راسىندا دا, جاھان ەلدەرىنىڭ باسىم بولىگى الداعى ۋاقىتتا جاڭارتىلعان ەنەرگياعا دەگەن تاۋەلدىلىكتىڭ ۇستەمدىك قۇراتىنىنا كۇمان كەلتىرمەيدى. سودان بولسا كەرەك, جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىن كوبەيتۋ ماقساتىندا ءبىزدىڭ ەلدە دە اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ويتكەنى جاسىل ەنەرگيانى وركەندەتۋ جۇمىسىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءوزى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىنە شەگەلەپ تۇرىپ تاپسىردى.
وڭىردە جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى نىساندارىن سالۋعا قاتىستى قانداي ءىس-شارالار اتقارىلىپ جاتىر؟ بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جۇيەلەنگەن بە؟ 14 جىل بۇرىن باستالعان جوبالار جەمىسىن بەردى مە؟ الداعى ۋاقىتتا وڭىردە قانداي نىساندار سالىنادى؟ كوكەيدە جۇرگەن وسىنداي كۇلبىلتەلى ساۋالدارعا وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باسشىسى عالىم يساقوۆ جاۋاپ بەردى.
قولدا بار دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى نىساندارىن سالۋ جۇمىسى جامبىل وڭىرىندە 10 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن باستالىپ كەتكەن ەكەن. ءوڭىردىڭ بىرنەشە اۋدانىندا جاسىل ەنەرگياعا كوشۋ باعىتىندا ناقتى جوبالار قولعا الىنعان. قازىرگى كەزدە اتقارىلعان اۋقىمدى جۇمىستار ءتيىمدى ناتيجەسىن بەرىپ وتىر.
ء«بىزدىڭ وڭىردە جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ, كۇن, جەل, سۋ ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋعا بارلىق جاعداي قاراستىرىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون. سوڭعى ۋاقىتتا ءىرى ينۆەستورلار دا وسى باعىتتى قولداۋعا باسا نازار اۋدارىپ وتىر. پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى دە بىلەك سىبانىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. جالپى العاندا جامبىل وبلىسىندا جاسىل ەنەرگياعا باسىمدىق بەرۋ جۇمىسى 2010 جىلى باستالعانىن جەرگىلىكتى جۇرت جاقسى بىلەدى. ياعني وڭىردە 14 جىلدان بەرى جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋعا قاتىستى جۇمىستار جۇيەلى اتقارىلىپ جاتىر. ناقتى دەرەكتەرمەن سويلەيتىن بولساق, 2010 جىلى جالپى قۋاتى 2 مۆت قۇرايتىن 2 جەك نىسانى پايدالانۋعا بەرىلدى. 2015 جىلى جالپى قۋاتى 114 مۆت قۇرايتىن 9, 2021 جىلى جالپى قۋاتى 387,8 مۆت قۇرايتىن 17, 2022 جىلى جالپى قۋاتى 451,3 مۆت قۇرايتىن 21 نىسان بولدى. بيىلعى جىلى جالپى قۋاتى 571,3 مۆت قۇرايتىن نىسانداردىڭ سانى 22-گە جەتكىزىلدى», دەدى ع.يساقوۆ.
جالپى, وڭىردە جاسىل ەنەرگيا ۇلەسىن ارتتىرۋ جۇمىسى اۋەلدەن قارقىندى باستالدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى قاي كەزدە دە ۋاقىت سۇرانىسىنا ساي, جەك ستانساسىن مۇمكىندىگىنشە كوبىرەك سالۋعا ەرەكشە دەن قويدى. ءبىراز جىل بۇرىن سالىنعان «Burnoe Solar-1», «Burnoe Solar-2» ستانسالارىنىڭ جۇمىسى كوڭىل توعايتادى. رەسمي دەرەكتەرگە سەنسەك, جۋالى اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان, كۇننەن ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن بۇل نىساندار ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ستانسالار ساناتىنا ەنگەن.
سوڭعى دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, ەلىمىزدە 148 جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىن وندىرەتىن نىسان بار ەكەن. ونىڭ 22-ءسى جامبىل وبلىسى اۋماعىندا ورنالاسقان. باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جامبىل ءوڭىرى الدىڭعى قاتاردا تۇر.
«جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وڭىردە جالپى ءوندىرىس قۋاتى 571,3 مۆت قۇرايتىن 22 نىسان جۇمىس ىستەپ تۇر. ولاردىڭ 6-ى سۋ ەلەكتر ستانساسى بولسا, 10-ى جەل ەلەكتر ستانساسى, قالعان 6-ى كۇن ەلەكتر ستانساسى. ءوڭىر اۋماعىندا ورنالاسقان جەل ەلەكتر ستانسالارىنان 275,65 مۆت ەنەرگيا وندىرىلسە, كۇن ەلەكتر ستانسالارىنان 271,25 مۆت, سۋ ەلەكتر ستانسالارىنان 24,4 مۆت ەنەرگيا ءوندىرىلىپ جاتىر. بۇل – ۇزاق جىل بويى, تاباندىلىقپەن اتقارىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى», دەيدى ع.يساقوۆ وڭىردە قولعا الىنعان ىلكىمدى ىستەردىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنىپ.
جاسىل ەكونوميكانى وركەندەتۋ ماسەلەسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىنان تىس قالعان ەمەس. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى جولداۋىندا جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋ جۇمىسى ۇزدىكسىز جالعاساتىنىن شەگەلەپ تۇرىپ تاپسىرعانى بەلگىلى.
«جاڭارتىلعان ەنەرگەتيكا جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ جالعاسادى. سۋ ەلەكتر ستانسالارىن دامىتۋ ماسەلەسى نازاردان تىس قالمايدى. ەلەكتر قۋاتىمەن, جىلۋمەن, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ – تەحنولوگيالىق تۇرعىدان العاندا تىعىز بايلانىسقان ءبىرتۇتاس جۇيە. وعان ەكونوميكانىڭ اسا ماڭىزدى جەكە سالاسى رەتىندە قاراعان ابزال. وسى سالاعا قاتىستى قازىرگى ۇستانىم نەگىزىنەن وزەكتىلىگىن جوعالتتى. ەندى جاڭا شەشىمدەر كەرەك», دەگەن پرەزيدەنت ءسوزى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەگەنى داۋسىز.
«جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى نىساندارىن سالۋ جۇمىسى وڭىردە الداعى ۋاقىتتا دا ۇزدىكسىز جالعاسادى. ناقتى دەرەككە جۇگىنسەك, وسى جىلدىڭ 10 ايىندا وبلىس اۋماعىنداعى جەك نىساندارىنان ساعاتىنا 588,4 ملن كۆت ەلەكتر ەنەرگياسى وندىرىلگەن. ال وڭىردە سوڭعى ءۇش جىلدىڭ بەدەرىندە بىرقاتار ءىرى جانە شاعىن جوبالار ىسكە اسىرىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قولعا العان جوبالاردىڭ ناتيجەسىن كورىپ وتىرمىز.
2021 جىلى وڭىردەگى ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى «جاڭاتاس» جەل ەلەكتر ستانساسى پايدالانۋعا بەرىلدى. جالپى قۇنى 49 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن ءىرى نىساننىڭ جىلدىق ءوندىرىس قۋاتى – 100 مۆت. سونىمەن قاتار جىلدىق قۋاتى 9,2 مۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە قاۋقارلى «تاسوتكەل» سۋ قويماسىنداعى سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى وسى جىلى ىسكە قوسىلدى», دەيدى جاۋاپتى باسقارما باسشىسى ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىرىپ.
جالپى العاندا, جەك نىساندارىن سالۋ جۇمىسى سوڭعى جىلدارى ءوڭىردىڭ بىرقاتار اۋداندارىندا قارقىندى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل باعىتتاعى جۇمىس وبلىس ورتالىعى تاراز قالاسىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان جامبىل, تالاس اۋداندارىندا دا تالاپقا ساي اتقارىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2022 جىلى جامبىل اۋدانى اۋماعىندا جىلدىق قۋاتى 50 مۆت قۇرايتان «AEC ASA» كۇن ەلەكتر ستانساسى, تالاس اۋدانىندا جالپى قۋاتى 13,5 مۆت قۇرايتىن «شەڭگەلدى», «شەڭگەلدى-2», «نوۆاتەكس جەس» جەل ەلەكتر ستانساسى جوباسى ىسكە اسىرىلدى.
«وڭىردە جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى نىسانىن سالۋ جۇمىستارى الداعى ۋاقىتتا دا قارقىندى تۇردە جالعاسادى. وسى جىلدىڭ باسىندا سارىسۋ اۋدانى اۋماعىندا «شوقپار جەس» نىسانى ىسكە قوسىلدى. بۇل نىساننىڭ جالپى قۋاتى 100 مۆت قۇرايدى. بىلىكتى ماماندار ءوڭىردىڭ بارلىق قيىرى جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى نىسانىن سالۋعا قولايلى ەكەنىن العا تارتىپ وتىر. وسى ورايدا الداعى جىلدارى وڭىردە تاعى ءۇش ءىرى جوبا ىسكە اسىرىلاتىنىن ايتا كەتكەن دۇرىس. وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا جاتقان مويىنقۇم اۋدانى اۋماعىندا فرانتسيالىق «Total Eren» جشس جالپى قۋاتى 1 گۆت قۇرايتىن جەل ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا قۇلشىنىپ وتىر. بۇدان بولەك سارىسۋ, تالاس اۋدانى اۋماعىندا دا جاسىل ەنەرگياعا كوشۋ جونىندە ناقتى جۇمىستار قولعا الىنباق. انىعىراق ايتساق, «Masdar» كومپانياسى ء(باا) جالپى قۋاتى 500 مۆت قۇرايتىن جەل ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتتى. سونداي-اق قىتايلىق «China Power International Holding Limited» كومپانياسى سارىسۋ اۋدانى اۋماعىندا قۋاتى 500 مۆت قۇرايتىن جەل ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا نيەتتى», دەيدى ع.يساقوۆ الداعى ۋاقىتتا اتقارىلاتىن جۇمىس اۋقىمى تۋرالى اڭگىمەلەپ.
باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە كۇننەن, جەلدەن, سۋدان ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ, جاڭا نىساندار سالۋ جۇمىسى الداعى بىرنەشە جىل بەدەرىندە توقتاۋسىز جۇزەگە اسىرىلادى. ويتكەنى شەتەلدىك ءىرى كومپانيالار وسى باعىتقا ينۆەستيتسيا سالۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر.
«جالپى, جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىن وندىرەتىن نىساندار سالۋ جونىندە وڭىرگە قاتىستى ناقتى جوسپار بار. بولجام بويىنشا, 2028 جىلعا قاراي وبلىس اۋماعىندا سالىنعان ءتۇرلى ستانسالار ەسەبىنەن 2,5 گۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە مۇمكىندىك تۋادى. الداعى بىرنەشە جىلدىڭ بەدەرىندە وبلىس اۋماعىنداعى نىسانداردىڭ سانى 28-گە جەتەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ جونىندە وبلىس اۋماعىندا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلىپ جاتقانى داۋسىز. ءبىزدىڭ باسقارمانىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى الەۋەتتى ينۆەستورلارمەن جۇمىلعان جۇدىرىقتاي بىرلەسىپ ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وڭىردەگى جاسىل ەنەرگيا ۇلەسىن ارتتىرۋدا جاسالىپ جاتقان ناقتى جۇمىستار بار, ناتيجەسى دە سالماقتى», دەدى باسقارما باسشىسى ع.يساقوۆ.
قالاي دەسەك تە, جامبىل وڭىرىندە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن وندىرەتىن ستانسالار سالۋ جۇمىسى جىلدار بويى قارقىندى تۇردە جالعاسىپ جاتقانى كۇمان تۋدىرمايدى. ناتيجەسىندە, ءوڭىر رەسپۋبليكادا ۇزدىكتەر قاتارىنا ەنىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا مۇندا تاعى بىرنەشە ءىرى جوبا ىسكە اساتىنىن ەسكەرسەك, جامبىل وبلىسى جاسىل ەنەرگيا وندىرۋدەن كوشباسشىعا اينالۋى دا ىقتيمال.
جامبىل وبلىسى
