قازىر «جاس كەلسە – ىسكە», «جاستار – قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى» دەگەن ۇراندى سوزدەر ءار جيىن نە باسقوسۋدا ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. الايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇستانعان ساياساتتا «جاستار» دەگەن ءسوزدى رومانتيزاتسيالاۋدان گورى, كولەڭكەدە قالعان ماسەلەلەرىن كوتەرىپ, مەيلىنشە شەشىمىن تابۋعا ۇگىتتەيدى. قوعام دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا ءوتۋى ءۇشىن «جاستار نە قالايدى؟», «ولاردىڭ مەملەكەتتىڭ باعدارلامالارعا دەگەن كوزقاراسى قانداي؟», «قانداي قۇندىلىقتاردى, باعىت-باعداردى ۇستانىپ تىرشىلىك ەتۋدە؟» دەگەن سياقتى ساۋالدارعا تىكەلەي جاۋاپ الۋ ءارى ونى ىسكە اسىرۋ وتە ماڭىزدى. وسى ورايدا «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى بيىل مۇددەلى تاراپتار يەك ارتۋعا بولاتىن ەكى تالدامالىق جيناعىن جاريالادى. ونىڭ ءبىرى – ءبۇتىن مەملەكەتتى قۇراۋشى جاستاردىڭ قازىرگى دەنساۋلىعى, ءبىلىم مەن عىلىمداعى ۇلەسى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالى, قۇندىلىقتارى, قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەرگە قاتىسۋىن زەردەلەگەن «قازاقستان جاستارى – 2024» جيناعى.
ال وتكەن اپتادا ورتالىق جاپپاي رەسپۋبليكالىق جانە ساراپتامالىق ساۋالنامالار ادىستەرىمەن جۇرگىزىلگەن «شەكارا ماڭى وڭىرلەرىندەگى جاستاردىڭ وقۋ جانە ەڭبەك كوشى-قونىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى» اتتى الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋىن جاريالادى. قۇجاتتا شەكارا ماڭى ايماقتارىنداعى جاستاردىڭ وقۋى مەن ەڭبەك ميگراتسياسىنا قاتىستى تەندەنتسيالارعا تالداۋ جاسالىپ, سول وبلىستاعى 35-كە دەيىنگى وتانداستارىمىزدىڭ قۇندىلىق باعىت-باعدارى ايقىندالعان. ساۋالناما استانا, الماتى, شىمكەنت قالاسى مەن 17 وبلىس ورتالىعىن جانە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى قامتىعان. باس-اياعى 2 مىڭ رەسپوندەنت ىرىكتەلىپتى.
تالدامالىق زەرتتەۋ جاستاردىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيى, ميگراتسيانىڭ شەشۋشى فاكتورلارى مەن پەرسپەكتيۆالارى, ەڭبەك ميگراتسياسىنداعى ەرەكشەلىك, وقۋ ميگراتسياسىنداعى نەگىزگى تەندەنتسيالارى ەسكەرىلگەن. جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋداعى قيىندىقتار مەن ميگراتسيانىڭ سەبەپ-سالدارى جازىلعان.
ماسەلەن, رەسپوندەنتتەردىڭ كوپشىلىگى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ جاقسارعانىن ايتقان. ياعني 61,4% جاس ءوز ءومىرى مەن وتباسىلارىنىڭ ءومىرى كەيىنگى جىلدارى جاقساردى دەگەن پىكىردە. سونداي-اق ساۋالعا قاتىسۋشىلاردىڭ 33,4%-ىندا ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى وزگەرمەگەنىن كورسەتكەن. تەك 4,7%-ى عانا تۇرمىسى ناشارلاعانىن جەتكىزگەن. ەگەر مۇنى 2022 جىلعى ساۋال ناتيجەلەرىمەن سالىستىرساق, بيىل رەسپوندەنتتەردە ءوز جاعدايلارىن باعالاۋدا وپتيميزم باسىم ەكەنىن اڭعارامىز.
ال شەكارالاس ايماقتار تۇرعىسىنان ءوز ومىرلەرىنە قاتىستى وپتيميستىك كوڭىل كۇيدى تەك اباي جانە قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى بايقاتقان. تۇراقتىلىقتى مۇنايلى ءوڭىر اتىراۋ كورسەتسە, «ناشارلادى» دەپ باتىس قازاقستان جاستارى اتاعان.
بىراق رەسپۋبليكا رەسپوندەنتتەردىڭ تەك 9,4%-ى قارجىلىق دەڭگەيى جوعارى ەكەنىن دالەلدەگەن. الايدا كوپشىلىگى دەپوزيتتىك-كرەديتتىك قىزمەتتى پايدالانبايتىنىن مالىمدەگەن. بۇل دەگەنىمىز قارجىلىق ۇيىمداردىڭ جاستار اراسىندا اسا تانىمال ەمەس ەكەنىنەن جانە ولاردىڭ قارجىلىق ۇيىمدارعا سەنىم ارتپايتىنىنان حابار بەرەدى.
ساۋالعا قاتىسقان جاستار ءۇشىن جۇمىسقا تۇرۋدىڭ مەيلىنشە تارتىمدى دەپ بيزنەس/كاسىپكەرلىك, IT جانە قارجى سالالارى تاڭدالعان. بىراق ءبىر بايقاعانىمىز, 35-كە دەيىنگى وتانداستارىمىز اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتپايدى.
بۇعان قوسا الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋدە باتىس قازاقستان مەن جەتىسۋ وبلىسى جاستارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى وڭىردەن كوشكىسى كەلەتىنىن كورسەتكەن. مۇنداي الەۋەتتى ميگراتسيالىق اعىنعا ايماقتاعى تابىس دەڭگەيى اسەر ەتىپ تۇر.
قۇجاتتا 14 پەن 18 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار ەلدەن كەتۋگە نيەتتى توپقا جاتاتىنى كورسەتىلگەن. رەسپوندەنتتەردىڭ كوپشىلىگى (56,6%) جاستاردى جۇمىس پەن جالاقى بويىنشا جاڭا مۇمكىندىكتەر قىزىقتىرادى دەپ سانايدى. 51,1%-ى ءومىرىنىڭ ەكونوميكالىق دەڭگەيىن جاقسارتۋ ءۇشىن كوشۋگە ۇمتىلسا, 41,8%-ى جۇمىسقا تۇرۋدىڭ وزگە دە مۇمكىندىكتەرىن ىزدەۋگە تىرىسادى. كوشۋگە نيەتتىلەردىڭ 31,0%-ى مەيلىنشە ساپالى بىلىمگە قول جەتكىزۋگە ىنتالى ەكەنىن ءبىلدىردى. بۇل جەردە كوشۋدى جوسپارلاعانداردىڭ جارتىسىنان ءسال استامى قازاقستاننان كەتۋدەگى كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى رەتىندە اقشا جەتىسپەۋشىلىگىن اتاعان.
وسى سەكىلدى دەرەكتەر كوشى-قون پروتسەستەرىن باسقارۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن ورگاندارعا, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا, جالپى جۇرتشىلىققا, كوشى-قون ساياساتى سالاسىنداعى ساراپشىلارعا, زەرتتەۋشىلەرگە, تاقىرىپ اياسىندا جۇمىس ىستەيتىن ماماندارعا جانە بارلىق مۇددەلى تاراپتارعا ۇسىنىلىپ, «el zhastary» سايتىندا جاريالانعان.
