سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ – قازاق ادەبيەتىنە, الەم ادەبيەتىنە ولمەس شىعارمالار ۇسىنعان دارا دارىن يەسى. ابەڭنىڭ شىعارماشىلىقتاعى اسقان جاۋاپكەرشىلىگى, جان اياماس قايسارلىعى اڭىزعا بەرگىسىز. لەۆ تولستوي «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» رومانىنا 12 رەت وزگەرىس ەنگىزىپ, قولىمەن كوشىرىپ جازسا, ابەڭ «قان مەن تەر» تريلوگياسىن 13 رەت كوشىرىپ جازىپ تەزدەن وتكىزگەن. بۇنداي ەرلىك ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەسى انىق. بۇلاي جاساۋ وقىرماندار مەن رۋحاني الەم الدىنداعى شەكسىز ادالدىقتان بولار.
مەن ابەڭنەن قۇمدى شولدە, سورتاڭ جەردە وسەتىن ومىرشەڭ قاسيەتكە يە جۇپ-جۇمساق, جاپ-جاسىل جىڭعىلدىڭ, شولدە, تۇزدە قۇمدى توسىپ قاسقايىپ تۇرعان سەكسەۋىلدىڭ, مىڭ جىلدارمەن مۇڭداس توراڭعىنىڭ بەينەسىن كورەم. ابەڭنىڭ شىعارمالارىندا تىرشىلىكتىڭ ءنارى – تۇزدىڭ, ءداننىڭ, تەڭىزدىڭ قاسيەتى بار... قارا قوسقا جىلۋ سىيلاپ, تاڭعا جەتەتىن سەكسەۋىلدىڭ شوعىنداي قىزۋ, شىنايى ءومىر بار.
الەمدىك شىعارماشىلىق تاجىريبەدەن قاراعاندا جازۋشىلار كەسەك تۋىندىلار, اسىرەسە اۋقىمدى رومان جازاردان بۇرىن كىشىگىرىم شىعارمالار جازىپ, جازۋ ماشىعىنان وتەتىنى بەلگىلى. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ بۇل قاعيدانى بۇزىپ, شىعارماشىلىعىن بىردەن روماننان باستاعان جازۋشى.
ابەڭ سوعىستان كەيىن 1949 جىلى «كۋرليانديا» رومانىن باستاپ 1950 جىلى جارىققا شىعاردى. كەيىن «كۇتكەن كۇن» دەگەن اتپەن جاريالانىپ, قازاق كسر-ءنىڭ سول كەزدەگى جامبىل اتىنداعى رەسپۋبليكالىق سىيلىعىنا يە بولدى. بۇنداي جەتىستىك ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس ەمەس.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, الەم ادەبيەتىندەگى قايتالانباس قالامگەر ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ شىعارماشىلىعى عاسىرلار بويى قالىڭ وقىرماننىڭ رۋحاني ازىعى بولاتىنى ايداي انىق.
ءوزىنىڭ بوياۋى قانىق, كوركەم دە شىرايلى تىلمەن كەستەلەنگەن پروزالىق تۋىندىلارىمەن دۇنيە جۇزىندەگى اتاقتى جازۋشىلار قاتارىنا ەنگەن ءابدىجامىل اعامىزدى تۇركى تەكتەس ەلدەردەگى باۋىرلارى تۇركى دۇنيەسىنىڭ تارلان تالانتى رەتىندە ماقتانىشپەن اۋىزعا الىپ وتىرامىز. الەمنىڭ كوپتەگەن تىلىنە اۋدارىلعان كلاسسيكالىق شىعارمالارى ادەبيەت تاريحىنان ويىپ ورىن الدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز.
كەزىندە «كۋرليانديا» رومانىمەن جارق ەتىپ كورىنگەن جازۋشى اعامىز قالىڭ وقىرماندى بىردەن باۋراپ الدى. بايقاپ وتىرساق, ادەبيەتتەگى تۇڭعىش قادامىن بىردەن روماننان باستاعان جازۋشىلار وتە سيرەك كورىنەدى. 4-5 جىل تابان اۋدارماي جازىپ شىققان بۇل شىعارما وقىرماندار مەن ادەبيەت سىنشىلارى تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى.
قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى, زەرتتەۋشى عالىم رىمعالي نۇرعالي «قان مەن تەر» رومانى تۋرالى بىلاي دەيدى: «تاريحي-رەۆوليۋتسيالىق تاقىرىپقا جازىلعان قازاق روماندارىنىڭ ىشىندە جانرلىق-كومپوزيتسيالىق, ستيلدىك تۇرعىدان «قان مەن تەر» تريلوگياسىنىڭ وزگەشەلىكتەرى مول.
بىرىنشىدەن, شىعارمادا ءداۋىر تىنىسىن 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنەن باستاپ, كولچاك, دۋلاتوۆ ارميالارىنىڭ تالقاندالعان شاعىنا دەيىنگى مەرزىم كەڭ قامتىلىپ سۋرەتتەلەدى.
ەكىنشىدەن, «قان مەن تەردە» باسقا تۋىندىلاردا اتالىپ قانا وتەتىن پاتشاشىل اق اسكەردىڭ تىرشىلىك كەلبەتى مەيلىنشە تولىققاندى بەينەلەنەدى.
ۇشىنشىدەن, رومانداعى اۆتورلىق ماقسات, سيۋجەتتىك ارنالار, كوركەمدىك زەرتتەۋ نىسانى جاڭا.
تورتىنشىدەن, ءا.نۇرپەيىسوۆ سان الۋان قاسيەتتەرىمەن قالىپتاسىپ بولعان الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق تالداۋ ونەرىنىڭ قازاق توپىراعىنداعى جەتىلگەن ورەسىن تانىتادى» دەگەن پىكىر ايتادى. وسى ايتىلعانداي ابەڭنىڭ «قان مەن تەر» تريلوگياسى تولقۋلى, تولقىندى داۋىردەگى ەسكى مەن جاڭانىڭ الماسقان, جاڭا-جاڭا عانا جولعا ءتۇسىپ جاتقان ءولىارا كەزەڭدەگى ادام تاعدىرى, كۇنكورىسى, الەۋمەتتىك احۋالى, ماحاببات سەزىمى, كەيىپكەردىڭ ىشكى تولعانىسى ارقىلى اشىلعان, ۇلتتىق مىنەز كورىنىس تاپقان – زامانا ايناسى.
ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلى تۇلعاسى عانا ەمەس, الەمدىك ادەبيەتتىڭ ۇلى تۇلعاسى, تۇرىك ادەبيەتىنىڭ شولپان جۇلدىزى. قانىندا, جانىندا قازاق رۋحى, ۇلى دالا فيلوسوفياسى, ونىڭ بۇكىل ومىرىمەن تاعدىرلاس, تامىرلاس, «قان مەن تەر» رومانى اسا سيمۆوليكالىق رومان. جازۋشى ۇلى قازاق ەلىنە قانىن ارناسا, تاعدىرىن ارناسا, ءومىرىن ارناسا, تۇلا بويىنا تەرى قونسا, وسى تەرىمەن, شىعارماشىلىعىمەن حالقىنىڭ ۇلى. ول ءوزىنىڭ ءادىل, پاك, دارا بولمىسىمەن, ادامگەرشىلىگىمەن قازاق حالقىنا ونەگە, ۇلكەن ساباق قالدىردى.
جازۋشى ءۇشىن التى الاش ەلى – ورنى بولەك ۇلى حالىق! ول قازاق ادەبيەتىن بيىك ارەناعا شىعاردى, قازاقتىڭ زيالى دۇنيەسىن الەمگە تانىتتى. جازۋشىنىڭ حالقى الدىنداعى ۇلى ميسسياسى دا وسى بيىك قاسيەت ەدى.
ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ عانا جارىق جۇلدىزى ەمەس, بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ ماقتانىشى, شىعارماشىلىق شەبەرلىگى قايتالانبايتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىرتۋما تالانت, بىرەگەي قۇبىلىس.
بۇگىنگى مەرەيتوي – تەك جازۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ عانا ەمەس, الەم ادەبيەتىنىڭ دە ايتۋلى ءىس-شاراسى.
سۇلتان راەۆ,
قىرعىزدىڭ حالىق جازۋشىسى,
توقتاعۇل اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,
تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى
