ابىز

ول تاۋەلسىزدىكتەن ەكى جىل بۇرىن 1989 جىلى «قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولسىن» دەپ, وسى ۇرانمەن مىلتىقسىز مايداندا «قازاق ءتىلى» قوعامىن قۇرۋ ءۇشىن كۇرەستى. اكادەميكتىڭ «قازاق ءتىلىنىڭ ءمانى دە, ءسانى دە تەك قازاق توپىراعىندا عانا باعالانباقشى» دەگەن ءسوزى ۋاقىت وتكەن سايىن بەدەرلەنىپ, كۇن تارتىبىندەگى تالاس-تارتىستىڭ تۇعىرىنان ءالى تۇسكەن جوق.

مايدانعا باردى, مەدالداردان باسقا, III دارەجەلى «داڭق», «قىزىل جۇلدىز», I دا­رەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن وق پەن وتتان امان-ساۋ ورالدى. ودان كەيىن تۋعان ءتىلىنىڭ تاۋقىمەتى بار, باسقا دا مىل­تىق­سىز مايداندا ءجۇردى. بىراق سوعان قا­را­ماس­­تان, ءوزى ايتاتىنداي, «سۇلۋ تورى اتتاي» بو­لىپ ادەمى عۇمىر ءسۇردى. «وسىنشاما عۇ­مى­رىمدا بىرەۋمەن بەت جىرتىسىپ, «جۇرت كوزىنە كورىنە ايتقان» كەزدەرىم بول­عان جوق-اۋ... جاقسىلارمەن ءتىل تابىسۋ – ول دا ءبىر عانيبەت ءىس, جامانداردان ىرگەمدى اۋلاق سالدىم. وسىنىڭ ءوزى دە «سۇلۋ تورى اتتىڭ» بەينەسىن ەلەستەتەدى ەمەس پە؟» دەگەنى بار ەدى.

سوعىستان كەيىن كازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنەن باستالعان تۋعان تىلىنە دەگەن قۇرمەت, ماماندىققا دەگەن ادالدىق جانە عىلىمعا دەگەن قابىلەت پەن قۇشتارلىق اكادەميك ءومىرىنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدى. زاڭعار جازۋشى ءا.كەكىلباي ءبىر سوزىندە ابەكەڭدى «وسى كۇننىڭ بايتۇرسىن ۇلى» دەپ باعالاعانى بار.

ابىز ءسوزى ايتەۋىر ءبىر ۇلكەندىككە, ۇلىلىققا جايدان-جاي تەلي سالاتىن ءسوز ەمەس ەكەندىگى ءتۇرلى قولدانىس اۋقىمىنان اڭعارىلادى. ماسەلەن, شەشەندىك ونەر دارىعان, تۋرا بي بولعان, حالقىنا قادىرى وتە كۇشتى, اتاعى رۋدان اسىپ, بۇكىل قازاعىنا جايىلعان ادامدار بار. مىنە, ەلگە, ۇلتىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىنە قاراي حالقى قاستەرلەپ, اكادەميك ءابدۋالي تۋعانباي ۇلىن «انا ءتىلى ابىزى» دەيدى. وسىعان بايلانىستى ول: «ابىز» دەگەن تەڭەۋدى گازەتتەن وقىعاندا ءوزىم ىڭعايسىزدانىپ قالدىم. قازاق قاۋىمىندا وتە بيىك ماعىنا بەرەتىنىن «ابىزدىقتى» اتقارۋ – ۇلى مىندەت. بۇل مىندەتتى ءومىرىمنىڭ سوڭىنا دەيىن ادال اتقاردىم» دەگەنى ەدى.

ءابدۋالي تۋعانباي ۇلى ءا.مارعۇلان, ا.نۇسىپبەكوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, س.زيمانوۆ, ءى.كەڭەسباەۆ, ت.ب. اكادەميكتەر داۋىس بەرىپ سايلاعان اكادەميك اتاندى. بۇل اتاق بۇرىنعى ىستەگەن ەڭبەگىنەن گورى, بولاشاقتا ىستەۋگە ءتيىستى ەڭبەكتەرى ءۇشىن بەرىلدى دەپ ءتۇسىندى. عىلىمعا كەلگەن 1951 جىلدان باس­تاپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ينستيتۋتتا 59 جىل­داي ۇزبەي ەڭبەك ەتتى. «ونداعى ءار الۋان ۇجىممەن بىرگە ءبىر ەسىكتەن كىرىپ, ءبىر ەسىكتەن شىعۋ ءبىر اۋامەن دەمالۋ, ءبىر سۋدان ءدام تاتۋ – ايتۋعا وڭاي, بىراق ورىنداۋ سونشالىقتى وڭاي ەمەس. مەن سونى ورىنداپ كەلەمىن» دەگەن-ءدى.

بيىل ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا ابەكەڭنىڭ زامانداسى, قۇرداسى اكادەميك رابيعا سىزدىق اپايدىڭ دا 100 جىلدىعى. ولار اكادەميك اتانباي تۇرىپ-اق, عىلىمنىڭ حان ءتاڭىرى شىڭىن باعىندىرعاندار. عالىم ءۇشىن ۋاقىت – عىلىمنىڭ دا ولشەمى. جالپى, عىلىمدا جۇرگەن جان عالىمدىق فورما, جۇمىس ءستيلى دەگەن قالىپتان ءبىر ءسات اداسپاۋ كەرەك. ولاردىڭ ءبىر نارسە وقىماي, جازباي قالعان كۇندەرى بولعان ەمەس دەگەن ويدامىن.

*  *  *

اكادەميكتىڭ ومىرباياندىق «عىلىمداعى عۇمىر» (2000) دەگەن كىتابى بار. وندا بىلاي دەيدى: «ادام ومىرگە كەلگەندە, قولدان كەلگەنىنشە ونى وزگەرتۋگە تىرىسادى. تىرلىكتىڭ بارلىعى وسى ارەكەتىمەن ولشەنەدى. بۇل ءبىر ادامعا ارتىلاتىن «قارىز» بەن «پارىز». ءبىر ورتادا تىرشىلىك ەتۋشى ۇلكەن-كىشىلەر – ءبىر-بىرىنە زامانداس, قالامداس, ارىپتەس, تاعدىرلاس, ۇجىمداس, سىيلاس ادامدار. قۇرمەتتى اعالارىم, سىي­لاس ىنىلەرىمنەن كەزىندە ماعان ىستەگەن يگى جاقسى ىستەرى مەن تيگىزگەن شاراپاتىن, قامقورلىعىن كوردىم. ءوزىم دە شامام كەلگەنشە سولاي بولۋعا تىرىستىم. «ات مىنگىزىپ, شاپان جاپپاساڭ دا» وزگەدەن كورگەن جاقسىلىعىڭدى قالاي قايتاراسىڭ؟ ءبىر-بىرىنە جاقسىلىق جاساۋ – پارىز. ال سونى باعالاۋ – يگىلىك پارىزى, يگىلىكتىڭ وتەمى دەر ەدىم. ارىپتەسىڭنىڭ قىزمەتتەگى بولسىن, عىلىمداعى بولسىن, جەتكەن جەتىستىگىنە قۋان, شىققان كىتابى بولسا پىكىر ءبىلدىر, جاريالا, كوپشىلىككە تانىس­تىر. ال پارىزدىڭ وسى ءبىر ءتۇرى كەيىنگى كەزدە كوزگە دە قوراش, كوڭىلگە دە وعاش, باسقا ءبىر «وتەم» پايدا بولدى. «سەن – ماعان, مەن ساعان» دەگەن. مۇمكىن بولعانشا, ول «يگىلىكتى وتەم» رەتىندە ورىندالۋ كەرەك. «وتەمدى» ءار ازاماتتىڭ ەلىنە, حالقىنا, ءوزى ءومىر سۇرگەن قاۋىمىنا, دوس-جاراندارىنا قالتقىسىز جاساعان ەڭبەگى, ءىسى دەپ تۇسىنەمىن». وسى «يگىلىك پارىزى» مەنىڭشە, ادامدار قارىم-قاتىناسىنداعى ەرەكشە ادامگەرشىلىك قۇندىلىعى بولۋ كەرەك».

