وتكەن اپتادا ەۋروپا مەن اقش-تا, رەسەيدە الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس اياسىندا بىرقاتار وقيعالار بولىپ ءوتتى. ولاردىڭ بارىسى الەمنىڭ الىپ ەلدەرىندە داعدارىس بۇلتىنىڭ كوپ سەيىلە قويماعاندىعىن كورسەتىپ بەردى. اسىرەسە, ەۋروپادا جاعداي وسىلاي بولىپ وتىر. گرەكيا ەۋروايماقتان شىعا ما, شىقپاي ما دەگەن ماسەلەنىڭ باسى اشىق قالىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار, الەمنىڭ كەيبىر ءىرى كومپانيالارى جاڭا تابىستارعا قول ارتىپ جاتسا, ەندى ءبىر كومپانيالار ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىن قىسقارتا تۇسۋدە. مۇناي باعاسىنىڭ قاي باعىتقا قاراي قۇبىلاتىندىعى دا بەلگىسىز بولىپ وتىر.
سيريزا جەڭىسى: گرەكيانى نە كۇتەدى؟
گرەكياداعى پارلامەنتتىك سايلاۋدا الەكسيس تسيپراس باستاعان سيريزا پارتياسىنىڭ جەڭىسكە جەتكەندىگى بەلگىلى.
بۇل جەڭىس سولشىل راديكال كۇشتەردى ءبىراز جەلپىندىرىپ تاستادى. ويتكەنى, سايلاۋ ناتيجەسى ولار كۇتكەندەگىدەن دە ءبىرشاما وڭدى بولىپ شىقتى. سيريزا ءوز ەسەبىنە قاراعاندا, كوبىرەك داۋىسقا يە بولدى.
دەگەنمەن, سولشىل راديكالدار گرەكيا پارلامەنتىندە ءبارىبىر باسىم كوپشىلىككە يە بولا العان جوق. سوندىقتان ولار, «تاۋەلسىز گرەكتەر» وڭشىل راديكال پارتياسىمەن بىرلەسىپ, كواليتسيا قۇرۋ جونىندە ۇيعارىم جاساعان ەدى. ارادا جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر ەكى جاق ءۇشىن دە ءتيىمدى بولىپ شىققان سەكىلدى, سيريزا جەتەكشىسى الەكسيس تسيپراسپەن كەزدەسكەن «تاۋەلسىز گرەكتەر» پارتياسىنىڭ كوسەمى پانوس كاممەنوس كەزدەسۋ اياقتالىسىمەن تاراپتاردىڭ قاعيداتتىق كەلىسىمگە قول جەتكىزگەندىگى تۋرالى ءمالىمدەمە جاسادى. بۇل رەتتە اتالعان ەكى پارتيانىڭ دا ەلدىڭ ساياسات الاڭىندا قاراما-قارسى جاقتاردا تۇرعانىمەن, ولاردىڭ باسىن قوسۋعا تاراپتاردىڭ قاتاڭ ەكونوميكالىق ساياساتتى ونشاما جاقتىرا قويمايتىندىعىمەن تۇسىندىرۋگە بولاتىن سەكىلدى.
سوڭعى جىلدارى «تاۋەلسىز گرەكتەر» پارتياسى ەلدەگى جاسىرىن كوشى-قون جونىندەگى راديكالدى ۇستانىمىمەن كوزگە ءتۇسكەن بولاتىن. پارتيا وكىلدەرى ءوزدەرىنىڭ وسى باعىتتاعى قاتاڭ كوزقاراستارىمەن جۇرتشىلىق نازارىن اۋدارىپ ءجۇر. سوعان سوڭعى ءبىر مىسال رەتىندە گرەكيا پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ ءۇشىنشى تۋرىنان قۇلاپ قالۋ الدىندا «تاۋەلسىز گرەكتەر» دەپۋتاتى پاۆلوس حايكاليس بەلگىلى ءبىر دەلدال وزىنە كەلىپ, ەگەر ول بيلىك باسىنداعى كواليتسيانىڭ كانديداتى ءۇشىن داۋىس بەرەتىن بولسا, وعان پارا بەرۋگە ءازىر ەكەندىكتەرىن ايتقاندىعىن مالىمدەگەن بولاتىن. سول كەزدە حايكاليستىڭ ءوزى اتالعان دەلدالمەن ءىرى ءىستى جۇرگىزەتىندىگى تۋرالى شۋ شىققان ەدى.
