سوعىستىڭ اياقتالعانىنا 70 جىل بولسا دا ادامنىڭ جادىنان جاقىندارىنىڭ جارقىن بەينەلەرى كەتپەيدى ەكەن. اسىرەسە, قازاق سياقتى باۋىرمال حالىق اكەلەرى, اتالارى, ناعاشىلارى, ءتىپتى, الىس اعايىندارى تۋرالى ءبىر جاقسى ءسوز ءباسپاسوز بەتىنە شىعىپ, مارقۇمداردىڭ اتتارى اتالىپ قالعانىن كورگىسى كەلەدى. وسىنداي ماقساتپەن رەداكتسيامىزعا كەلىپ جاتقان ادامدار لەگى تولاستار ەمەس.
سولاردىڭ ءبىرى – استانا قالاسىنىڭ قارت تۇرعىنى قاتيما ەسىركەپوۆا. ول ءوزىنىڭ قايىناعاسى, سوعىس قۇربانى جانقايىر ەسىركەپوۆ تۋرالى جازىلعانىن قالاپ كەلىپتى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنداعى بايان اۋىلىنىڭ 1921 جىلعى تۋماسى جانقايىر سوعىستىڭ
العاشقى ايلارىندا-اق «حابارسىز كەتكەنى» تۋرالى 1947 جىلى حابارلاما كەلەدى. ونى اناسى ءجاناپيا ءومىر بويى ساقتاپ, 1962 جىلى كوزى جۇمىلعانشا «جانقايىردان ءبىر حابار بولماس پا ەكەن, سەن سۇراستىرشى» دەپ كەلىنى قاتيمادان ءوتىنىپ وتكەن ەكەن. قايران انانىڭ كەلىنىنەن سونشالىقتى قيىلعان سەبەبى, ول ات ۇستىندە جۇرگەن قىزمەتكەر ايەل. ءوزى جانقايىردىڭ تۋعان ءىنىسى سەرىكبايدىڭ زايىبى. ءومىر بويى قىزمەت ىستەپ, ورتا دەڭگەيلى لاۋازىمداردى اتقارعان. زەينەتكە شىعار الدىندا اقمولا وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى بولعان. جۇبايى سەرىكبايدىڭ ماماندىعى اۆياتەحنيك ەكەن, ول ومىردەن ەرتە كەتىپتى.
وسى قاتيما اپايدىڭ سۇراۋ سالۋىمەن جانقايىر تۋرالى ءبىرشاما قۇجاتتار جينالادى. الدىمەن ونىڭ پەتروپاۆل قالاسىنداعى كالينين اتىنداعى جالعىز قازاق ورتا مەكتەبىن (كەيىن №2 قازاق مەكتەپ-ينتەرناتى اتاندى) 1938 جىلى بىتىرگەنى بەلگىلى بولعان. مەكتەپ بىتىرگەن اتتەستاتىنىڭ كوشىرمەسىنە قاراعاندا, ول توعىز ساباقتان «4», ون ءبىر ساباقتان «5» الىپتى. جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە ماتەريالدىق مۇمكىندىگى بولماعانى عوي, ايتپەسە, وسىنداي اتتەستاتپەن ول كەزدە كەز كەلگەن جوو-عا تۇسە الار ەدى.
سودان جاس جىگىت كورشىلەس جاڭاجول اۋدانىنىڭ مەكتەبىنە مۇعالىم بولىپ ورنالاسادى. بۇل – جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ تۋعان اۋىلى. دەمەك, جانقايىر قازاقتىڭ ءسوز زەرگەرىمەن ءبىرشاما تانىس بولعان سياقتى.
جانقايىردىڭ 1938 جىلدان 1940 جىلعا دەيىن بۇرىنعى پرەسنوگوركوۆ اۋدانىنداعى وسى جاڭاجول ورتا مەكتەبىندە مۇعالىم بولعاندىعى جونىندە مەكتەپ ديرەكتورى بايساقالوۆ قول قويعان انىقتاما دا بار.
جانقايىر جاڭاجول اۋىلىنان 1940 جىلى ازاماتتىق مىندەتىن وتەۋگە اتتانادى. مارقۇمنىڭ 1941 جىلدىڭ 30 ناۋرىزىندا لاتۆيا كسر-ءىنىڭ ليۋباۆا قالاسىندا اسكەري قىزمەتتە جۇرگەن جەرىنەن ۇيىنە لاتىن ارپىمەن جازىلعان حاتى دا كەلگەن. ول كەزدەگى ءتارتىپ سولاي ما, الدە ءوزى از ءسوزدى ادام بولدى ما ەكەن, ايتەۋىر حات بارىنشا قىسقا جازىلىپتى. «بۇرىن زەڭبىرەكشى ەدىم, جۋىردا مەنى ودان الدى. قازىر پيسار بولىپ ىستەيمىن. كۇنى-ءتۇنى ۇستەل باسىندا سارىلىپ وتىرعاننان باسقا جانعا باتاتىن ەشتەڭە جوق. پوسىلكا سالساڭىزدار زاتتان ەشتەڭە سالماڭىزدار, سەلماگتا كوركەم ادەبيەت كىتاپتارى, اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى بولسا, سونى سالىپ جىبەرىڭىزدەر جانە ازداپ اقشا سالىڭىزدار», دەپتى ەسىل ەر.