قازىر وسى ەرەكشە ادامگەرشىلىك قۇندى­لىعىنىڭ ولشەمى نە بولىپ كەتتى؟ بۇگىن كورىپ, ارالاسىپ جۇرگەن ادام­دارىمىزدىڭ جۇرەكتەگى مەيىرىمى ازاي­عان,­ ءوزىمشىل سەزىمى سويلەگەن ءسوزى مەن ىسىنەن «بۇرقىراپ» تۇرادى. ارىپتەسىنىڭ, ۇجىم­دا­سىنىڭ شىققان بيىگى مەن تالپىنىسىن كورە الماۋ, قىزعانىش جالىنىمەن شارپىپ ءجۇرۋ وسى كۇنگى مەن مۇندالاعان كورىنىس بولدى.

*  *  *

75 جىلدىق مەرەيتويىندا كوپشىلىك الدىندا ماندولين اسپابىندا سىڭعىرلاتىپ ويناعانىن كورىپ, ونەردىڭ كەنى اكادەميك ابەكەڭدە ەكەن عوي دەپ تاڭداي قاقتىق. «جان دۇنيەم اسەرلى ولەڭدى جاقسى كورەدى. ماندولينادا ويناۋ مەن ءۇشىن مي تىنىق­تىراتىن ءتاسىل عوي دەپ اياقتادى». وسى تۇستا نەيروعىلىمىمەن شۇعىلداناتىن, پسيحولينگۆيست ت.ۆ.چەرنيگوۆسكايانىڭ «مۋزىكا جانە مي» دەگەن دارىسىندە «تىلگە قاراعاندا مۋزىكا ميدا كوبىرەك ورىن الادى. مۋزىكا مي قىزمەتىن باسقا رەجىمگە كوتەرەدى جانە جاڭا نەيروندار قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى, ءارى ادامداردىڭ ەستە ساقتاۋ قىزمەتىن جاقسارتادى» دەيدى. جالپى, كوپ جاساعان اعا-اپالارىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ ادەبىندە مي تىنىقتىراتىن حوببي تىرلىكتەرى نازار اۋدارتادى. ولاردىڭ ۇزاق جاساۋىنا, ءسىرا, وسىنداي وزدەرى ءۇشىن قاراپايىم, سىرت كوزگە تاڭعالارلىق ءارى سۇيسىنەرلىك قىزىق اركەتتەرى سەبەپ بولادى دەپ ويلايمىن. ۇلگى ونەگە مەن بەرەكەلى عۇمىر يەلەرىنىڭ وزىندىك وي-ۇستانىمدارى شىنىندا دا اينالاسىنا رۋحاني ءومىردىڭ ايرىقشا كەلبەتىن كورسەتەدى. ولاردا الدىمەن ورتاسىنا سىيلى ەتەتىن كوركەم مىنەز, ەشكىمگە مىندەتسىن­بەي ىستەيتىن ادال ءارى ناتيجەلى ەڭبەك, جەكە با­سىنىڭ دۇنيەتانىمى مەن بولمىسىن بيىكتەتەتىن, تىرشىلىگىنىڭ وزىنە عانا تيەسىلى ءار سالادان العان كەمەل جەتىستىكتەر بار.