وڭشىل پوپۋليستەر سايلاۋشىلار سەزىمىمەن ويناۋدا سيريزا-عا قاراعاندا دا, باتىل ويىندارعا بارا ءبىلدى. سايلاۋ الدىنداعى سوڭعى ميتينگىدە كاممەنوس حالىقارالىق قارىز بەرۋشىلەردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا بيلىك جۇرگىزىپ العاندىعى, ەلدەگى كۇشەيىپ كەلە جاتقان كەدەيشىلىك جۇمىسسىز گرەكتەردى شەتەلدەرگە كەتۋگە ءماجبۇر ەتكەندىگى تۋرالى قاتاڭ مالىمدەمە جاساپ, «ءبىز بيلىككە جەتسەك, سىزدەردىڭ بالالارىڭىزدى كەرى قايتارۋعا جۇمىس ىستەيتىن بولامىز», دەپ ۋادە بەرگەن ەدى. ەندى «تاۋەلسىز گرەكتەر» وسى ۋادەسىن ورىنداۋعا كۇش سالادى دەگەندەي بولجامدار جاسالۋدا.
ال ەندى سيريزا-عا كەلەتىن بولساق, ونىڭ وكىلدەرى وسى ۋاقىتقا دەيىن بەلگىلەنگەن نەسيە باعدارلاماسىن قايتا قاراستىراتىندىقتارى تۋرالى ۋادە بەرگەن بولاتىن. قازىرگى كۇنى گرەكيانىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا سيريزا ۇكىمەت قۇرىلعاننان كەيىن ءوزىنىڭ وسى ۋادەسىندە تۇرىپ, حالىقارالىق كرەديتورلارمەن جاسالىنعان كەلىسىمدەردىڭ كۇشىن جويا الا ما نەمەسە ولارمەن كەلىسىمگە كەلۋدى ويلاستىرا ما دەگەن باعىتتا اڭگىمەلەر قوزعاۋدا. ويتكەنى, سوڭعى اپتادا پارتيانىڭ كوپتەگەن ساياساتكەرلەرى وزدەرىنىڭ بۇرىنعى قاتاڭ پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن ءبىرشاما جۇمسارتا تۇسكەن سەكىلدى. دەگەنمەن, سيريزا سولشىل قاناتىنىڭ كوسەمى پاناگيوتيس ءلافازانيستىڭ مالىمدەگەنىندەي, بۇتىندەي العاندا پارتيا قاتاڭ ۇنەمدەۋ ساياساتىنان باس تارتۋ جونىندەگى باعىتىن ساقتايتىن بولادى. «سيريزا ءوزىنىڭ سايلاۋ الدىنداعى باعدارلاماسىن ۇستانادى. ەۋروپالىق وداقتىڭ كەلەسى سامميتىندە پرەزيدەنتتەر مەن ۇكىمەت باسشىلارى قاتاڭ ۇنەمدەۋ ساياساتىنىڭ سوڭعى ءساتى سوققانىن ايقىن ەستيتىن بولادى», دەپ مالىمدەدى ول گرەكيا راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا. «ەگەر حالىقارالىق كرەديتورلارمەن اراداعى بۇرىنعى كەلىسىمدەردى بۇزعان جاعدايدا, گرەكيا ەكونوميكاسى قالاي قارجىلاندىرىلماق؟» – بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرگەن ياننيس بالافاس اتالعان ماسەلەنىڭ ەندىگى كەزەكتە باسقا كونتەكستە قاراستىرىلاتىندىعىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋەلدە اڭگىمە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, ەۋروكوميسسيا جانە ەۋروپالىق ورتالىق بانك وكىلدەرىمەن كەلىسىمگە كەلۋ جايىندا ەمەس, گرەكيانىڭ مەملەكەتتىك قارىزىن وتەۋدى جەڭىلدەتۋ ماسەلەسى جايىندا بولادى.