جانقايىر تۋرالى تاعى ءبىر دەرەك 1965 جىلدىڭ 14 شىلدەسىندەگى «تىڭ ولكەسى» گازەتىندە جازىلىپتى. «كەكتى جۇرەك» دەگەن بۇل ماقالانىڭ اۆتورى جازۋشى زەينەلعابي يمانباەۆ ەكەن. كەڭەستىك ناسيحاتتىڭ تالابىنا ساي دەرەكسىز, تەك وتانشىلدىق, «ۋرالاۋشىلدىق» تالاپپەن جازىلعان بۇل ماقالادا جازۋشى جاكەن قۇسايىنوۆتىڭ اۋزىنان جازىلىپ الىنعان اڭگىمە ايتىلادى. وندا ج.قۇسايىنوۆ ءوزىنىڭ جانقايىرمەن بىرگە كونتسلاگەردە بولعانىن جەتكىزىپتى. وسى لاگەردە جانقايىر باسقالارعا قاراعاندا پىسىق, العىر, نەمىس ءتىلىن دە ۇيرەنىپ الىپ, «ۋرنيستەر» بولىپ ىستەگەنىن ايتادى. سىرتتان ليستوۆكالار دا ەنگىزىپ, لاگەردە كوتەرىلىس جاساۋعا دا قاتىسادى. قولدارىنا قارۋ تۇسىرگەن كوتەرىلىسشىلەر لاگەردەن قاشىپ تا شىعادى. جانقايىردىڭ ءوزى ەكى گراناتاسىن لاقتىرىپ, ءۇشىنشىسىن لاقتىرعالى جاتقاندا قولعا تۇسەدى. اقىرىندا ول نەمىستەردىڭ قولىنان «سوۆەت وداعى جاساسىن!» دەگەن ۇرانمەن قازا تابادى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بۇل اڭگىمەنىڭ ەشقانداي دەرەگى – قاي قالاداعى كونتسلاگەر, قاي جىلى بولعان وقيعا ەكەنى – ءبىرى دە جوق. سوندىقتان ونىڭ راستىعىنا دا سەنۋ قيىن. ارينە, نەمىس كونتسلاگەرلەرىندە وتە سيرەك بولسا دا كوتەرىلىستەر بولىپ تۇرعان, قازىر ولار تۋرالى ماتەريالداردى ينتەرنەتتەن وڭاي تابۋعا بولادى. سونىڭ ىشىندە 1943 جىلى وسۆەنتسيمدە, سول جىلى ۆارشاۆانىڭ وبەرلانگەن لاگەرىندە, 1945 جىلى بۋحەنۆالد لاگەرلەرىندە بولعان كوتەرىلىستەر تۋرالى دەرەكتەر كوپ. ال سوبيبور لاگەرىندە كەڭەستىك لەيتەنانت ا.پەچەرسكي باستاعان ەۆرەي كوتەرىلىسى تۋرالى كىتاپتار جازىلىپ, كينولار دا ءتۇسىرىلدى. وسىنداي كوتەرىلىستەردىڭ بىرىنە قازاق ۇلانى بەلسەندى قاتىسقان بولسا, ول دا ۇلكەن ەرلىك. شىنىمەن سولاي بولسا, ونىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ, ىزدەۋ سالۋعا دا بولار ەدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, «كەكتى جۇرەكتە» ەش دەرەك بولماعاندىقتان, بىردەڭە دەپ ايتۋ قيىن.
قالاي دەسەك تە, جانقايىرداي جالىندى جاستىڭ وتان سوعىسىندا شەيىت بولعانى راس. ۇيلەنىپ تە ۇلگەرە الماعان, سۇيگەن قىزى ونى سەگىز جىل كۇتىپ, كەلمەگەن سوڭ باسقا ادامعا تۇرمىسقا شىعىپ كەتىپتى. قازىر جانقايىردىڭ ءىنىسى سەرىكبايدىڭ بالالارى, اپا-قارىنداستارىنان تۋعان جيەندەرى بار.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتە: تۇرەگەپ تۇرعانداردىڭ وڭ جاعىنان ەكىنشىسى جانقايىر ەسىركەپوۆ.