*  *  *

ادام بولعان سوڭ وزگەلەردەن ەرەكشە­لەيتىن ايتەۋىر ءبىر قىزىعۋشىلىق بولادى. ءابدۋالي اعاي سۋرەتتى جاقسى سالاتىن. ءتىپتى كەيبىر كىتاپتارىنىڭ مازمۇنىن سۋرەتپەن قوسا ءتۇسىندىرىپ, ءوزى كوركەمدەگەنىن كورگەنبىز. ايتۋىنا قاراعاندا, سۋرەت سالاتىن ونەرىن دامىتا الماعان. ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەندە ت.كاكىشەۆ, ز.قابدولوۆ, ت.ب. ءبىر توپ ستۋدەنت بىرلەسىپ شىعاراتىن قابىرعا گازەتى «جاس قالامدى» كوركەمدىك جاعىنان اسپەتتەۋ كۋرستاسى ءا.قايداردىڭ موينىنا جۇكتەلگەن ەكەن. وسى گازەت قالا بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا يە بولىپ, فوتوعا تۇسكەن سۋرەتتەرىن ۇستازىمىز تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, بىردە «مىنا سۋرەتتى اعاڭا اپارىپ بەر», دەپ ماعان تاپسىرعان-دى. ءابدۋالي اعاي بۇل سۋرەت جونىندە: «كازگۋ-دا 5-كۋرستا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە وسى ونەرىم جاندانىپ, الماتىداعى سۋرەتشىلەر ۋچيليششەسىنە ءتۇستىم. ول ءۇشىن كازگۋ-داعى قۇجاتتارىم اراسىنان 10 سىنىپتى بىتىرگەن كۋالىگىمدى ەبىن تاۋىپ سۇراپ العان ەدىم. اقشا تابۋدىڭ الماتىنىڭ فوتوگرافيالىق ستۋديالارىنان سۇراپ الىپ, «ۆينەتكانىڭ» ءبارىن مەن جاساۋشى ەدىم. سونىمەن اقشا تابۋ ارەكەتى, 5-كۋرستىڭ ەمتيحاندارى مەن ديپ­لوم جۇمىسى, ءبارى قاباتتاسىپ, ۋچيليششەنى 2-كۋرستان تاستاۋعا ماجبۇرلەدى. مەنىڭ بۇل ونە­رىمدى گازەتتەرگە دە جازدى. ول «حوببيدەن» كۇر­دەلىرەك نارسە ەدى. وسى كۇنگە دەيىن بۇل ونەر­دى ۇمىتقام جوق» دەپ, قيماستىعىن ايتتى.

*  *  *

كەزىندە عىلىمدا تاعدىرلاس, عۇمىردا ساپارلاس بولعان ءار ەل, ءار جەردە اكادە­ميك­تىڭ عالىم ارىپتەستەرى كوپ بولدى. ازاماتتىق تۇعىرى بيىك, بولەك ءبىتىمدى عاجاپ جاندار. ولار دا سەكسەن اسىپ, ءتىپتى توقساندى القىمداپ قالعاندار ەدى. ءبىر-ەكەۋىمەن پىكىرلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. پروفەسسور گىڭ شىمين قىتايدىڭ بەيجىڭ ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىندە ءالى ساباق بەرىپ جۇرگەن كەزى ەدى. كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى زەرتتەگەن تۇركولوگ عالىم. «قازىرگى زامان قازاق ءتىلى», «قازاق جازۋى» سياقتى قىتاي تىلىندە جازعان وقۋلىق كىتاپتارى بار. سول پروفەسسور قازاق اكادەميگى ابەكەڭ تۋرالى ەرەكشە ىلتيپاتپەن اڭگىمە ايتقاندا حانزۋلىقتار دا ەلەڭ ەتىپ, قىزىعا تىڭدادى. سوناۋ بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق عالىمىنا دەگەن ءسۇيسىنۋ, قۇرمەتتەۋ سەزىمى تىڭداعان ادامعا ايرىقشا اسەر ەتەدى ەكەن. ءبىز دە ماقتانىپ, كوڭىلىمىز شالقىپ قالدى. ال تاتار اكادەميگى ميرفاتيح زاكيەۆ قازاندا بولعان كونفەرەنتسيادا اكادەميكتىڭ سوڭعى كىتاپتارىن اعايدىڭ قولتاڭباسىمەن اپارىپ سىيلاعانىمىزدا, ابەكەڭدى دوسىم دەپ, كوپتەن بەرى كورمەگەنىن ايتتى. «جاس كەلدى, ەندى جول قاشىق» دەپ, ساعىنىشىن سالەمىنە وراپ جەتكىزىپ ەدى.

