وتىرىستا قارالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ۆەتنام سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ سوتتالعانداردى بەرۋ شارتتارى مەن ءتارتىبىن رەگلامەنتتەيدى. مۇندا سوتتالعان ادامنان نەمەسە ونىڭ زاڭدى وكىلىنەن بەرۋگە كەلىسىم الۋ تالابى ماڭىزدى اسپەكت سانالادى. اتالعان كەلىسىم ەرىكتى جانە سانالى بولۋى كەرەك. بۇل سوتتالۋشىعا بەرۋدىڭ قۇقىقتىق سالدارىن ءتۇسىنۋدى قامتاماسىز ەتەتىن مالىدەمەمەن راستالادى. سونداي-اق قۇجاتتا سوتتالعان ادامدى بەرۋگە نەگىزگى شارتتار بەلگىلەنگەن. ولاردىڭ ءبىرى سوتتالعان ادام ەكى ەلدىڭ ءبىرىنىڭ ازاماتى بولۋى قاجەت. ودان بولەك, ادام سوتتالعان ارەكەت ەكى ەلدە دە قىلمىس دەپ تانىلۋعا ءتيىس. زاڭ سۇراۋ تۇسكەن جاعدايدا تاراپتار ءبىر-بىرىنە بەرەتىن قۇجاتتاردىڭ تىزبەسى مەن شارتتى ورىنداۋ ءراسىمىن دە رەگلامەنتتەيدى.
سونىمەن قاتار بۇعان دەيىن سەنات دەپۋتاتتارى تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا قولعا الىنعان باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ ساپاسىنا, اۋىلدىق جەرلەردەگى ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىك دەڭگەيىنە, ءتۇرلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن ينتەگراتسيالاۋعا جانە ەلىمىزگە تسيفرلىق قىزمەت پەن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە بايلانىستى بىرقاتار تۇيتكىلدى ماسەلەنى ايتىپ ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان ەدى. پالاتا وتىرىسىندا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ وسى ماسەلەگە اۋىزشا جاۋاپ بەردى.
ال سەنات توراعاسى تسيفرلاندىرۋ ەل مەن ءوڭىردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ايقىنداۋشى فاكتور ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى دا حالىققا جولداۋىندا بۇل سالانى دامىتۋدىڭ ماڭىزىنا كەڭىنەن توقتالعانى بەلگىلى. سوندىقتان پالاتا سپيكەرى سەناتورلار كوتەرگەن پروبلەمالاردى شەشۋدە كەشەندى جانە جەدەل ارەكەت ەتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
– تالقىلاۋ بارىسىندا ەلىمىزدەگى تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا جان-جاقتى توقتالدىق. بۇل سالا ازاماتتارىمىز ءۇشىن دە, مەملەكەت ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى. تەحنولوگيا دامىعان سايىن مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى ينفراقۇرىلىممەن جانە ساپالى قۇقىقتىق بازامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسەتىنى انىق. مينيستر ءوز بايانداماسىندا ۇكىمەت بۇل باعىتتا ءتيىستى جۇمىستار اتقارىپ جاتقانىن ايتتى. سالاعا بيۋدجەتتىك جانە جەكە ينۆەستيتسيالار تارتىلىپ جاتىر. بۇگىن سەناتورلار الەۋمەتتىك سالانى, دەنساۋلىق ساقتاۋدى جانە كاسىپكەرلىكتى تسيفرلاندىرۋعا, دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋعا قاتىستى پروبلەمالاردى كوتەردى. اۋىلدىق جەرلەردە ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىك, ستارتاپتاردى قولداۋ, جاساندى ينتەللەكتتى ەنگىزۋ ماسەلەلەرى دە نازاردان تىس قالعان جوق. بۇل رەتتە ءتيىستى مينيسترلىك ايتىلعان پروبلەمالاردى ءوز جۇمىسىندا ەسكەرگەنى ءجون. وسى ورايدا سەنات اتالعان سالاداعى قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ جولىندا بىرلەسكەن جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرۋعا دايىن ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ۇكىمەتپەن جانە ماجىلىسپەن بىرلەسىپ, تسيفرلىق كودەكستىڭ جوباسى ازىرلەنەدى. وسىلاي ءبارىمىز بىرگە پرەزيدەتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اتالعان سالاعا قاتىستى تاپسىرمالارىنىڭ ساپالى ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەمىز دەپ سەنەمىن, – دەدى م.اشىمباەۆ.
سونداي-اق جيىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولدادى. ماسەلەن, سۇلتانبەك ماكەجانوۆ ەلدىڭ مەملەكەتتىك بورىشىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى پروبلەمالاردى كوتەرىپ, قارجى رەسۋرستارىن باسقارۋدى جاقسارتۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
– 2014 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك قارىزعا قىزمەت كورسەتۋگە ارنالعان شىعىستار 2024 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءىجو-ءنىڭ 0,6%-ىنان 2,7%-عا دەيىن ءوستى, بۇل 4,5 ەسەگە ۇلعايۋدى بىلدىرەدى. بۇعان قوسا 2025 جىلعا قارىزدى وتەۋگە جانە ولارعا قىزمەت كورسەتۋگە 6,1 ترلن تەڭگە ءبولۋ كوزدەلگەن, بۇل ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن ترانسفەرتتەردى ەسەپكە الماعاندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىسىنىڭ 38%-ىن قۇرايدى, – دەدى سەناتور.
س.ماكەجانوۆتىڭ مالىمەتىنشە, كەيىنگى بەس جىلدا مەملەكەتتىك جيىنتىق قارىز ءىجو ءوسۋ قارقىنىنا جاقىنداعان جانە جىلىنا 12%-عا ۇلعايىپ وتىر. وسىلايشا, التى ايدىڭ ىشىندە 1,6 ترلن تەڭگەگە كوبەيىپ, 28,7 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. دەپۋتات وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە قىزمەت كورسەتۋگە جۇمسالاتىن مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ قارقىنىنا مونيتورينگ پەن باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى جانە جيىنتىق مەملەكەتتىك بورىش پەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ بورىشىن باسقارۋدىڭ ناقتى تۇجىرىمداماسىن ايقىنداۋدى ۇسىندى.
ال عالياسقار سارىباەۆ الەۋمەتتىك وسال توپقا جاتاتىن ازاماتتار الەۋمەتتىك كومەكتى رەسىمدەۋگە قاجەتتى كەيبىر انىقتامالاردى الۋعا اقى تولەۋگە ءماجبۇر ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى سەناتور ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسى تۋرالى دەرەكتەر بازاسىنىڭ ينتەگراتسياسىن جەتىلدىرۋدى جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ الەۋمەتتىك كومەكتى رەسىمدەۋگە قاجەتتى انىقتامالاردى تەگىن بەرۋىن قامتاماسىز ەتۋدى ۇسىندى.
– جالعىزىلىكتى انا بالاسىنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن راستاۋ ءۇشىن ۋاكىلەتتى ورگانعا ءوتىنىشى بويىنشا بالانىڭ اكەسى تۋرالى مالىمەتتەردى راستايتىن قۇجات ۇسىنۋ قاجەت. بۇل انىقتامانى «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» اقىلى نەگىزدە بەرەدى. ءدال وسىنداي انىقتاما باسقا مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە دە ۇسىنىلادى. مەملەكەتتىك قىزمەتتى الۋشىعا ءبىر بالاعا ءاربىر انىقتاما ءۇشىن 1 159 تەڭگە مولشەرىندە شىعىن اكەلەدى. ءبىر جاعىنان, مەملەكەت «جالپىعا بىردەي ءبىلىم بەرۋ» قورلارى مەن الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ باسقا دا تۇرلەرىن ۇسىنۋ ارقىلى وسال توپتارعا كومەك كورسەتەدى, ال ەكىنشى جاعىنان بۇل كومەكتى الۋ ءۇشىن اتا-انا بالالارىنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن راستايتىن قۇجاتتاردى توقسان سايىن, اقىلى نەگىزدە الادى. ال تولىق ەمەس وتباسىندا 5 جانە ودان دا كوپ بالا تاربيەلەنەدى. كەيبىر تولىق ەمەس, كوپبالالى وتباسىلاردا جاردەماقى نەگىزگى تابىس كوزى بولعاندىقتان, بۇل ماسەلە وتباسىنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتىر, – دەدى ع.سارىباەۆ.
دەپۋتات وسىعان بايلانىستى الەۋمەتتىك مارتەبە تۋرالى دەرەكتەر بازاسىن وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسىنا تولىق ينتەگراتسيالاۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل كومەك الۋشىلاردان ارتىق قۇجاتتار تالاپ ەتۋدى الىپ تاستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سەناتور بەكبولات ورىنبەكوۆ جامبىل وبلىسىنداعى ەلدى مەكەندەردە جىلۋ جەلىلەرىنىڭ توزعانىن جانە ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, م-3 جىلۋ ماگيسترالىن جانە تارازداعى «مىڭبۇلاق», «سامال» شاعىن اۋداندارىنىڭ جىلۋ جەلىلەرىن قايتا جاڭارتۋ قاجەت. سونداي-اق تاراز قالاسى مەن قورداي اۋدانىندا ەلەكتر قوسالقى ستانسالارىن سالۋدىڭ ماڭىزى زور. مۇنداي قادامدار وڭىردەگى الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋعا جانە ەنەرگيامەن جابدىقتاۋ ىسىندە سەنىمدىلىكتى ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
– مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋلارىندا وڭىردەگى توزىعى جەتكەن ينفراقۇرىلىمدىق جەلىلەرىن جاڭعىرتۋدى, ونىڭ ىشىندە جىلۋ ەنەرگەتيكاعا اسا كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن ايتىپ كەلەدى. باياندالعان باسىم ۇسىنىستار ءوڭىردىڭ ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق كەشەنىن جاڭعىرتۋعا قوساتىن ۇلەسىن ەسكەرە وتىرىپ, 2025 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جامبىل وبلىسىنا اتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى باستاۋعا 15 ملرد تەڭگە بولىنۋىنە ىقپال ەتۋىڭىزدى سۇرايمىز, – دەدى دەپۋتات.
ب.ورىنبەكوۆ ايتۋىنشا, تاراز قالاسىنداعى جىلۋ جەلىسىنىڭ توزۋ دەڭگەيى 63,8% جانە شۋ قالاسى بويىنشا 35% قۇراپ, ەسەسىنە جىلىتۋ ىسىرابى مەن شىعىن كولەمى ارتىپ جاتىر.
