الداعى ۋاقىت كورسەتەدى. بۇل ءۇشىن سالىق ورگاندارى ساۋىس­قاننان ساق بولماسا, سۋدان قۇرعاق شىعىپ ۇيرەنگەندەردىڭ جولى بولدى دەي بەرىڭىز.