اكادەميك ءوزىن ەكى ءتىلدىڭ مامانىمىن دەپ ەسەپتەيدى. قازاق ءتىلى – ءوز انا ءتىلى دە, ۇيعىر ءتىلى – تۋىس حالىقتاردىڭ ءبىرىنىڭ ءتىلى. ابەكەڭە جاس كەزىنەن باستاپ شەلەك, ەڭبەكشىقازاق اۋداندارىنىڭ قىستاقتارىندا تۇرۋعا تۋرا كەلدى. ءوزى تەڭدەس بالالارمەن بىرگە ويناپ ءجۇرىپ, ۇيعىر ءتىلىن ۇيرەنگەن. ۇيعىر ءتىلى ەسەيگەن سوڭ ماماندىعىنا اينالعان. تۇركولوگيا سالاسىنداعى ءومىرىنىڭ 25 جىلى وسى عىلىمدى زەرتتەۋگە ارنالدى, ءتىپتى العاشقى زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالعانىنا ەڭبەكتەرى كۋا.

ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا ماماندارمەن بىرگە وتىرىپ, ۇيعىر ءتىلى بويىنشا بىرنەشە (8, 9, 10-سىنىپتار ءۇشىن) ءتىل وقۋلىعىن, مونوگرافيالار, جيناقتار جازۋعا تۋرا كەلدى. «ھازيرقي زامان ۋيعۋر تيلي گرامماتيكاسى» اتتى ۇجىم بولىپ جازعان 2 تومدىق كىتابى سۋار-دا (قحر) جوعارى باعالانىپ, اراب جازۋىمەن قايتا باسىلىپ, قىتايشاعا اۋدارىلىپ, وقۋلىق رەتىندە قايىرا جارىق كوردى. ول قازىر شىڭجاڭدا ۇيعىرشا وقىپ جۇرگەن بالالارعا ارنالعان وقۋ قۇرالى. بەيجىڭدەگى ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (مينزۋ) قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىنە ءدارىس وقۋعا بارعانىمدا سونداعى ارىپتەستەرمەن قازاق ءتىلى ءبىلىمى, جاڭا باعىتتارى جانە ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينس­تيتۋتى تۋرالى اڭگىمە بولعاندا, ارينە, ونداعى كوريفەيلەر تۋرالى پىكىرلەسەمىز. ءوزىمىز شاكىرتى بولعان سوڭ ءتىل ۇشىنا جاسى 90-نان اسقان اكادەميك ءا.قايدار ورالاتىنى زاڭدىلىق. سوندا قىتاي تۇركولوگى, قازىر گەرمانيانىڭ گۋمبولد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى (Berlin-Brandenburg Academy of Sciences and Humanities, Turfan studies, Faculty Member) ءابدۋراشيد ياكۋب: «ول اكادەميك اعاي ءالى بار ما, ءتىرى مە؟ مەن بالا كەزىمدە مەكتەپتە سول كىسى جازعان ۇيعىر ءتىلى وقۋلىقتارىمەن وقىدىم عوي», دەپ, تاڭدانعانىن جاسىرا الماي, ەرەكشە قۇرمەتپەن ەسكە الدى. كەشىكپەي سول مينزۋدىڭ 3-4 پروفەسسورى الماتىعا اكادەميككە ارنايى سالەم بەرۋگە كەلىپ, ديدارلاسىپ, سۋرەتكە ءتۇسىپ, پىكىر الىسىپ قايتتى.