سايلاۋدا سيريزا-نىڭ جەڭىسكە جەتۋى قوعامدىق كوڭىل-كۇيدە ورىن العان وزگەرىستەردى ايقىن دالەلدەيتىندەي. مۇنى سوتسيولوگ تاكيس تەودوريكاكوس سيريزا-نىڭ كۇتپەگەن بۇل جەڭىسى گرەكتەردىڭ ەلدەگى ساياسي كادرلاردى جاڭارتۋدى قالايتىندىقتارىن بىلدىرەدى دەگەن ويىن جەتكىزدى. «گرەكياداعى ساياسي پارتيالار بۇل فاكتىنى ءاردايىم نازارلارىندا ۇستاعانى ورىندى بولار. تسيپراس اتقارۋشى بيلىك جۇمىسىندا ءوز تاجىريبەسىنىڭ جوقتىعىنا قاراماستان, ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ەڭ جاس پرەمەر-مينيستر بولىپ تابىلماق. وسى جاعدايدىڭ ءوزى حالىقتىڭ وزگەرىستەردى كۇتىپ وتىرعاندىعىن بىلدىرەدى», دەپ مالىمدەدى ول.
بۇكىلگرەكتىك سوتسياليستىك قوزعالىستىڭ جەتەكشىسى ەۆانگەلوس ۆەنيزەلوس سايلاۋشىلار كوڭىل-كۇيىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ۇققان سەكىلدى. سايلاۋ تۇنىندە ول جۋىق ارادا پارتيا سەزىن وتكىزىپ, ونىڭ باسشىلىعىن جاڭادان سايلايتىندىقتارىن ءمالىمدەدى. ۆەنيزەلوس 2012 جىلعى پارلامەنتتىك سايلاۋدان كەيىن-اق وتىز-قىرىق جاستاعى ساياساتكەرلەرگە تاپسىراتىندىقتارىنا ۋادە بەرگەن بولاتىن. ال گرەكيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى انتونيس ساماراس ازىرگە جاسىنىڭ كەلىپ قالعاندىعىنا قاراماستان, ءوزىنىڭ ساياسي قىزمەتتەن باس تارتا قويمايتىندىعىن جەتكىزدى.
تاعى ءبىر بانك تولەمگە قابىلەتسىز
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ مالىمدەگەنىندەي, «يمەكسبانك» ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 26 ساۋىرىنە دەيىنگى كەزەڭىنە ۋاقىتشا اكىمشىلىك ەنگىزەتىندىگىن مالىمدەگەن. «ۇلتتىق بانك باسقارماسىنىڭ 26 قاڭتارداعى «يمەكسبانك» اشىق اكتسيونەرلىك قوعامىن تولەمگە قابىلەتسىزدەر ساناتىنا جاتقىزۋ تۋرالى» قاۋلىسىنىڭ نەگىزىندە ەلدەگى ازاماتتاردىڭ سالىمدارىنا كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتسياسى 27 قاڭتاردان باستاپ ۋاقىتشا اكىمشىلىك ەنگىزۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى», دەپ حابارلانعان مالىمدەمەدە.
ۋاقىتشا اكىمشىلىك ءۇش اي مەرزىمگە, ياعني 27 قاڭتار مەن 26 ءساۋىر ارالىعىنداعى كەزەڭدە ەنگىزىلمەك.
وسى ۋاقىت ارالىعىندا ۋاقىتشا اكىمشىلىك «يمەكسبانك» سالىمشىلارىنىڭ قارجىلارىن بانكتىك سالىم (دەپوزيت) جونىندە جاسالىنعان شارتقا سايكەس قايتاراتىن بولادى.
مۇنىڭ الدىندا ازاماتتاردىڭ سالىمدارىنا كەپىلدىك بەرۋ قورى ۇلتتىق بانككە پورتو-فرانكو, اكسيوما جانە دەمارك سەكىلدى تولەمگە قابىلەتسىز بانكتەردى جويۋ جونىندە ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. ءسويتىپ, اينالاسى ءۇش-ءتورت ايدىڭ ىشىندە ۋكراينانىڭ ءتورت بىردەي بانكى تولەمگە قابىلەتسىز رەتىندە تانىلىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ءبىرشاما ۋشىعا تۇسكەندىگىن بىلدىرەتىن بولسا كەرەك.
مۇناي باعاسى وسە مە, قۇلدىراي ما؟
ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, مۇناي باعاسى 2014 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان بەرى 60 پايىزعا ارزانداعان. وسىعان بايلانىستى Goldman Sachs ينۆەستيتسيالىق بانكىنىڭ پرەزيدەنتى گەري كونا ول باعا ودان ءارى قۇلدىراپ, 30 دوللارعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن دەپ مالىمدەگەن. «مۇناي باعاسى ءالى دە ۇزاق ۋاقىتتار بويى تومەندەي بەرۋى مۇمكىن», دەپ مالىمدەدى ول CNBC تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا.
الايدا, ساراپشىلاردىڭ بارلىعى بىردەي ينۆەستيتسيالىق بانك باسشىسىنىڭ بولجامىمەن كەلىسە قويمايتىن سەكىلدى. ءتىپتى, بۇعان كەرەعار پىكىرلەر دە جوق ەمەس. ويتكەنى, وسىنىڭ الدىندا عانا مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ۇيىمىنىڭ (وپەك) باس حاتشىسى ابداللا ءال-بادري قازىرگى كۇندەرى مۇناي باعاسى ءوزىنىڭ قۇلدىراۋ شەگىنە دەيىن جەتتى دەگەن پىكىرىن ءبىلدىرىپ, مۇنان كەيىنگى كەزەڭدەردە ول ەندى وسە بەرەتىندىگىن, ءتىپتى 200 دوللارعا دەيىن شارىقتاپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس ەكەندىگىن مالىمدەگەن بولاتىن.
«قازىر مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى 45-55 دوللار ارالىعىندا قالىپتاسۋدا. مەنىڭ ويىمشا, باعانىڭ قۇلدىراۋى ءوزىنىڭ تومەنگى دەڭگەيىنە دەيىن جەتتى. ەندى از ۋاقىت وتپەي-اق ءبىز ونىڭ قايتا سەكىرەتىنىنە كۋا بولۋىمىز دا مۇمكىن», دەگەن ەدى ول.
مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر باس حاتشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى جاعدايداعى سالانى ينۆەستيتسيالاۋدىڭ ازايۋى الداعى ۋاقىتتا قۋات كوزدەرىنە دەگەن زارۋلىككە الىپ كەلەتىن بولادى. وسى زارۋلىك بايقالا سالىسىمەن-اق, باعا قايتادان كۇرت كوتەرىلە باستايدى.
«ماسەلەن, ءبىز قازىر باعانىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ازايتا تۇسەتىن بولامىز. سول كەزدە مۇناي قويمالارى قايتادان بوساپ قالادى. ادەتتە, مۇناي وندىرۋشىلەر مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراعان كەزىندە وعان ينۆەستيتسيا سالا قويمايدى. ەگەر ينۆەستيتسيا سالىنباسا, مۇناي جەتكىزىلىمى دە تومەندەيدى. ءسويتىپ, رىنوكتا مۇناي تاپشىلىعى باستالادى. ەندى ءبىراز ۋاقىت وتكەندە ءبىز وسى جاعدايدىڭ كۋاسى بولامىز. سول كەزدە باعا شارىقتاۋى قايتا باستالادى. مۇنداي جاعداي وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن عانا بولعان». 2008 جىلدى ءالى ەشكىم ۇمىتا قويماعان شىعار. مەنىڭ ويىمشا, ەندى مۇناي باعاسى كوتەرىلسە, ول بۇرىنعى دەڭگەيدەن دە اسىپ تۇسەتىن بولادى», دەپ مالىمدەدى ابداللا ءال-بادري.
ابداللا ءال-ءبادريدىڭ بۇل بولجامىن اقش-تىڭ ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرى دە قۋاتتاي تۇسەتىندەي. Baker Hughes مۇناي سەرۆيسى كومپانياسىنىڭ باعالاۋىنشا, وتكەن اپتادا اقش-تاعى بۇرعىلاۋ قۇرىلعىلارىنىڭ سانى بارىنشا قىسقارىپ, وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى تومەنگى شەككە دەيىن جەتكەن. مۇنداعى بۇرعىلاۋ قۇرىلعىلارى سانىنىڭ قىسقارا ءتۇسۋى وسىمەن جەتى اپتا بويى بايقالۋدا.
ال ەندى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا بۇعان دەيىن دە سان مارتە كوتەرىلىپ جۇرگەن مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ۇيىمىنىڭ ساياساتىندا باعاعا قاتىستى وزگەرىستەر بولا ما, جوق پا دەگەن سۇراققا كەلەتىن بولساق, ۇيىم باسشىسى بۇل ماسەلەگە قاتىستى ءالى دە ءبىراز ۋاقىتتىڭ قاجەت بولاتىندىعىن ايتقان. «بۇل ماسەلە ءالى دە ءبىراز ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. ءالى دە ءتورت-بەس اي كۇتە تۇرۋعا تۋرا كەلەدى. بالكىم ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا سونداي ءبىر وزگەرىستەر بولا قويماس. رىنوك الداعى ۋاقىتتا ءوزىن قالاي سەزىنەدى؟ قاي باعىتقا قاراي قۇبىلۋى مۇمكىن؟ مىنە, وسى جاعدايدىڭ جاۋابىن انىقتاۋعا تۋرا كەلەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى.
دايىنداعان
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
گرەكياداعى پارلامەنتتىك سايلاۋدا الەكسيس تسيپراس باستاعان سيريزا پارتياسىنىڭ جەڭىسكە جەتكەندىگى بەلگىلى.
بۇل جەڭىس سولشىل راديكال كۇشتەردى ءبىراز جەلپىندىرىپ تاستادى. ويتكەنى, سايلاۋ ناتيجەسى ولار كۇتكەندەگىدەن دە ءبىرشاما وڭدى بولىپ شىقتى. سيريزا ءوز ەسەبىنە قاراعاندا, كوبىرەك داۋىسقا يە بولدى.
دەگەنمەن, سولشىل راديكالدار گرەكيا پارلامەنتىندە ءبارىبىر باسىم كوپشىلىككە يە بولا العان جوق. سوندىقتان ولار, «تاۋەلسىز گرەكتەر» وڭشىل راديكال پارتياسىمەن بىرلەسىپ, كواليتسيا قۇرۋ جونىندە ۇيعارىم جاساعان ەدى. ارادا جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر ەكى جاق ءۇشىن دە ءتيىمدى بولىپ شىققان سەكىلدى, سيريزا جەتەكشىسى الەكسيس تسيپراسپەن كەزدەسكەن «تاۋەلسىز گرەكتەر» پارتياسىنىڭ كوسەمى پانوس كاممەنوس كەزدەسۋ اياقتالىسىمەن تاراپتاردىڭ قاعيداتتىق كەلىسىمگە قول جەتكىزگەندىگى تۋرالى ءمالىمدەمە جاسادى. بۇل رەتتە اتالعان ەكى پارتيانىڭ دا ەلدىڭ ساياسات الاڭىندا قاراما-قارسى جاقتاردا تۇرعانىمەن, ولاردىڭ باسىن قوسۋعا تاراپتاردىڭ قاتاڭ ەكونوميكالىق ساياساتتى ونشاما جاقتىرا قويمايتىندىعىمەن تۇسىندىرۋگە بولاتىن سەكىلدى.
سوڭعى جىلدارى «تاۋەلسىز گرەكتەر» پارتياسى ەلدەگى جاسىرىن كوشى-قون جونىندەگى راديكالدى ۇستانىمىمەن كوزگە ءتۇسكەن بولاتىن. پارتيا وكىلدەرى ءوزدەرىنىڭ وسى باعىتتاعى قاتاڭ كوزقاراستارىمەن جۇرتشىلىق نازارىن اۋدارىپ ءجۇر. سوعان سوڭعى ءبىر مىسال رەتىندە گرەكيا پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ ءۇشىنشى تۋرىنان قۇلاپ قالۋ الدىندا «تاۋەلسىز گرەكتەر» دەپۋتاتى پاۆلوس حايكاليس بەلگىلى ءبىر دەلدال وزىنە كەلىپ, ەگەر ول بيلىك باسىنداعى كواليتسيانىڭ كانديداتى ءۇشىن داۋىس بەرەتىن بولسا, وعان پارا بەرۋگە ءازىر ەكەندىكتەرىن ايتقاندىعىن مالىمدەگەن بولاتىن. سول كەزدە حايكاليستىڭ ءوزى اتالعان دەلدالمەن ءىرى ءىستى جۇرگىزەتىندىگى تۋرالى شۋ شىققان ەدى.
وڭشىل پوپۋليستەر سايلاۋشىلار سەزىمىمەن ويناۋدا سيريزا-عا قاراعاندا دا, باتىل ويىندارعا بارا ءبىلدى. سايلاۋ الدىنداعى سوڭعى ميتينگىدە كاممەنوس حالىقارالىق قارىز بەرۋشىلەردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا بيلىك جۇرگىزىپ العاندىعى, ەلدەگى كۇشەيىپ كەلە جاتقان كەدەيشىلىك جۇمىسسىز گرەكتەردى شەتەلدەرگە كەتۋگە ءماجبۇر ەتكەندىگى تۋرالى قاتاڭ مالىمدەمە جاساپ, «ءبىز بيلىككە جەتسەك, سىزدەردىڭ بالالارىڭىزدى كەرى قايتارۋعا جۇمىس ىستەيتىن بولامىز», دەپ ۋادە بەرگەن ەدى. ەندى «تاۋەلسىز گرەكتەر» وسى ۋادەسىن ورىنداۋعا كۇش سالادى دەگەندەي بولجامدار جاسالۋدا.
ال ەندى سيريزا-عا كەلەتىن بولساق, ونىڭ وكىلدەرى وسى ۋاقىتقا دەيىن بەلگىلەنگەن نەسيە باعدارلاماسىن قايتا قاراستىراتىندىقتارى تۋرالى ۋادە بەرگەن بولاتىن. قازىرگى كۇنى گرەكيانىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا سيريزا ۇكىمەت قۇرىلعاننان كەيىن ءوزىنىڭ وسى ۋادەسىندە تۇرىپ, حالىقارالىق كرەديتورلارمەن جاسالىنعان كەلىسىمدەردىڭ كۇشىن جويا الا ما نەمەسە ولارمەن كەلىسىمگە كەلۋدى ويلاستىرا ما دەگەن باعىتتا اڭگىمەلەر قوزعاۋدا. ويتكەنى, سوڭعى اپتادا پارتيانىڭ كوپتەگەن ساياساتكەرلەرى وزدەرىنىڭ بۇرىنعى قاتاڭ پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن ءبىرشاما جۇمسارتا تۇسكەن سەكىلدى. دەگەنمەن, سيريزا سولشىل قاناتىنىڭ كوسەمى پاناگيوتيس ءلافازانيستىڭ مالىمدەگەنىندەي, بۇتىندەي العاندا پارتيا قاتاڭ ۇنەمدەۋ ساياساتىنان باس تارتۋ جونىندەگى باعىتىن ساقتايتىن بولادى. «سيريزا ءوزىنىڭ سايلاۋ الدىنداعى باعدارلاماسىن ۇستانادى. ەۋروپالىق وداقتىڭ كەلەسى سامميتىندە پرەزيدەنتتەر مەن ۇكىمەت باسشىلارى قاتاڭ ۇنەمدەۋ ساياساتىنىڭ سوڭعى ءساتى سوققانىن ايقىن ەستيتىن بولادى», دەپ مالىمدەدى ول گرەكيا راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا. «ەگەر حالىقارالىق كرەديتورلارمەن اراداعى بۇرىنعى كەلىسىمدەردى بۇزعان جاعدايدا, گرەكيا ەكونوميكاسى قالاي قارجىلاندىرىلماق؟» – بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرگەن ياننيس بالافاس اتالعان ماسەلەنىڭ ەندىگى كەزەكتە باسقا كونتەكستە قاراستىرىلاتىندىعىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋەلدە اڭگىمە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, ەۋروكوميسسيا جانە ەۋروپالىق ورتالىق بانك وكىلدەرىمەن كەلىسىمگە كەلۋ جايىندا ەمەس, گرەكيانىڭ مەملەكەتتىك قارىزىن وتەۋدى جەڭىلدەتۋ ماسەلەسى جايىندا بولادى.
سايلاۋدا سيريزا-نىڭ جەڭىسكە جەتۋى قوعامدىق كوڭىل-كۇيدە ورىن العان وزگەرىستەردى ايقىن دالەلدەيتىندەي. مۇنى سوتسيولوگ تاكيس تەودوريكاكوس سيريزا-نىڭ كۇتپەگەن بۇل جەڭىسى گرەكتەردىڭ ەلدەگى ساياسي كادرلاردى جاڭارتۋدى قالايتىندىقتارىن بىلدىرەدى دەگەن ويىن جەتكىزدى. «گرەكياداعى ساياسي پارتيالار بۇل فاكتىنى ءاردايىم نازارلارىندا ۇستاعانى ورىندى بولار. تسيپراس اتقارۋشى بيلىك جۇمىسىندا ءوز تاجىريبەسىنىڭ جوقتىعىنا قاراماستان, ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ەڭ جاس پرەمەر-مينيستر بولىپ تابىلماق. وسى جاعدايدىڭ ءوزى حالىقتىڭ وزگەرىستەردى كۇتىپ وتىرعاندىعىن بىلدىرەدى», دەپ مالىمدەدى ول.
بۇكىلگرەكتىك سوتسياليستىك قوزعالىستىڭ جەتەكشىسى ەۆانگەلوس ۆەنيزەلوس سايلاۋشىلار كوڭىل-كۇيىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ۇققان سەكىلدى. سايلاۋ تۇنىندە ول جۋىق ارادا پارتيا سەزىن وتكىزىپ, ونىڭ باسشىلىعىن جاڭادان سايلايتىندىقتارىن ءمالىمدەدى. ۆەنيزەلوس 2012 جىلعى پارلامەنتتىك سايلاۋدان كەيىن-اق وتىز-قىرىق جاستاعى ساياساتكەرلەرگە تاپسىراتىندىقتارىنا ۋادە بەرگەن بولاتىن. ال گرەكيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى انتونيس ساماراس ازىرگە جاسىنىڭ كەلىپ قالعاندىعىنا قاراماستان, ءوزىنىڭ ساياسي قىزمەتتەن باس تارتا قويمايتىندىعىن جەتكىزدى.
تاعى ءبىر بانك تولەمگە قابىلەتسىز
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ مالىمدەگەنىندەي, «يمەكسبانك» ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 26 ساۋىرىنە دەيىنگى كەزەڭىنە ۋاقىتشا اكىمشىلىك ەنگىزەتىندىگىن مالىمدەگەن. «ۇلتتىق بانك باسقارماسىنىڭ 26 قاڭتارداعى «يمەكسبانك» اشىق اكتسيونەرلىك قوعامىن تولەمگە قابىلەتسىزدەر ساناتىنا جاتقىزۋ تۋرالى» قاۋلىسىنىڭ نەگىزىندە ەلدەگى ازاماتتاردىڭ سالىمدارىنا كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتسياسى 27 قاڭتاردان باستاپ ۋاقىتشا اكىمشىلىك ەنگىزۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى», دەپ حابارلانعان مالىمدەمەدە.
ۋاقىتشا اكىمشىلىك ءۇش اي مەرزىمگە, ياعني 27 قاڭتار مەن 26 ءساۋىر ارالىعىنداعى كەزەڭدە ەنگىزىلمەك.
وسى ۋاقىت ارالىعىندا ۋاقىتشا اكىمشىلىك «يمەكسبانك» سالىمشىلارىنىڭ قارجىلارىن بانكتىك سالىم (دەپوزيت) جونىندە جاسالىنعان شارتقا سايكەس قايتاراتىن بولادى.
مۇنىڭ الدىندا ازاماتتاردىڭ سالىمدارىنا كەپىلدىك بەرۋ قورى ۇلتتىق بانككە پورتو-فرانكو, اكسيوما جانە دەمارك سەكىلدى تولەمگە قابىلەتسىز بانكتەردى جويۋ جونىندە ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. ءسويتىپ, اينالاسى ءۇش-ءتورت ايدىڭ ىشىندە ۋكراينانىڭ ءتورت بىردەي بانكى تولەمگە قابىلەتسىز رەتىندە تانىلىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ءبىرشاما ۋشىعا تۇسكەندىگىن بىلدىرەتىن بولسا كەرەك.
مۇناي باعاسى وسە مە, قۇلدىراي ما؟
ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, مۇناي باعاسى 2014 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان بەرى 60 پايىزعا ارزانداعان. وسىعان بايلانىستى Goldman Sachs ينۆەستيتسيالىق بانكىنىڭ پرەزيدەنتى گەري كونا ول باعا ودان ءارى قۇلدىراپ, 30 دوللارعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن دەپ مالىمدەگەن. «مۇناي باعاسى ءالى دە ۇزاق ۋاقىتتار بويى تومەندەي بەرۋى مۇمكىن», دەپ مالىمدەدى ول CNBC تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا.
الايدا, ساراپشىلاردىڭ بارلىعى بىردەي ينۆەستيتسيالىق بانك باسشىسىنىڭ بولجامىمەن كەلىسە قويمايتىن سەكىلدى. ءتىپتى, بۇعان كەرەعار پىكىرلەر دە جوق ەمەس. ويتكەنى, وسىنىڭ الدىندا عانا مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ۇيىمىنىڭ (وپەك) باس حاتشىسى ابداللا ءال-بادري قازىرگى كۇندەرى مۇناي باعاسى ءوزىنىڭ قۇلدىراۋ شەگىنە دەيىن جەتتى دەگەن پىكىرىن ءبىلدىرىپ, مۇنان كەيىنگى كەزەڭدەردە ول ەندى وسە بەرەتىندىگىن, ءتىپتى 200 دوللارعا دەيىن شارىقتاپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس ەكەندىگىن مالىمدەگەن بولاتىن.
«قازىر مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى 45-55 دوللار ارالىعىندا قالىپتاسۋدا. مەنىڭ ويىمشا, باعانىڭ قۇلدىراۋى ءوزىنىڭ تومەنگى دەڭگەيىنە دەيىن جەتتى. ەندى از ۋاقىت وتپەي-اق ءبىز ونىڭ قايتا سەكىرەتىنىنە كۋا بولۋىمىز دا مۇمكىن», دەگەن ەدى ول.
مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر باس حاتشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى جاعدايداعى سالانى ينۆەستيتسيالاۋدىڭ ازايۋى الداعى ۋاقىتتا قۋات كوزدەرىنە دەگەن زارۋلىككە الىپ كەلەتىن بولادى. وسى زارۋلىك بايقالا سالىسىمەن-اق, باعا قايتادان كۇرت كوتەرىلە باستايدى.
«ماسەلەن, ءبىز قازىر باعانىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ازايتا تۇسەتىن بولامىز. سول كەزدە مۇناي قويمالارى قايتادان بوساپ قالادى. ادەتتە, مۇناي وندىرۋشىلەر مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراعان كەزىندە وعان ينۆەستيتسيا سالا قويمايدى. ەگەر ينۆەستيتسيا سالىنباسا, مۇناي جەتكىزىلىمى دە تومەندەيدى. ءسويتىپ, رىنوكتا مۇناي تاپشىلىعى باستالادى. ەندى ءبىراز ۋاقىت وتكەندە ءبىز وسى جاعدايدىڭ كۋاسى بولامىز. سول كەزدە باعا شارىقتاۋى قايتا باستالادى. مۇنداي جاعداي وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن عانا بولعان». 2008 جىلدى ءالى ەشكىم ۇمىتا قويماعان شىعار. مەنىڭ ويىمشا, ەندى مۇناي باعاسى كوتەرىلسە, ول بۇرىنعى دەڭگەيدەن دە اسىپ تۇسەتىن بولادى», دەپ مالىمدەدى ابداللا ءال-بادري.
ابداللا ءال-ءبادريدىڭ بۇل بولجامىن اقش-تىڭ ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرى دە قۋاتتاي تۇسەتىندەي. Baker Hughes مۇناي سەرۆيسى كومپانياسىنىڭ باعالاۋىنشا, وتكەن اپتادا اقش-تاعى بۇرعىلاۋ قۇرىلعىلارىنىڭ سانى بارىنشا قىسقارىپ, وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى تومەنگى شەككە دەيىن جەتكەن. مۇنداعى بۇرعىلاۋ قۇرىلعىلارى سانىنىڭ قىسقارا ءتۇسۋى وسىمەن جەتى اپتا بويى بايقالۋدا.
ال ەندى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا بۇعان دەيىن دە سان مارتە كوتەرىلىپ جۇرگەن مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ۇيىمىنىڭ ساياساتىندا باعاعا قاتىستى وزگەرىستەر بولا ما, جوق پا دەگەن سۇراققا كەلەتىن بولساق, ۇيىم باسشىسى بۇل ماسەلەگە قاتىستى ءالى دە ءبىراز ۋاقىتتىڭ قاجەت بولاتىندىعىن ايتقان. «بۇل ماسەلە ءالى دە ءبىراز ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. ءالى دە ءتورت-بەس اي كۇتە تۇرۋعا تۋرا كەلەدى. بالكىم ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا سونداي ءبىر وزگەرىستەر بولا قويماس. رىنوك الداعى ۋاقىتتا ءوزىن قالاي سەزىنەدى؟ قاي باعىتقا قاراي قۇبىلۋى مۇمكىن؟ مىنە, وسى جاعدايدىڭ جاۋابىن انىقتاۋعا تۋرا كەلەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى.
دايىنداعان
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
