فوتوەتيۋد
ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق
..دەگەن ەكەن
قۇرىلىس فيرماسىنىڭ ديرەكتورى قالا اكiمiمەن سويلەسiپ وتىر:
– بiزدiڭ فيرمادا بiر ارتىق “مەرسەدەس” بار. بiز سول “مەرسەدەستi” سiزگە سىيلاساق پا دەپ ەدiك.
– و نە دەگەنiڭiز؟! مەنiڭ ونداي قىمبات سىيلىقتى قابىلداۋعا قاقىم دا جوق جانە ارىم دا بارمايدى.
– وندا بىلاي جاسايىق. بiز سول “مەرسەدەستi” سiزگە 100 دوللارعا ساتايىق.
– وندا جارايدى, كەلiستiم. بiراق مەن ءدال سونداي باعاعا سiزدەن بiر “مەرسەدەس” ەمەس, ەكi “مەرسەدەس” ساتىپ السام دەيمiن.
* * *
شال مەن كەمپىر راديو ساتىپ الىپ, ونى توكقا قوسادى. سالدەن سوڭ ءتۇتىن شىعا باستايدى.
شال:
– نە بولدى, ۇندەمەيدى عوي...
كەمپىر:
– قازىر تەمەكى شەگىپ السىن, سوسىن بىردەڭە ايتاتىن شىعار.
* * *
– اۋىلدان اپام كەلىپ ەدى, كەشە «شالعا» اپاردىم, سونداي ريزا بولىپ قايتتى...
– ول مىقتىڭ كىم بولدى سوندا؟
– كينورەجيسسەر ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ «شالى» عوي...
* * *
جالقاۋدان:
– الەمدەگى ەڭ جەڭىل ماماندىق قايسى؟ – دەپ سۇراعاندا ول:
– جازدا – مۇعالىم, قىستا – اگرونوم بولساڭ, شىركىن! – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
شىمشىمالار
رۋلاسپىز
شىبىن باستىق جالاپ-جۇقتاپ جىبىرلاپ,
داستارقانعا يە بولدى جىمىڭداپ.
شىركەي شىركىن كوزگە ىلىنبەي كەلدى دە,
«رۋلاسپىز» دەپ قويادى سىبىرلاپ.
كوك قاعازدىڭ كۇشىمەن
شارۋامدى بىتىرمەدى قيقىمداپ,
سىلتاۋ ايتتى ارنەمەگە قىڭقىلداپ.
كوك قاعازدى «قىستىرىپ» ەم ك ۇلىمدەپ...
«ق ۇلىم» بولىپ شىعا كەلدى تىپىڭداپ.
الدانۋ
ءبىر جۇمىسقا كىرۋ ءۇشىن
«كرەديت» الىپ, پارا بەردىم.
ءبىر ايدان سوڭ قىسقارىپ قاپ,
اۋزىم اڭقيىپ قالا بەردىم.
ءبىر وزىندە ءتورت ءۇي بار
ءبىر وزىندە ءتورت ءۇي, جالداپ وتىر,
جەرمەن كوكتى اقشامەن جالعاپ وتىر.
جيەن, بولە, ناعاشى... اتىندا,
ال ءوزى « ءۇيىم» جوق دەپ زارلاپ وتىر.
ءازىربايجان قونارباەۆ.
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
پارا
اتاقتى ادۆوكات قاجى نامىق شيمايلاعان قاعازدارى ۇشىپ كەتپەسىن دەپ كەڭسەنىڭ تەرەزەسىن جاۋىپ, ەسىگىن بەكىتىپ سىرتقا شىعىپ ەدى, الا سومكەسىن يىعىنا ىلگەن, اق سالدەلى, بويى الاسا, تولىق ادامنىڭ جاقىنداپ كەلە جاتقانىن كوردى.
– سالەمەتسىڭ بە, ءالي قوجا, – دەدى داۋىستاپ. – قانداي شارۋامەن ءجۇرسىڭ؟ جەكسەنبىگە ءالى ەكى كۇن بار ەمەس پە؟
سولىعىن ارەڭ باسىپ جەتكەن اۋىل تۇرعىنى جاۋتاڭداي قاراپ:
– ۋاعالەيكۇمسالام, نامىق ەفەندي! بىلەسىڭ بە, باسىم بالەگە قالدى! سوت ىسىنە بولا كەلە جاتىرمىن, – دەپ, باسىن شايقاپ كۇرسىندى.