*  *  *

«ات تۇياعىن تاي باسار» دەمەكشى, ونەگەلى ءىستىڭ باسشىسى بولعان ەل اعالارىنىڭ جاسى ۇلعايا كەلە, سوڭىنا قاراپ, ارتىمنان ءىزىمدى باسار جان بار ما دەپ ويلانۋى ءومىر زاڭدىلىعى. كەزىندە جەكە شاۋىپ, بايگە الا بەرگەن وزىمشىلدەردىڭ سوڭىنان ىلەسەتىن شاكىرتى دە بولمايدى. الدىمنان ارتىم جارىق بولسىن دەگەن تىلەكپەن ورنىڭدى باسار, ءىسىڭدى جالعاستىراتىن «تايدىڭ شاپ­قىلاپ» كەلە جاتقانى قانداي ابزال. عىلىمداعى ءىسىن جالعاستىرعان شاكىرتتەرى دە بارشىلىق. «اتتىڭ شابىسى اياق الىسىنان بەلگىلى» دەيدى عوي قازاق. قۇدايعا شۇكىر, اكادەميك دايارلاعان عىلىم كانديداتتارى مەن عىلىم دوكتورلارى ءبىر قاۋىم. اكادەميك جەتەكشىلىگىمەن 80 شامالى شاكىرت-كانديداتتار مەن دوكتورلار قورعاپ, عىلىمي دارەجە العان.

50-دەن استام جەكە كىتاپ (مونوگرافيا, وقۋلىق, جيناق, سوزدىك, كىتاپشا, ت.ب), ءىرىلى-كىشىلى ماقالالارى (450-دەي) قانشاما... ء«وزىم تاربيەلەگەن شاكىرتتەرىمنىڭ ءبىرا­زىندا ەڭبەكسۇيگىشتىك قابىلەت بولسا, ءبىرازىندا عىلىمعا دەگەن قابىلەت باسىم. ەكەۋى دە كەرەك نارسە, بىراق ەكەۋىنە دە تۇ­راقتىلىق, بىرىزدىلىك قاجەت. مەنىڭ قولداي­تىنىم وسى قاسيەت» دەپ ەدى ءبىر سوزىندە.

ءا.قايدار احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا 1954-1995 جىلدارى 40 جىلدان استام اكىمشىلىك جۇمىستا بولدى. 14 جىل ديرەكتوردىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى, سودان كەيىن 22 جىل 1995 جىلعا دەيىن ينستيتۋت ديرەكتورى قىزمەتىن اتاقاردى. وسى قىزمەتىنە بايلانىستى جەر جۇزىندەگى ءبىراز ەلدەردەگى تۇركىتانۋ عىلىمى سالاسىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن عالىمدارمەن ارالاسقان, عىلىمي ورتاق پروبلەمالاردى بىرگە اتقارعان. امەريكالىق عالىمدار دەرفەرمەن, يلزا تسيرتاۋتاسپەن, اعىل­­شىن عالىمى كلاۋسونمەن, نەمىس عالىمى اننا ماريا فون گابەنمەن, شۆەد ۇيعىرتانۋشى گۋننار يارينگپەن, قىتاي عالىمى گىڭ شىمينمەن, ماسكەۋلىك عالىم سەۆورتيان, ن.ك.دميتريەۆ, ن.ا.باسكاكوۆ, د.ناسيلوۆ, ت.ب., لەنينگراد عالىمدارى س.ە.مالوۆ, ا.م.ششەرباك, ا.ن.كونونوۆ, ازەربايجان عالىمدارى م.شيراليەۆ, ا.اگامۋسا, وزبەكستان عالىمدارى ۆ.رەشەتوۆ, شاب­دراحمان, قىرعىزستان عالىمدارى ك.ك.يۋدا­حين, ب.و.ورۋزباەۆا, تاتارستان عالىمى – اكا­دەميك م.زاكيەۆ, باشقۇرتستان عالىمى ز.گ.ۋراكسين, سىبىرلىك ۋبرياتوۆا ە.ي.نادەلياەۆ, تۇرىكمەنستان عالىمى – اكادەميك پ.ا.ازيموۆ ت.ب. عىلىمي تاقىرىپتار بويىنشا ءجيى ارالاسقان, پىكىر الماسىپ تۇرعان.

تۇركولوگيا, جالپى ءتىل ءبىلىمى سالاسىن­دا­عى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن بۇرىنعى كەڭەستىك كەزدە دە, قازىر دە عىلىمي كوپشىلىك جاقسى ءبىلىپ, باعالادى. اسىرەسە ء«بىر بۋىندى سوز­دەر» تۋرالى زەرتتەۋى تۇركولوگيادا جەت­كەن جەتىستىك رەتىندە قازاقستان عىلى­مى ءۇشىن ۇلكەن ابىروي بولدى. پىكىر بىلدىر­گەن باسقا تۇركولوگ عالىمدار­مەن قوسا, ازەربايجاندىق ارىپتەسى ۆ.اسلانوۆ «ە.ۆ.سەۆورتيان, م.رياسيانەن, دج.كلوۋسونداردىڭ ەڭبەكتەرىمەن قاتار تۇراتىن تۇركولوگياعا قوسىلعان ۇل­كەن ولجا» دەپ باعالاعانىن «سوۆەتتىك تۇر­كولوگيا» (1986 ج. №6) جۋرنالى جاريا­لا­عان-دى. قازىر احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىن­داعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى دۇنيەجۇزى تۇر­كولوگتەرىمەن تىعىز شىعارماشىلىق بايلا­نىستا, بىرلەسىپ عىلىمي جوبالار ورىن­داپ جاتىر. الدا ءۇمىت بار. قازاق ءتىل ءبىلىمى­نىڭ عىلىمي ءورىسىن تارىلتپاي, جەتكەن جەتىس­تىگىن باسقالارمەن سالىستىرا قاراساق, كوش سوڭىندا ەمەسپىز.

*  *  *

ءومىر بويى مي قابىلەتىن جاتتىقتىرىپ, وي ەڭبەگىمەن اينالىسقان اكادەميك عالىمنىڭ كارىلىكپەن جەكپە-جەككە شىعۋىنىڭ جولى – كىتاپ جازۋ. ابەكەڭ سىندى زيالى قاۋىم اقساقالىنا جۇمىس ىستەمەي اۋلا اراسىندا اۋا جۇتىپ, كىرىپ-شىعىپ ءجۇرۋ قول ەمەس ەكەن. عىلىمي جۇمىسىن ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ, كۇتىپ-باعاتىن بالاعا ۇقساتقانى دا راس. قالامى قولىنان تۇسپەدى. جۇمىس كابينەتىندەگى ۇستەلىنىڭ الدىندا جەكە شاعىن ۇستەل تۇراتىن. ونىڭ ۇستىندە قاتار-قاتار قويىلعان كارتوتەكا جاشىكتەرىنىڭ ءىشى سىعىلىسقان كارتوچكالار. بۇلار اعايدىڭ ءوز قولىمەن جازعان سۋ مونشاقتارىنداي دەگەن تەڭەۋگە لايىق, ادەمى تاڭبالانعان ۇساق جازۋلاردىڭ مازمۇندىق استارىنداعى تىلدىك اقپاراتتار الەمى, ۇزاق جىلدار بويى جينالعان.

ءابدۋالي تۋعانباي ۇلى 70-تەن اسقان سوڭ, ينستيتۋت ديرەكتورى قىزمەتىن تاپ­سىر­­عاننان كەيىن, قولى بوساپ, ۋاقىتى كەڭى­گەن­نەن كەيىن قالعان ومىرىندە 25 كىتاپ جازۋدى جوسپارلاعان. ارينە, تاڭعالارلىق قۇبىلىس – فەنومەن! ەندى, مىنە, «كارتوتەكا جاشىكتەرىنىڭ ىشىندەگى سىعىلىسقان كارتوچكالاردىڭ» ەكىنشى ءومىرى باستال­عانداي... ءومىر بويى شىعارماشىلىق ەڭبەكپەن اينالىسقان ۇلىلاردىڭ – 91 جاسىندا «فاۋستى» جازعان گەتە, 80-گە كەلگەندە گرەك ءتىلىن ۇيرەنگەن كاتون, ت.ب. اراسىندا وسى اكادەميك ءا.قايدار دا بار. ۇزاق ۋاقىت بويى جينالعان تىلدىك دەرەكتەرگە عالىم-زەرتتەۋشى جان بىتىرگەندەي... سول 25-ءتىڭ 16 كىتابى – زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى. ۇلگەرە الماي, تولىق بىتىرە الماي كەتكەن ەڭبەكتەرىنىڭ تاقىرىبى دا بۇگىنگى كۇن سۇرانىسىنا ءدوپ كەلىپ تۇر. لاتىن قارىپتى ءالىپبي پروبلە­ماسى, جۇمباقتار ءتىلى, ءسوز سىرى, ءتىل تاعى­لىمى, ت.ب. ويلارى حالقىنا جەتپەي قالدى.

اكادەميك ءتىل سالاسىنان باسقا دا تاريح قويناۋىنا ەركىن كىرگەن. 610 بەتتەن تۇراتىن كىتابى «قاڭلى» دەپ اتالادى (2004). قاڭلى تايپاسىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحىن زەرتتەپ, 500-دەن استام مالىمەت پەن دەرەك جيناقتاپ, تالداپ, ەتنوستىق, تا­ريحي شەجىرەسىن جازعان. اتاقتى تاريحشى­ اعايىن­دار ۋ.شالەكەنوۆ, ك.بايپاقوۆ ءبۇتىن ءبىر ينس­تيتۋتتىڭ ەڭبەگىمەن پارا-پار, ەنتسيكلو­پەديالىق سيپاتتاعى تۋىندى دەپ باعالادى.

16 كىتاپتىڭ قاتارىندا ءار قازاقتىڭ ۇيىن­دە تۇراتىن «قازاقتار انا ءتىلى الە­مىندە». «ادام» (2009), «قوعام» (2013), «تا­بيعات» (2013) اتتى ءۇش تومدىق ەتنو­لينگۆيستيكالىق سوزدىگىن, «حالىق دانا­لىعى» (2004) قازاق ماقال-ماتەلدەرىنىڭ تۇسىن­دىرمە سوزدىگىن كىتاپحانالاردان تابۋ قيىن. اسىرەسە قازاق قۇندىلىقتارىنىڭ تىلدەگى سيپاتى وسى ەڭبەكتەرىندە.

اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسقان اكادەميك ءومىرى, تىرشىلىك كەلبەتى جاس كەزىنەن كۇيبەڭ تىرشىلىككە جەگىلمەي, تەك تازا عىلىم جولىنداعى اساۋ تۇلپاردىڭ شابىسىن ەلەستەتەدى. «ەڭبەگىنە قاراي – ونبەگى» دەمەكشى, قازىر ءبىز ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ الىسقا كەتكەن ءدۇبىرىن ەستىپ, باعىت-باعدار الىپ وتىرعانىمىزعا قۋانامىز.

اكادەميك ءوزى سالعان عىلىم سوقپاعىنىڭ تارام-تارام جولدارعا اينالعانىن, سول جولداردىڭ باعدارىندا تەك «قازاق ەلى – قازاق ءتىلى» دەگەن جازۋ تۇراتىن سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرمەي, ءتىلىن دە, ۇلتىن دا جو­عالتپاي, قالدىرعان يگىلىك پارىزىن وتەۋ – قازاق ۇلتىنىڭ مىندەتى, بورىشى.

شىعىستىڭ ءبىر عۇلاماسى: «دانا ادام... ءوزىن جارىققا شىعارا بەرمەيدى, سوندىقتان ءجۇزى جارقىن; ول ءوزى تۋرالى ايتپايدى, سوندىقتان ول اتاقتى; ول ءوزىن دارىپتەمەيدى, سوندىقتان ول سىيلى; ول ءوزىن اسقاقتاتپايدى, سوندىقتان ول وزگەلەر اراسىندا بيىك» دەگەن ەكەن. ءيا, دانالار الىستاعان سايىن شىققان شىڭى بيىكتەي بەرەدى.

گۇلدارحان سماعۇلوۆا,

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى