وسى كۇندەرى قازداۋىستى قازىبەك پەن بۇقار جىراۋدان باستاپ, بۇگىنگە دەيىنگى بار اسىلىمىزدى توپتاستىرعان تۇعىرلى جوبانىڭ «سارىارقا كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن جارىق كورگەن ارقا ادەبيەتىنىڭ 100 تومدىعىنىڭ تۇساۋى كەسىلمەك. ياعني, ارقا ادەبيەتى ءىنجۋ-مارجانىنىڭ جۇيەلى نۇسقاسى وقىرمانىمەن قاۋىشادى. «اقسارباس!» ايتىپ, ارقا-جارقا بولار سالتاناتتى ءساتتىڭ تابالدىرىعىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعى وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «سارىارقا كىتاپحاناسى» سەرياسىن دايىنداۋ جانە شىعارۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى سەرىك اقسۇڭقار ۇلىمەن سۇحباتتاسقان ەدىك.
«ماڭگىلىك ەلگە – مادەني مۇرامىزبەن»
– سەرىك اعا, «سارىارقا كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن جارىق كورىپ وتىرعان 100 تومدىقتى باسپاعا ازىرلەۋ جۇمىسىنىڭ باسى-قاسىندا بولدىڭىز. ماقساتىمىز مەجەلەندى مە؟ – ارينە, ماقساتىمىز ورىندالدى. ەڭ باستىسى, ءبىز سوناۋ قازداۋىستى قازىبەك بي مەن بۇقار جىراۋدان باستاپ, بۇگىنگە دەيىنگى اسىلدارىمىزدى جيناپ الدىق. باستى ولجامىز – وسى. ەندى تاريح الدىندا ءجۇزىمىزدى جارقىن ەتكەن 100 تومدىقتىڭ سالتاناتتى تۇساۋكەسەرى وتەدى. ءسوز جوق, بۇل 100 تومدىقتىڭ جارىق كورۋى – قاراعاندى ءۇشىن تاريحي وقيعا. نەگىزى, بۇل جوبا قولعا الىنعالى ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى. قارجى ماسەلەسىندە تىعىرىققا تىرەلە بەردىك. ءساتى بيىل ءتۇسىپ وتىر. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ۇلتتىق قازىنامىزدى ەلەپ-ەكشەگەن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا جانە وبلىس اكىمدىگىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر. سوندىقتان دا, ءبىز يگى باستامانىڭ جۇزەگە اسۋىندا ەلباسى مەن ەل تىزگىنىن ۇستاعان ازاماتتارعا وراسان ولجامەن قاۋىشقان ورمانداي وقىرمان اتىنان تەك قانا العىس ايتۋعا ءتيىسپىز. ويتكەنى, ءبىز ماڭگىلىك ەلگە اسا باي مادەني مۇرامىزبەن بەتتەپ بارامىز. ارينە, مەحناتى دا كوپ بولدى. بۇل يدەيانىڭ اۆتورى عالىم جايلىباي ەكەۋمىز ەدىك. راحمەت, جەرگىلىكتى بيلىك باستامامىزعا قولداۋ ءبىلدىردى. العاشىندا اۆتورلار ءتىزىمىن جاساۋ كۇردەلى بولعانى دا راس. ارۋاق اتتامايىق دەگەن نيەتپەن قازداۋىستى قازىبەك بابامىزدان باستاعاندى ءجون كورگەنبىز. الايدا, قاسيەتتى بابانىڭ مۇراسى ءبىر تومعا جەتپەدى. سودان قازىبەك پەن بۇقار جىراۋدان ءبىر توم جاساماق بولدىق. سول ساتتە وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى, قايراتكەر ازامات نۇرلان دۋلاتبەكوۆ ۇتقىر ۇسىنىس ايتتى. «راس, قازداۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ بىزگە جەتكەن مۇراسى جەكە توم بولمايدى. ءبىزدىڭ قولىمىزدا «قازداۋىستى قازىبەك بي» اتتى ەنتسيكلوپەديا تۇر. سودان باستايىق» دەدى. سولاي ىستەدىك تە. بۇقار جىراۋ مۇراسى دا ەنتسيكلوپەديا نۇسقاسىندا جارىق كوردى. بۇل بابالارىمىزدان كەيىنگى تومدى نارمانبەت اقىنعا بەردىك. بۇدان كەيىن ارقانىڭ اقىن-جىراۋلارىنىڭ مۇراسى توپتاستىرىلدى. اسەت, شورتانباي, كوتەش, قوبىلان, جاناق, كەمپىرباي, ءمادي, شاشۋباي, قايىپ, ديا احمەت ۇلى, عابديمان يگەنسارتوۆ, ءىلياس مانكين, كوشەن ەلەۋوۆ... سونداي-اق, ايتىس اقىندارىنىڭ مۇراسى بولەك جۇيەلەندى. سالماقتى سەريانىڭ «جاڭا ءداۋىر ادەبيەتى» ايدارىن ءۇش ارىسىمىز ءاليحان بوكەيحانوۆ, اقبايدىڭ جاقىبى, ءالىمحان ەرمەكوۆ باستاپ تۇر. ءابجان ومارباەۆ, اقجان ماشانوۆ, ءالجاپپار ابىشەۆ, اۋەزحان كوشىموۆ, كامال سمايىلوۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, ءداۋىتالى ستامبەك, ءجۇرسىن ەرمان سىندى قابىرعالى قالامگەرلەرىنە دە جەكە-جەكە توم, ەكى تومدىقتار بەرىلدى. ال, ساكەن سەيفۋللين, عابيدەن مۇستافين, قاسىم امانجولوۆتىڭ ارقايسىسى وقىرمانمەن ءۇش تومدىق بولىپ قاۋىشتى. سونىمەن قاتار, بۇل سەريانىڭ ارتىقشىلىعى – مۇندا تەك قانا قازاق قالامگەرلەرىنىڭ مۇراسى عانا ەمەس, قاراعاندى توپىراعىندا ەڭبەك ەتكەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە شىعارمالارى توپتاستىرىلدى. ماسەلەن, قاراعاندىلىق ميحايل بالىكين مەن جەزقازعاندىق زينايدا چۋماكوۆانىڭ شىعارمالارى ءبىر تومعا توقايلاستى. ءتىپتى, «كارلاگتا» تۇتقىندا بولعان قالامگەرلەردىڭ مۇراسىن دا الىپ شىقتىق. عاجابى سول, ءبىز رۋحىمىزدى جاڭعىرتىپ, اسىلىمىزدى جيناپ الدىق. مۇنىڭ قۇنىن ەرتەڭگى ۇرپاق باعالايدى. ماسەلە – سوندا. – قاراعاندىنىڭ رۋحاني ومىرىنە سەرپىلىس اكەلگەن سەريانى جيناقتاۋ بارىسىندا اۆتورلاردى الالاۋ بولعان جوق پا؟ مىسالى, اۆتوردىڭ بەدەلدىسىن «جارىلقاپ» دەگەندەي... – جوق, ولاي جاساعان جوقپىز. الگىندە ايتتىم عوي, بۇل تاريحي وقيعا دەپ. ال تاريحي وقيعانىڭ تاريحي جاۋاپكەرشىلىگى بولادى. سوندىقتان, ءبىز قاراعاندىنىڭ قالام ۇستاعاندارىنىڭ بارلىعىن قامتۋعا تىرىستىق. – تۇساۋكەسەر راسىمىنە كىمدەر قاتىسادى؟ – سەرياعا شىعارمالارى ەنگەن بارلىق جەرلەستەرىمىز شاقىرىلىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, سالتاناتتى شارانىڭ قۇرمەتتى قوناقتارى رەتىندە اكادەميك سەرىك قيراباەۆ باستاعان بىرقاتار اقىن-جازۋشى شاقىرىلدى. بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ورالباي ابدىكارىموۆ, قازاقتىڭ قىران ۇلى توقتار اۋباكىروۆ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, اقىن عالىم جايلىباي, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, جەرلەسىمىز جازۋشى الدان سمايىل, رەسپۋبليكالىق «ايقىن» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى نۇرتورە ءجۇسىپ جانە ت.ب. ارداقتى اعالارىمىز, بەلگىلى باسپاگەرلەر قاتىسادى.«ادەبيەتتە اركىمنىڭ ءوز ورنى بار»
– الگىندە وسى «سارىارقا كىتاپحاناسى» سەرياسىنىڭ جارىق كورۋىنە قولداۋ كورسەتكەن بيلىكتىڭ اتىنا جىلى ءسوز ايتىپ قالدىڭىز. جىرلارىنان وعان دەگەن سالقىندىق لەبى ەسىپ تۇراتىن اقىننىڭ كوزقاراسى وزگەرىپ كەتكەن بە؟ – مەن – تۋمىسىمدا ءپرينتسيپشىل اداممىن. وزگەرۋىم قيىن. مۇلدە وزگەرمەۋىم دە مۇمكىن. دەگەنمەن, بىزدەگى ينتەلليگەنتسيادا ءبىر جامان ءۇردىس بار. ۇنەمى بيلىكتى ناقاق سىناۋدان جاعى تالمايدى. بۇل – زيالى قاۋىمنىڭ تراگەدياسى. ۇلكەن ساياساتتى تۇسىنبەيدى. سونىسىن بىلە تۇرا, بيلىكتى سىننىڭ استىنا الىپ, وعان كوڭىلى تولماي جۇرەتىن قالامگەرلەرىمىز بار. بيلىك ءوز فۋنكتسياسىن قولىنان كەلگەنشە اتقارىپ جاتىر. مەن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياساتىن مۇحيتتاعى ايسبەرگكە تەڭەپ ءجۇرمىن عوي. حالىق مۇزتاۋدىڭ مۇحيت بەتىندەگىسىن كورەدى دە, سۋدىڭ استىنداعىسىن كورمەيدى. ال, تۇپكى ساياسات – مۇحيتتىڭ تەرەڭىندە – قازاقتى ماڭگىلىك ەلگە اينالدىرۋ! ۇلىتاۋداعى اڭگىمەسىنىڭ ءوزى قانداي عاجاپ! ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز تۋعان حالقىنىڭ بولاشاعى, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا, قازاق حالقىن ورگە باستىرۋعا قاتىستى دۇنيەلەردى تەرەڭ ويلاپ, كەمەل شەشۋدە. مەنىڭ بۇل پىكىرىم – وزگەرۋ نەمەسە «اۋناپ ءتۇسۋدىڭ» نىشانى ەمەس. باردى – بار, جوقتى – جوق دەپ ايتۋ ەجەلگى قاعيدام ەدى. مەن پرەزيدەنتتىڭ ستيپەندياسىن 1993 جىلدان بەرى الىپ ءجۇرمىن. اراسىندا بەس-التى جىل ءۇزىلىس بار. ەگەر مەن پرەزيدەنت ستيپەندياسىن الماعاندا, باياعىدا «قوڭىز تەرىپ» كەتەر ەدىم. ءۇيىمنىڭ كوممۋنالدىق قىزمەت تولەماقىسى تولەنبەي تۇرادى. قارىز – بەلشەدەن. ءۇيىمدى تارتىپ الۋعا شاق قالعاندا پرەزيدەنت ستيپەندياسى كەلەدى. سولاي جان ساقتاعانمىن. ونىڭ سىرتىندا مەن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعىنىڭ يەگەرىمىن. ەڭبەگىڭ ەلەنىپ, قايراتكەر اتانىپ وتىرعاندا, ءوز ەلىڭدى جامانداۋعا قالاي اۋزىڭ بارادى؟! – ەلباسى ساياساتىنىڭ سۇڭعىلالىعىنا كوزىڭىزدى جەتكىزگەن قانداي قۇبىلىس؟ مىسالعا جۇگىنسەك... – ورىندى سۇراق. مىسالى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن الىڭىز. بيىل 20 جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىرمىز. بيىلعى جىلدى «اسسامبلەيا جىلى» اتادىق. مەن دە باسىندا وسى ساياساتتى تۇسىنبەگەنمىن. كەيىن اسسامبلەيانىڭ ءبىر-ەكى جينالىسىنا قاتىسقان سوڭ, سانامدا ساڭىلاۋ پايدا بولىپ, ساۋلە تۇسە باستادى. بۇگىنگى ۋكرايناداعى جاعدايدان كەيىن اسسامبلەياعا دەگەن كوزقاراسىم مۇلدەم وزگەردى. مىنە, ەلباسى ساياساتىنىڭ كورەگەندىگى! – ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە, بىزدەگى زيالى قاۋىم ءوزىنىڭ فۋنكتسياسىن ادال اتقارۋى كەرەك قوي... – دۇرىس ايتاسىڭ. ينتەلليگەنتسيا – بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى التىن كوپىر, دانەكەر بولۋعا ءتيىس! – اڭگىمەمىز زيالى قاۋىم توڭىرەگىنە ويىستى. ادەبي ورتانىڭ ايتارى مەن جازارى بار دارا وكىلىن بۇگىنگى تاڭدا نە مازالاپ ءجۇر؟ قازاق ادەبيەتىنىڭ حالتۋراسى «قاۋقارلى» بولىپ كەتكەن جوق پا؟ – مەنى مازالايتىنى – بىزدە كوممەرتسيالىق ادەبيەت بەلەڭ الىپ بارادى! ءبىر بايدىڭ اقشاسىن الىپ, سونىڭ تاپسىرىسىن ورىندايدى دا, ول كىتابىن ساتىپ, پايدا كوزىنە اينالدىرادى. كوركەمدىگى مەن شىنايىلىعىندا جۇمىسى جوق... قازىر دالدۇرىشتەردىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇر. ولاردىڭ دا قالتاسىندا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلىك بيلەتى بار! بىراق, ولار تالانتتىڭ تارازىسى بيلەت ەمەس, شىعارماسى ەكەنىن سەزبەيدى! ءبىرىن-ءبىرى ماقتايدى... ولاردى جەڭ ءتۇرىپ كۇرەسىپ, جەڭە المايسىڭ.الەمدىك ادەبيەتتىڭ بيىگىمەن ولشەنەتىن كوركەم دۇنيە جاسا – جەڭىس دەگەن – سول! وسىلاي بولعان. وسىلاي بولماق. وسىلاي بولا بەرەدى! – ادەبي ورتاداعى الجۋازدىقتىڭ كوكەسى – قىزعانىش. بۇگىنگى ادەبيەت وسى كەسەلدەن ارىلدى ما؟ – اشىعىن ايتايىق, ارىلا العان جوقپىز. قىزعانىش – ۆيرۋس, ۇلتتىق تراگەديا. سوناۋ 37-ءشى جىلدارى ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەت, ماعجان, مىرجاقىپ, احمەتتەردى دە وسى ۆيرۋس جالمادى! ادەبيەتتە اركىمنىڭ ءوز ورنى بار. ءبىر ادامنىڭ ورنىنا ەكىنشى ادام وتىرا المايدى. ءدالدۇرىش اتاۋلى سونى تۇيسىنە الماي كەلەدى. مەن نەگە مۇقاعاليدىڭ ورنىنا بارىپ وتىرۋىم كەرەك؟ مەن ادەبيەت الەمىندە ءوزىمنىڭ, اقسۇڭقار ۇلىنىڭ ورنىنا جايعاسۋعا ءتيىسپىن. ەگەر, ءوز ورنىمدى تابا الماسام, ادەبيەتتە قاي اكەمنىڭ قۇنى بار؟ «موتسارت پەن سالەري» اتتى پوەمانىڭ ازابىن 27 جىل تارتتىم. قازاق سوۆەت ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, سۇڭقار ساكەننىڭ رۋحىنا ارنالعان. ساكەن حاقىندا قاڭقۋ ءسوز كوپ. الاش ارداقتىلارى اقتالعاننان كەيىن, ءتىپتى, ۇدەپ كەتتى... ساكەن قازاقتى سۇيمەدى دەپ كىم ايتتى؟! پوەمانى ادەبي ورتا جىلى قابىلدادى. وسىنداعى قالام ۇستاعاننىڭ ءبارى وقىدى. بىراق, بىردە-بىرەۋى تۇسىنگەن جوق. «جاقسى ەكەن», – دەدى... جۇرەگىمەن قابىلداي المادى! تۇسىنگەن جالعىز – سەراعام! اكادەميك, قازاقتىڭ اسا كورنەكتى سىنشىسى, ساكەنتانۋشى سەرىك قيراباەۆ تاماشا تالداۋ جاسادى. «...ءبىز وسى زاماننىڭ موتسارتتارى – ساكەن, ماعجان, ءىلياستاردى جاقسى ءبىلۋشى ەدىك. بىراق, ولاردىڭ سالەريلەرى تۋرالى اقسۇڭقار ۇلى العاش رەت ايتتى», – دەپ جازدى سەراعام. قاناتتانىپ قالدىم. جاڭا ايتتىم عوي, 27 جىل جازدىم. اياقتاي الماي ءجۇر ەدىم. سوڭعى نۇكتەسىن بىلتىرعى كوكتەمدە قويدىم دا, ساكەننىڭ 120 جىلدىق تويىنا باعىشتادىم. مەنىڭ بۇل تۋىندىمدى اياقتاۋىما وسىنداعى ءدالدۇرىش-حالتۋرششيكتەر «كومەكتەستى!»
«تالانت – تاعدىرعا تاۋەلدى»
– تالانت كىمگە, نەگە تاۋەلدى؟ – تالانت – ءوزىنىڭ تاعدىر-تالانىنا تاۋەلدى. ءبىر عانا مۇقاعاليدى الىپ كورىڭىز. ءومىرى – قالىڭ قاسىرەت! ونىڭ ەڭ باستى تراگەدياسى – پارتبيلەتىن جوعالتۋى. مۇقاعاليدى تانىماق تۇگىلى, ولەڭنىڭ ءيىسى مۇرنىنا بارمايتىن ولەرمەن ميليتسيادان قاشامىن دەپ, ءتۇسىرىپ العان... ءستاليننىڭ: «پارتياعا كىرۋ – ءومىر, پارتيادان شىعۋ – ءولىم», دەگەن ءسوزى بار. سول كەزدەگى بيلىك ءۇشىن ازاماتتىڭ التىن باسىنان دا, اقىننىڭ تاس جارار تالانتىنان دا پارتبيلەت قۇندى ەدى. وسى وقيعادان كەيىن مۇقاعاليدىڭ قاسىرەتتى ءومىرى باستالدى. ال, وعان يتەرمەلەگەن دە – ءوز ورتاسى. اينالاسىنداعى دارىنسىزدار! مىنە, تراگەديا! – ءوزىڭىزدى جولى بولعان اقىنداردىڭ قاتارىنا قوساسىز با؟ – قايداعى «جولى بولعىش»؟! مەن كورەشەكتى كورىپ باققان اقىنمىن. تسەنزۋرانىڭ سۇزگىسىنە كوپ ۇشىرادىم. ءوزىمنىڭ جولىم اۋىر بولعان سوڭ, كىتاپتارىمنىڭ دا جولى جەڭىل بولمادى. العاشقى جيناعىم باسپانىڭ تارتپاسىندا ۇزاق جاتىپ, ازەر جارىق كوردى. «حح عاسىردىڭ جيىرما ءساتى» اتتى پوەمام باسپا تۇرماق, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ قورجىنىندا 5-6 جىل جاتتى. يماندى بولعىر, اقسەلەۋ اعامنىڭ ارقاسىندا 1983 جىلى «قۇرلىقتار» دەگەن اتاۋمەن گازەتتىڭ ءبىر بەتىن تۇتاس الىپ شىقتى. تسەنزۋرا مەن باس رەداكتوردىڭ سۇزگىسىنەن كەيىن...«ادەبيەتتى وداقتىڭ بارلىق مۇشەسى ەمەس, ات توبەلىندەي تالانتتار جاسايدى»
– ادەبيەت – جاندى قۇبىلىس دەپ جاتامىز. ءداۋىردىڭ ءۇنى دەيمىز. قازىرگى قازاق ادەبيەتى توقىراپ تۇرعان جوق پا؟ – جاسىرمايىق, ءبىزدىڭ ادەبيەتتە داعدارىس بار. نارىققا بەيىمدەلە الماي جاتىر. ادەبيەتتى وداقتىڭ مۇشەلىك بيلەتىن قالتاعا باسىپ, ءتوسىن ۇرعان 800 «جازۋشى» ەمەس, ءار ءداۋىردىڭ ات توبەلىندەي از عانا تالانتتارى جاسايدى! توبىر تۋدىرمايدى ادەبيەتتى, – تۇلعا تۋدىرادى! تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ادەبيەتتىڭ دە ءوز وكىلدەرى بار. ناسيحاتتالۋى كەمشىن شىعار... كىتابىنىڭ تارالىمى از بولار. تالانت تاعدىرىنا عانا ەمەس, تارالىمعا دا تاۋەلدى كۇيگە ءتۇستى عوي. قالاي دەسەك تە, قازاقتىڭ ۇلتتىق ادەبيەتى – ءوز تۇعىرىندا. – «ادەبيەت» پورتالىنداعى وقىرماندارىڭىزبەن سىرلاسۋىڭىزدا: «ءبىز ابايدى تابىناتىن پۇتقا, كۋلتكە اينالدىرىپ الدىق. وقىمايمىز, مۇلدە! وقىماعان سوڭ – تۇسىنبەيمىز», – دەپسىز. وسى پىكىرىڭىزدى وربىتسەك... – ابايدى تانىتۋ تۇرماق, تانىماي ءجۇرمىز. «اباي بىلاي دەگەن» دەپ كوسەمسيتىنىمىز تاعى بار. ەلدى اۋزىمىزعا قاراتىپ, يمەندىرۋ ءۇشىن عانا... بۇل دا – ۇلتتىق تراگەديا! ابايدى اۋەزوۆ الەمگە تانىتتى دەپ ءجۇرمىز. اۋەزوۆ «اباي جولى» ارقىلى قازاق حالقىن, قازاق ادەبيەتىن الەمگە تانىتتى! ابايدى تۇسىنە الماعان, ابايعا تۇشىنا الماعان ۇرپاقتىڭ وكىلىمىز ءبىز!«قاسىمتانۋدىڭ قازىعى قاراعاندىدا قاعىلۋعا ءتيىس»
– قاسىمدى قابىلداۋىمىز دا ابايدى ءتۇسىنۋىمىز سەكىلدى كۇردەلەنىپ كەتكەن جوق پا؟ سوندا قالاي, قاسىمتانۋ قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن جوق پا؟ – قاسىمتانۋدىڭ قازىعى قاراعاندىدا بولۋى كەرەك! اللاعا شۇكىر, قازىر قاسىمتانۋعا بەتبۇرىس جاسالدى. 100 جىلدىق مەرەيتويىن وتە جوعارى دەڭگەيدە وتكىزدىك. وبلىس ورتالىعىنان ەڭسەلى ەسكەرتكىشىن ورناتتىق. ارينە, قاسىمتانۋ قاعيدالارى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. رەسپۋبليكالىق «قاسىم» جۋرنالى ءۇش جىلدان بەرى تۇراقتى شىعىپ تۇر. تالانتتى جاستار سونىڭ ماڭايىندا. وبلىستىق دەڭگەيدە بولسا دا, قاسىم وقۋلارى مەن اقىن اتىنداعى ءمۇشايرا وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىردىق. مۇنىڭ ءبارى – قاسىم ءۇشىن مۇلدە از! وسى جىپكە تىزگەن شارالاردىڭ بارلىعى اقىننىڭ تۋعان جەرى – قاراعاندى مەن قارقارالىنى عانا شيىرلاپ ءجۇر. قاسىمعا قاتىستى شارالاردىڭ بارلىعىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە الىپ شىعاتىن كەز كەلدى. بىزدە ۇلىلاردى مەرەيتويىندا عانا ەسكە الىپ, دارىپتەۋ ءۇردىسى قالىپتاسقان. وسىدان ارىلۋىمىز كەرەك. كەشەگى 100 جىلدىق مەرەيتويىندا قاسىم نايزاعايداي جارقىلداپ, تۇتاس تۇركى الەمىنىڭ كوگىنە شىعىپ ەدى. جەرلەسىمىز, حالىقارالىق «تۇركسوي» ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ قاسىم تويىن تۇركيادا وتكىزىپ, تۇتاس قازاق ەلىن ءبىر قاناتتاندىرىپ تاستاپ ەدى. قاسىمتانۋدىڭ قارقىنى سودان كەيىن سۋ سەپكەندەي باسىلىپ قالدى. قاسىم ەسىمىزگە تۇسكەندە عانا ەلەيتىن تالانت ەمەس, ول – ۇلتتىق دەڭگەيدەگى تۇلعا. سوندىقتان, ءبىزدىڭ موينىمىزدا قاسىم رۋحى الدىندا وتەلمەگەن قارىز بەن پارىز – شاش-ەتەكتەن. ماسەلەن, مەكتەپتەر مەن ينستيتۋت, ۋنيۆەرسيتەتتەردە قاسىمدى وقىتۋ, ونى ءتۇسىنىپ, پايىمداپ تارازىلاۋ, ناسيحاتتاۋ – قاسىمتانۋ ماسەلەسى ءوز مانىندە جۇرمەي جاتىر. ءبىر عانا مىسال ايتايىن, اقىننىڭ «دۇنيەگە كەلەر ءالى تالاي قاسىم...» دەگەن ولەڭىن ومىرگە تاعى ءبىر قاسىمداي اقىن كەلەدى دەپ قانا ءتۇسىندىرۋ بەلەڭ الىپ بارادى... بۇل – كوپە-كورىنەۋ قاتە تۇسىنىك, قاسىمنىڭ جۇرەگىنە تەرەڭ بويلاي الماعان كوكەزۋ پەندەلەردىڭ ءىسى. «دۇنيەگە كەلەر ءالى تالاي قاسىم...» دەگەن ءسوز – الاش انا ءالى تالاي قاسىمدايىن تەگەۋرىندى ۇلدارىن بوسانادى دەگەن ءسوز. ءالى قانشاما قاسىمدار دۇنيەگە كەلەدى, الاشتىڭ كوگىندە قانشاما جاسىندار جارقىراپ, تورتكۇل دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرەدى؟! قاسىمدى تانۋ – قازاقتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋى ءۇشىن كەرەك اۋەلى. قاسىمدى تانىماعان قازاقتىڭ قارا تانىماعان قازاقتان دا قاسىرەتتى ەكەنىن كوزگە شۇقىپ كورسەتەتىن كەزەڭ كەلە جاتىر. قازاقتىڭ ەرتەڭگى كۇنىنە قاسىم شىققان بيىكتەن قارايتىن كۇن تۋدى! «ەي, تاكاپپار دۇنيە! ماعان دا ءبىر قاراشى: تانيسىڭ با سەن مەنى؟! مەن – قازاقتىڭ بالاسى!» – دەپ جازدى قاسىم قىرقىنشى-ەلۋىنشى جىلدارى. تاڭ قالامىن, بۇل ماعان بۇگىن جازىلعان ولەڭ سىندى! قازاق قاسىمنىڭ وسى ولەڭىن كەۋدەسىنە باسىپ, تورتكۇل دۇنيەگە قاراپ تۇر – ەگەمەن ەل بولعان كەزىمىزدە! ەڭسەلى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا جەتىپ, ۇجىمدى ۇلت, ىرگەلى مەملەكەت بولعان شاقتا قازاقتى عالام دا تانيتىن بولادى! قاسىمدى – قاسىمدارىمىزدى تانىپ الىپ قانا مىنا تاكاپپار دۇنيەگە قازاقتىعىمىزدى تانىتاتىن بولامىز! «سايراعان جولىم جاتىر جەر بەتىندە»,– دەپ ەدى-اۋ قاسىم. بۇلاي دەپ ادامدىقتىڭ, ازاماتتىقتىڭ شىرقاۋ شىڭىنا شىققان ابايدىڭ تولىق ادامى – كەمەل ادام عانا ايتا الادى. اللا جاراتقان ادامزات – homa sapiens-ءتىڭ ماڭدايىنا جازىلعان سوردىڭ سوراقىسى – اتاۋسىز قالۋ. اتاۋسىز قالعان پەندە ىزدەۋسىز قالادى. قاسىمدى قولىمىزعا شىراق الىپ بۇگىن ءبىز ىزدەمەسەك تە, ەرتەڭ جاڭعىرتىپ جەر سارايىن دۇنيەگە كەلەتىن ۇرپاق ىزدەمەي تۇرا المايدى. ۇلتىنىڭ ۇلى تۇلعالارىن ىزدەمەگەن ەل ەرتەڭ اللانىڭ الدىندا سۇراۋسىز قالادى... – قاسىمتانۋدىڭ ەڭ كەمشىن تۇسى دەپ نەنى ايتار ەدىڭىز؟ – قاسىم مۇراسىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ ماسەلەسى ءوز مانىندە ەمەس. ءبىزدىڭ تاعى ءبىر ەسكەرمەي جۇرگەن ماسەلەمىز – قاسىم مۇراسىنىڭ تۇپنۇسقاسىن جاڭعىرتۋ. قازىرگى جيناقتارىنا ەنگەن, ءبىزدىڭ اۋزىمىزدا جۇرگەن ولەڭدەرىنىڭ دەنى – تسەنزۋرانىڭ سۇزگىسىنەن وتكەن دۇنيەلەر, بارىنشا رەداكتسيالانعان نۇسقالار. ال, تۇپنۇسقاسىن اكادەميك سەرىك قيراباەۆ بىلەدى. ول كىسى جازىپ الىڭدار دەگەلى دە ءبىراز ۋاقىت ءوتىپ كەتتى. سونىڭ ءساتىن تۇسىرە الماي ءجۇرمىز عوي. – جاسىڭىز اسقارالى الپىستىڭ جۋان ورتاسىنا كەلدى. ويىڭىز توقىراعان جوق پا؟ – شىنايى تالانت توقىراماۋى كەرەك. جامبىل جۇزگە دەيىن جىرلاعان... – شىعارماشىلىق سىيلىقتار ادەبيەتكە باعا ما؟ – جوق. لاۋرەاتتىق شىعارماشىلىق تۇلعانى قاناتتاندىرۋ, ماتەريالدىق جاعدايىن قاناعاتتاندىرۋ, ىنتالاندىرۋ ءۇشىن قاجەت بولۋى مۇمكىن, بىراق, ادەبيەتكە بەرىلگەن ناقتى باعا ەمەس. اتاققۇمار, سىيلىققۇمار ولەرمەندەر بار ورتامىزدا. مۇقاعالي مەملەكەتتىك سىيلىقتى كوزى تىرىسىندە نەگە المادى؟ ول ادەبيەتكە بارىن بەردى عوي. ولەڭگە ادال بولدى. قاسىمدا قانداي ادەبي سىيلىق بار؟ – الەۋمەتتىك جەلىلەردى تۇراقتى قولدانۋشىنىڭ ءبىرىسىز. «ادەبيەت» پورتالى مەن «فەيسبۋكتەن» وقشاۋ پىكىرلەرىڭىزدى كوزىمىز شالىپ قالادى. بۇل داعدى ۋاقىتىڭىزدى ۇرلاماي ما؟ – ۋاقىتتى ۇرلايدى. بىراق, وي قورىتۋ, پىكىر الماسۋ, اقپارات الۋ تۇرعىسىنان العاندا, پايدالى دۇنيە ەكەن. مەن «فەيسبۋككە» قالاي كەلدىم؟ مەن تۋرالى, مەنىڭ شىعارماشىلىعىم تۋرالى كەيبىرەۋلەر وسى جەلىدە ءبىراز جازبا جاريالاپتى. «سول شال ينتەرنەتتىڭ نە ەكەنىن بىلەدى دەيسىڭ بە؟!» دەپ مەنى ءاجۋالايدى ەكەن. ونى بىرەۋلەردەن ەستىدىم دە, دەرەۋ تەحنيكا ءتىلىن يگەرۋگە ارەكەت ەتتىم. قازىر اجەپتاۋىر قالىپتاسىپ قالدىم. ينتەرنەت-كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ, قازاق ادەبيەتىن قىزعىشتاي قورىپ ءجۇرمىن.وقىرماندارىممەن سىرلاسامىن. – قۇراندى پوەزيا تىلىندە قازاقشا سويلەتكەن العاشقى اقىنسىز. مۇنىڭىز كوزسىز تاۋەكەل ەمەس پە؟ – مەن – قوجانىڭ جيەنىمىن. تۇركىستاننان كەلىپ, جىلاندى تاۋىن جايلاعان تاۋبايدىڭ توعىز ۇلى وسىنداعى جۇرتتىڭ باسىن ساجدەگە تيگىزگەن ەكەن. مەنىڭ انام حاليفا – سول تاۋبايدىڭ رامازان دەگەن ۇلىنىڭ جالعىز قىزى. يسلام يدەياسى مەنىڭ جان دۇنيەمە انامنىڭ اق سۇتىمەن قۇيىلعان. 1999 جىلى مەنىڭ قولىما ۆالەريا پوروحوۆانىڭ «كوران. پەرەۆودى سمىسلوۆ» دەگەن كىتابى ءتۇستى. ونىڭ الدىندا ي.كراچكوۆسكي, ە.كۋليەۆ, گ.سابلۋكوۆ پەن حاليفا التايدىڭ ءتارجىمالارىن وقىعان بولاتىنمىن. پوروحوۆانىڭ اۋدارماسى مەنى ەلىكتىرىپ اكەتتى. ءسويتىپ, 1999 جىلى 31 جەلتوقساندا قۇراننىڭ جەتى سۇرەسى وزەگىمنەن ولەڭ بولىپ توگىلىپ, قاعازعا ءتۇستى. ەكىنشى مىڭجىلدىقتىڭ اۋىسار تۇسى ەكەن. جاڭا جىلدى قارسى الۋعا انام كەلگەن. وقىپ بەردىم. «قۇراندى – قۇدايدىڭ ءسوزىن اۋدارۋعا بولا ما؟», – دەدى اڭ-تاڭ قالىپ. مەن ءتارجىما كىتاپتاردى الدىنا قويدىم. ءۇنسىز جىميدى... «قارقارالىدا قىرىق قاپ وسەگىم بار, الپىس قابىن قالدىرعام اقتوعايدا» دەگەن ولەڭىم ەسىنە ءتۇستى-اۋ دەيمىن. سوڭىنان ەرگەن قاڭقۋ اڭگىمەسى كوپ ۇلىنىڭ اللانىڭ اق جولىنا بەت بۇرعانىنا قۋانىپ كەتتى. قازىر ۇلى ناعاشىم ازىرەت سۇلتان – قوجا احمەت ياساۋي حاقىنداعى ءبىر ۇزاق جىردىڭ تولعانىسىندا ءجۇرمىن. ...بىردە قوجا احمەت ياساۋيدەن ءبىر زامانداسى: «قوجا, سەن مۇسىلمانسىڭ با؟», – دەپ سۇراعان ەكەن. «اللاعا شۇكىر, مەن – تۇركى-مۇسىلمانمىن», – دەپتى قوجا. «بۇل جەردە سەنىڭ تۇركىلىگىڭنىڭ قانداي قاتىسى بار؟ مەن سەنەن ءدىنىڭدى سۇرادىم. ال, سەن...», – دەگەن زامانداسىنىڭ ۋاجىنە: «ءدىن – مەنىڭ جەكە تاڭداۋىم, ال, تۇركىلىك – تاعدىرىم», – دەگەن ەكەن. مەنىڭ دە دىنگە قاتىستى قاعيدا-ۇستانىمىم – وسى. – «سارىارقا كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن جارىق كورگەن تاڭدامالى جيناعىڭىزعا پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارىڭىزدىڭ «انتيپوەزيا» اتتى ەسسەڭىز باستاعان ون التىسى عانا ەنگەنىن ەستىپ وتىرمىز. مەن وقىرمانىڭىزعا اينالعالى وقىعانىم ودان ون ەسە كوپ ەدى. تالعامىڭىز شەكتەۋ جاسادى ما؟ الدە, كىتاپ كولەمى كوتەرمەدى مە؟ – قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ تاڭدامالى شىعارمالار جيناعى ءومىرىنىڭ سوڭىنا تامان ءۇش تومدىق بولىپ جارىق كوردى. سول باسىلىمعا بايلانىستى عابەڭ وسى ءۇش تومعا ەنگەندەرگە شىعارما قوسىپ, جۇرت مەنى بايىتپاي-اق قويسىن, دەگەن پىكىر ايتقان ەكەن. ءشوپتى دە, شوڭگەنى دە توعىتا بەرسەڭ, ونىڭ نەسى تاڭدامالى؟ وسى «ورتالىق قازاقستاندا» ءجۇرىپ جازعانىم ءجۇز باسپا تاباقتاي دۇنيە ەكەن. سونىڭ ون باسپا تاباعىن الدىم دا, قالعانىن ارحيۆىمە جىبەردىم... – بولاشاقتا مەمۋار جازۋ ويىڭىزدا بار ما؟ – جازعاندا قانداي! كىرىسىپ تە كەتكەنمىن. «انتيپوەزيا» اتتى عۇمىرنامالىق رومان جازۋ ۇستىندەمىن. شەرىمدى دە, شىنىمدى دا, سىرىمدى دا سول كىتاپتان وقيتىن بولاسىزدار. اللا جازسا, التى ايدا ءتامامدايتىن شىعارمىن... اڭگىمەلەسكەن ەرسىن مۇسابەكوۆ, جۋرناليست. قاراعاندى. سۋرەتتەردە: سەرىك اقسۇڭقار ۇلى; اقىننىڭ ءار جىلداردا جارىق كورگەن جاۋھارلارى.