– ولاي بولسا, سويلەسەيىك.
– سەن بولماساڭ, كىمگە ايتارىمدى, قايدا بارارىمدى دا بىلمەيمىن, – دەپ ءالي قوجا شىلبىرىن سىرتتا تۇرعان تەربەلمە ورىندىقتىڭ شەتىنە ءىلىپ قويدى. الا سومكەسىن قاسىنا قويىپ, ءسوزىن باستادى. قاجى نامىقتىڭ الدىنا قويعان ماحوركاسىن قاعازىنا سالىپ جاتىپ, اڭگىمەسىن سوت ءىسى جايىنان ءوربىتتى. باقتالاسى – اۋىل اكىمى قۇيسىزوعلى ەكەن. سول اكىمنىڭ جەرىنە ءالي قوجا ءۇي سالعان ەكەن. ەندى اكىم جەرمەن قوسا ءۇيدىڭ قوجايىنى ءوزى ەكەنىن ايتىپ, م ۇلىكتى تارتىپ الماقشى بولىپتى. الايدا ءۇي كىمدىكى بولسا, جەر دە سونىكى عوي...
ادۆوكات قاجى نامىق اق ساقالىن تارامداي سيپاپ, كوزىلدىرىگىنىڭ ۇستىنەن قاراپ:
– سەنىكى تازا زاڭسىزدىق, ءالي قوجا! – دەدى.
– جو-جوق, زاڭ مەنىڭ جاعىمدا. مەن ءۇي سالىپ جاتقانىمدا, اكىم ءلام-ميم دەمەدى. زاڭسىز بولسا, نەگە ايتپايدى؟
– ەشتەمە دەمەسە دە, ءبارىبىر زاڭسىزدىق.
– مەن بۇل ۇيگە دە, جەرگە دە قۇقىلى ەكەنىمدى انىق بىلەمىن, نامىق ەفەندي. سوندىقتان بۇل تايتالاستان باز كەشەر ەمەسپىن.
– جەڭىلەسىڭ!
– جەڭىلسەم جەڭىلەرمىن, بىراق بۇل تالاس-تارتىستان باس تارتپايمىن.
قاجى نامىق جەڭىلەتىن ىسكە ەش ۋاقىتتا كىرىسپەيتىن. سوندىقتان ءالي قوجانىڭ ۇسىنىسىن قابىلداعىسى كەلمەدى. الايدا “بوزۇيىق” اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى بۇعان وتىز جىل بويى كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىن. تايتالاسقا تۇسسە دە, ۇكىمەتكە, اكىمدىككە قاتىستى كەز كەلگەن ماسەلە بويىنشا وزىمەن اقىلداسىپ, وڭدى شەشىم تاباتىن ءارى قورعاۋشىعا تابىس تاپتىراتىن. ال اتاقتى ادۆوكات اۋىل جۇرتىن قاناتتىعا قاقتىرىپ, تۇمسىقتىعا شوقتىرعان ەمەس. قىسقى ناپاقاسىن سول اۋىلداعى ادامدار جەتكىزىپ وتىراتىن.
اقىر-اياعى:
– جارايدى, سەنىڭ ىسىڭە كىرىسىپ كورەيىن. ەگەر جەڭىلەر بولسام ماعان رەنىشىڭ بولماسىن! – دەپ, قاجى نامىق كەلىسىمىن بەردى.
– ەشقانداي رەنىش بولمايدى, سوندا دا ايتشى, مەن نەعىپ جەڭىلەمىن؟
– ويتكەنى, سوت سەنى قۇقىلى دەپ تانىمايدى.
– تورەشىگە سەمىز قوشقار بەرسەم شە؟
– نە دەيسىڭ؟..
– قوشقار دەيمىن. بەرسەم, جەڭەمىز عوي.
– وندا بىتتىك دەي بەر! ىسىڭمەن قوسا ءوزىڭ كەتەسىڭ.
– نەگە؟
– جاڭادان كەلگەن تورەشى سەنىڭ ويلاپ جۇرگەنىڭدەي ەمەس...
ءالي قوجا ادۆوكاتتىڭ ءسوزىن ۇقپاي وتىردى. جاڭا تورەشى جايىندا ەل اۋىزىندا جۇرگەن اقيقات پەن اڭىزدى ۇزاعىنان تىڭدادى. سويتسە, جاڭا تورەشى شىنىمەن-اق پاراقورلىقتىڭ, سىي-سىياپاتتىڭ قاس-دۇشپانى ەكەن. قۇقىعى تانىلعان ادامنىڭ ءوزى پارا بەرۋگە ىڭعايلانسا, سول ساتتەن باستاپ ءىسى شەشىلمەي كەتەدى ەكەن!
تەرلەپ-تەپشىپ وتىرعان ءالي قوجا الاقان جايىپ:
– ۋا, اللا! وسىنداي ءادىل كىسىلەردى جەر جۇزىندە كوبەيتە گور! – دەپ دۇعا-تىلەك ايتتى.
قاجى نامىق:
– ءاۋمين! – دەپ قايىردى.
اڭگىمەلەرى ءبىر ساعاتقا جالعاستى. وكىلدىك جونىندە كەلىسىمگە كەلىپ, قول الىستى. بىراق قورعاۋشى ءا دەگەننەن كۇدەر ۇزگەن. بۇل ىسكە تەك اۋىلدىڭ اتىنا بولا كىرىسپەك نيەتتە. ويتكەنى, كەلتىرەتىن ناقتى فاكتىلەرى جوقتىڭ قاسى...
ەكى اپتادان كەيىن ءدال سول ۋاقىتتا ءالي قوجا كەڭسە ەسىگىنىڭ الدىندا كورىندى. قاجى نامىق ءوتىنىش جازىپ وتىرعان. كوزىلدىرىگىنىڭ ۇستىنەن قاراپ, ەزۋ تارتىپ:
– امان-ەسەنسىڭ بە! ال كوڭىل-كۇي قالاي؟ جەڭىسكە جەتتىك قوي, ءا؟! – دەدى.
شىنتۋايتىنا كەلگەندە, قاجى نامىقتىڭ ءوزى مۇنداي زاڭسىز شەشىمدى تورەشىنىڭ قالاي قابىلداپ جىبەرگەنىن تۇسىنبەدى...
سوندا ءالي قوجا:
– مەنىڭ بەرگەن قوشقارىمنىڭ ارقاسىندا جەتتىك! – دەپ جاۋابىن بەردى.
– نە دەيسىڭ؟! سەن تورەشىگە قوي بەرگەنسىڭ بە؟
– ءيا.
– ءوزىڭ باتىل دا باتىر ەكەنسىڭ-اۋ...
– ءيا, بىراق سەن ماعان «تورەشى – پاراقورلىقتىڭ قاس-دۇشپانى, كىم وعان سىي-سىياپات جاساسا وتىرعان جەرىنەن تۇرا المايدى», – دەپ ايتقان ەمەس پە ەدىڭ؟
– راس, ايتتىم.
– كوردىڭ بە, مەن دە سەنىڭ ءسوزىڭدى ەسكەردىم.
– قالاي؟
– قوشقاردى بەرىپ جىبەرگەنىمدە, ءوز اتىمنان ەمەس, باسقا بىرەۋدىڭ اتىنان جىبەردىم.
– سوندا كىمنىڭ؟ ءاي, ايتساڭشى...
– الگى باقتالاسىم اكىم قۇيسىزوعلىنىڭ اتىنان جىبەردىم.
– ماسساعان...
سول ساتتە قاريا قورعاۋشى قولىنان قالامىن جەرگە ءتۇسىرىپ, ورىندىعىنا ارقا سۇيەيدى. تولىق ادامنىڭ بادىراق كوزىنە قادالادى. بازار الاڭىنداعى اعاشتاردىڭ سىبدىرى سوققان جەلمەن بىرگە ەسىك الدىندا تۇرعان ءالي قوجانى شىر اينالىپ, اۋداندىق گازەتتەردى كەڭسەنىڭ ەسىك-تەرەزەسىنە جابىستىرىپ-جابىستىرىپ جىبەرەدى...
1919 جىل.
ءومار سەيفەتتين,
تۇرىك جازۋشىسى.
تۇرىك تىلىنەن تارجىمالاعان مالىك وتارباەۆ.
اقىل ايتايىن با
*داعدارىس كەزىندەگى بايۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى – «داعدارىس كەزىندە قالاي بايۋعا بولادى» اتتى كىتاپ شىعارىپ ساتۋ.
ء*بىر رەت كۇلگەن كۇلكى ادام ءومىرىن 5 مينۋتقا ۇزارتاتىنى بەلگىلى. ال ءبىر تال تەمەكى عۇمىر جاستى 15 مينۋتقا قىسقارتاتىنى دالەلدەنىپ وتىر. سوندىقتان تەمەكى تارتقاندا ءۇش رەت ك ۇلىپ الساڭىز, ءومىرىڭىز سول قالپىندا جىلجىپ وتىرادى.
*قىزمەتتەن جۇمىس ۋاقىتى بىتپەي, ۇيگە ەرتە كەتۋ – جاقسى ىرىم ەمەس. ماسەلەن, بىزدە بىرەۋ سويتەمىن دەپ ايەلىمەن اجىراسىپ تىندى...
*اراق ءىشىپ الىپ كورشىنىڭ كەلىنشەگىنە قىرىنداڭىز. كورشى ول ءۇشىن ءسىزدى تۇمسىقتان قونجيتادى. ىلە-شالا ءسىزدى اۋرۋحاناعا اپارىپ تۇمسىعىڭىزدى تۋرالايدى. ءسويتىپ, ءسىز اياقاستى اۋرۋحانادا بولىپ, ايىعا الماي جۇرگەن تۇماۋىڭىزدان ايىعىپ شىعاسىز.
سۇراۋى بار سۇراق
كوزىن تاپقان ءار ءىستىڭ
تاجىريبەسىن ۇستان كارىستىڭ.
ءبىر-بىرىنە بولىسقان
بىرلىكتى ۇيرەن ورىستان.
ءسوزى مايدا وزبەك
وزىنىكىن جۇرەر كوزدەپ.
وسەك سوزگە ۇيمەلەر,
قازاقتان كىم, نە ۇيرەنەر؟!
توتە جول
قىرقىستى اكىم-قارالار,
تەك ءبىرىن-ءبىرى بوقتامادى.
ءبارى جانىن سالعانىمەن,
كوررۋپتسيا توقتامادى.
تالانسىن دەپ بۇرگەگە,
جەمقورلاردى اكەپ قامادى.
توعىتسا دا تۇرمەگە,
كوررۋپتسيا توقتامادى.
تۇسكەن دودا, توپقا تالاي,
دوكەيلەر دە ارالاستى.
ول دا ونى توقتاتا الماي,
ءبارىڭدى قارا باستى.
تۇيىقتالىپ داعدارعاندا,
كىرىسكەن كەلىپ ءدىن بولدى.
ۇرلىق-قارلىق, كوررۋپتسيا,
ارتىن قىسىپ, جىم بولدى.
قايتا قۇرۋ
كەشەگى كەزەڭدە
قۋاندىق كوليا بولدى,
ورىنكۇل وليا بولدى,
ءبورىباي بوريا بولدى.
كوليا, وليا, بوريالار
ەسىمدەر كەلگەن قاڭعىرىپ.
بۇگىندە ليا, ليا, ليا-لاردى,
جاتىرمىز ءبورىبايلاندىرىپ.
تۇستەگى راحات
تەندىر-مەندىر بىلىققا كەلىسپەدى,
كەلىسپەدى, «بۇلارىڭ تەرىس» دەدى,
سەبەبى, ول – پەرىشتە ەدى.
پەرىشتە جەرگە تۇسكەن بە,
بۇل قۇدايدىڭ ءىسى مە ەكەن؟
دەپ جاتىپ ويانسام,
كورگەنىم ءتۇسىم ەكەن.
كوپ وتىردىم,
ۇيقىلى-وياۋ پىشىندە.
شۇكىر دەدىم, تىم بولماسا
ادالدىقتى كورىپ قالدىم تۇسىمدە.
ورىنباسار الجىك.
قىزىلوردا.
مەرگەنباي ايتقان ەكەن...
قيسىنى بار سۇراق
– وۋ, مەكە, ءسىز نەگە ىشپەيسىز؟ – دەيدى سالامات دەگەن اۋىلداسى. – سوندا ءسىز عانا اقىلدىسىز دا, باسقالارىمىزدىڭ بارلىعى اقىماق بولعانى ما؟
– دەگەندە, سۇراق قويۋىڭدا ءبىر قيسىن بار. ءوز ارەكەتتەرىڭنىڭ اقىلدى ادامنىڭ ءىسى ەمەستىگىن اڭعاراتىن سياقتىسىڭ, – دەيدى مەرگەنباي. – ال مەنىڭ ىشپەيتىنىمە كەلسەك, اقىماق بولۋ شىنىندا دا مىندەتتى ەمەس قوي.
كوپ تاجىريبە دالەلدىرەك
– ەركەكتەردى اياۋدىڭ كەرەگى جوق, – دەدى ءسوزۋار ايەل. – بۇرىن «ايەلدى – باستان» دەسە, ەندى «ەركەكتى – باستان» دەگەن ءجون. العاشقى كۇننەن سولاي ۇستاماساڭ, كەيىن – كەش. مەنىڭ العاشقى كۇيەۋىم سولاي بولدى. جاسپىز – بىلمەدىك. ءبىر كەشىگىپ كەلدى – جارايدى دەدىم, ەكى كەشىگىپ كەلدى – جارايدى دەدىم. ودان كەيىن كەشىگۋ ونىڭ ادەتىنە اينالدى. ادەتكە اينالعان نارسەدەن قۇتىلۋ قيىن. اجىراسىپ تىندىق. كازىرگى كۇيەۋىمنىڭ دە پەرىشتە ەمەسىن اڭعاردىم. كەشىكسەڭ – كىرمەيسىڭ دەدىم. ءبىر-ەكى رەت دالادا تۇنەگەن سوڭ, ءبىلدى. ەندى كەشىكپەيدى.
– قانشا كۇيەۋ قۋدىڭىز؟ – دەدى مەرگەنباي اقىرىن.
– نەمەنە, مەنىڭ كۇيەۋلەرىمنىڭ سانى ساعان نەگە كەرەك بولدى؟! – دەدى ايەل جاقتىرماي.
– تاجىريبەنى كوپ ادامعا ءجۇرگىزگەن بولساڭىز, ءسوزىڭىز دالەلدىرەك بولادى دا, – دەدى مەكەڭ.
بوسقا اۋرە بولما
ءجۇنىستىڭ اجەپتاۋىر وقيتىنى بار. مەكەڭە سونىسى ۇنايدى. بىراق بولمايتىن نارسەنى ءسوز قىلاتىنى جاقپايدى. سوندا شىمشىپ الادى.
– بۇل ءومىر دەگەن قىزىق قوي, – دەپ اڭگىمە باستادى بىردە ءجۇنىس. – كەشە گازەتتەن وقىدىم: بىرەۋ تۇرمەگە ءتۇسىپتى. ەكى جىلدا كەرەمەت كىتاپ جازىپ شىعىپتى. ۇرى بولىپ تۇسكەن, جازۋشى بولىپ شىققان. قىزىق.
– ءسىرا, جۇكە, سەنىڭ بۇعان قىزىقپاعانىڭ ءجون, – دەيدى مەرگەنباي قۇرداسىنا. – تۇرمەگە ءتۇسۋ ءۇشىن قىلمىس جاساۋىڭ كەرەك. ول قولىڭنان كەلگەنمەن, كىتاپ جازۋ قولىڭنان كەلمەس. ۋاقىتىڭ بوسقا كەتەدى عوي.
تۋىسقا تۋار كۇن
– وسى, مەكە, ەسەكتەر قانشا جىل ءومىر سۇرەدى ەكەن؟ – دەدى جورا قۇرداسى ءبىر مىلجىڭداۋ اڭگىمە باستاپ.
– نەگە سۇرادىڭ, ءبىر جەرىڭ اۋىرا ما؟ – دەپتى مەرگەنباي. – دەگەندە, كوپ جاساماسا كەرەك, بايقاسايشى...
كىرىپتار بولماعان جاقسى
ارناسايدا ءبىر جينالىس بولىپ, وعان اۋدان اكىمى قاتىسادى.
– اۋىلدارىڭىزدا اۋدان اكىمى شاقىرسا دا كەلمەيتىن ءبىر ادام بار ەكەن, – دەيدى ول. – ءسىرا, ەشكىمنەن قورىقپايتىن بولسا كەرەك...
– ءسىز مەنى ايتىپ تۇرساڭىز كەرەك, – دەيدى مەرگەنباي. – قورقاتىنداي, مەنى جۇمىستان قۋا المايسىز. مەن جۇمىسسىزبىن.
– مۇمكىن, مەن سىزگە جۇمىس تاۋىپ بەرەرمىن.
– ال مەنىڭ سىزگە كىرىپتار بولعىم كەلمەيدى, – دەپتى مەكەڭ.
اركىمنىڭ ءوز دەڭگەيى بار
– شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى, مەن اۋدان اكىمىمىن, مەنىمەن تانىسقانىڭىزعا قۋانىشتىسىز با؟ – دەپ سوزگە تارتتى اكىم.
– جوق, – دەدى مەرگەنباي.
– نەگە؟
– مەنىڭ ءوز ورتام, ءوز تەڭىم بار, سولارمەن بىرگە بولعان, سولارمەن وي بولىسكەن ماعان ىڭعايلىراق.
– ال مەن ءسىزدى وزىممەن بىردەي ساناسام شە؟ – دەپ اكىم استامشىلىق بىلدىرەدى.
– ال مەنىڭ تىم تومەندەگىم جوق, – دەپتى مەكەڭ دە قىرسىعىپ.
ماماديار جاقىپ.
الماتى.
سوتتاعى «سولاقاي» ءسوز
سوتتا:
– قۇتتىقتايمىز, جابىرلەنۋشى مىرزا! ءسىز ءبىزدىڭ ون مىڭىنشى قىلمىسكەرىمىزسىز. وسى ورايدا بىزدە ارنايى اكتسيا وتۋدە. ول بويىنشا باراتىن تۇرمەڭىزدى ءوزىڭىز تاڭدايسىز. سونىمەن, قايدا بارعىڭىز كەلەدى؟
– ايەلدەر كولونياسىنا!
* * *
– ايىپتالۋشى, ءسىز كورشىڭىزدى كارتوپپەن اتقىلاپ ۇرعانىڭىزدى مويىندايسىز با؟
– «تاسپەن ۇرعاندى اسپەن ۇر» دەگەن عوي, اتام قازاق...
* * *
سوت زالىندا:
– ءسىز نەگە كورشىڭىزدىڭ ايەلىن «جۇرگىش» دەپ بالاعاتتادىڭىز؟ وسى ءسوزىڭىزدى نەمەن دالەلدەيسىز؟
– ەندى, بىرگە ۇستالىپ قالدىق قوي...
* * *
سوتتا اجىراسۋ ءىسى ءجۇرىپ جاتادى. ەر مەن ايەلگە ءتان ءۇش بالانى بولىسۋدە داۋ تۋادى. ايەلى ەكەۋىن الامىن دەسە, كۇيەۋى ماعان دا ەكەۋى ءتان دەپ سوتتاعىلاردىڭ باسىن اڭكى-تاڭكى ەتەدى. سوتتا تەزىرەك كەلىسىمگە كەلىڭدەر دەپ تىعىرىققا تىرەلگەندە, ايەل ازامات:
– ءبۇيتىپ بولىسە المايدى ەكەنبىز! وندا ءبىز اجىراسۋعا كەلەسى جىلى كەلەيىك, بالامىز دا تورتەۋ بولادى... – دەپ, ءجونىن تاپقان ەكەن.
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن
بەرىك سادىر
