ورالۋ

عالىم, اۋدارماشى س.قۇسپانوۆتىڭ وقىرماندار قولىنا كوپ جىلداردان كەيىن بارىپ تيگەن كىتابى تۋرالى سىر دارىندى ادەبيەتشى-عالىم, سىنشى, اۋدارماشى سايفۋللا قۇسپانوۆتىڭ «اۋدارما قۇنارى – دۋشا پەرەۆودا» ەڭبەكتەر جي­ناعىنىڭ جارىققا شىعۋى ەلىمىزدىڭ گۋمانيتارلىق عى­لىم­دار سالاسىنداعى ەلەۋلى وقيعا. اسىرەسە, بۇل ادەبي سىنمەن بۇگىنگە دەيىن كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى بولىپ وتىرعان اۋدارما سالاسى ءۇشىن ايتارى مول, قۇنارلى ەڭبەك. سونداي-اق, ول ەلۋ جاسقا دا تولماي, ارامىزدان ەرتە كەتكەن عا­لىمعا ەسكەرت­­كىش. سايفۋللا اعامىز ەڭبەك جولىن ۇستازدىقتان باستاعان. 1950 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, ودان كەيىن اسكەري اۆياتسيالىق-تەحنيكالىق ۋچيليششەنى اياقتاپ, ءبىراز جىلدار سوناۋ ساحاليندە ەڭبەك ەتتى. بىراق, ادەبيەتكە, بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعى جەڭىپ, الماتىداعى اباي اتىنداعى قازپي-دە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى جانە تاريح ماماندىعىن يگەردى. ونىڭ سودان بىلايعى ءومىرى گۋ­مانيتارلىق عىلىممەن, ادەبيەت سىنى, وقىتۋشىلىق, اۋدارما ىسىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى. ۇزدىكسىز ىزدەنىستەر ناتيجەسىندە اكادەميك قاجىم جۇماليەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «اباي پوەزياسىن ورىس تىلىنە اۋدارۋ» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قور­عادى. ەكى حالىقتىڭ ادەبي, رۋحاني ومىرىندەگى ماڭىزى تالاسسىز, وزەكتى ءمانى بار وسىناۋ اۋقىمدى دا كۇردەلى تاقىرىپتى عالىمنىڭ بۇكىل جان دۇنيەسىمەن بەرىلە, تىنباي زەرتتەگەنى, تەرەڭدەي بوي­لاعانى ديسسەرتاتسيادا ايقىن اڭعارىلادى. قولىمىزداعى «اۋدارما قۇنارى – دۋشا پەرەۆودا» كىتا­بىنىڭ قوماقتى بولىگىن اۆ­تور­دىڭ اتالعان تا­قىرىپتاعى ەڭ­بەگى قۇرايدى. زەرت­تەۋشى-عا­لىم قا­زاق­تىڭ كەمەڭگەر اقى­­نى اباي شى­عار­­مالا­رىنىڭ 1936-1958 جىل­دار ارا­لىعىندا ورىس تىلىنە اۋدا­رىلعان: اباي كۋنانباەۆ. يز­براننىە ستيحي, 1936; اباي كۋ­نانباەۆ. ليريكا ي پوەمى, 1940; اباي كۋنانباەۆ. يزبراننوە, 1945; اباي كۋنانباەۆ. يزبراننوە, 1951; اباي كۋنانباەۆ. سوبرانيە سوچينەني ۆ ودنوم تومە, 1954; اباي (يبراگيم) كۋنان­باەۆ. يزبراننوە, 1958 گ. – با­سىلىمدارى نەگىزىندە اباي تۋىندىلارىنىڭ ورىس تىلىنە اۋدارىلۋىنا ماعىنالىق, كور­كەمدىك, ستيليستيكالىق, ارينە, سا­پالىق تۇرعىدان تالداۋ جاسايدى. ەكى ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن عالىم-زەرتتەۋشى س.قۇسپانوۆ قا­زاقتىڭ باس اقىنىنىڭ قاي­تالانباس, ۇلى تۋىندىلارىنىڭ اتالعان التى بىردەي باسىلىمدا جارىق كورگەن ولەڭدەردىڭ ورىس تىلىندەگى اۋدارماسىنداعى سىن كوتەرمەيتىن دەڭگەيىن شەگىنە جەتكىزە دالەلدەيدى. البەتتە, مۇنداي بيىك تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن زەرتتەۋ تاقىرىبىن بارىنشا جان-جاقتى مەڭگەرۋ قاجەت. وسى تۇر­عىدا س.قۇسپانوۆ ۇلى اباي شى­عار­ماشىلىعىن قىسقا سانالى عۇمىرىندا تەرەڭ دە مۇقيات زەردە­لەگەنى اڭعارىلادى. «ك وبششەمۋ ناشەمۋ سوجالەنيۋ, – دەيدى سايفۋللا اعامىز ايقىن مىسالدار نەگىزىندە بۇلتارتپاس ءدا­لەل­دەرىن العا تارتا وتىرىپ: – اباي ەششە نە زاگوۆوريل نا رۋسسكوم يازىكە تاك, كاك ون گوۆوريت نا رودنوم... ۆ رەزۋلتاتە رۋسسكي چيتاتەل ەششە نە زناەت پودليننوي پوەزي كازاحسكوگو كلاسسيكا». سويتەدى دە وتىز بەس جىل بويى ابايدى اۋدارىپ جۇرگەن جيىرما-وتىز اقىن... برودسكي, شتەينبەرگ, كارابان, شيففەرس, ليپسكەروۆ, گلوبا, تاعىسىن-تا­عىلار... وسىلاردىڭ قايسىسى سوناۋ شىڭعىس تاۋىنا بارىپ ابايمەن اۋىل-ءۇي بولىپ وتىرۋعا جارايدى دەگەن تالاسسىز پىكىرىن بىلدىرەدى. عالىمنىڭ بۇل تۇجىرىمىنىڭ ءادىل, انىق ەكەندىگىن ونىڭ عىلىمي ەڭبەگىنىڭ ءون بويىنان كوز جەتكىزەمىز. زەرت­تەۋشى ءوز جۇمىسىندا مۇنداي ساتسىزدىكتىڭ بىرنەشە ناقتى سەبەپ­تەرىن اشىپ كورسەتەدى, ونىڭ ەڭ باستىسى, ارينە, اۋدارمانىڭ تۇپنۇسقا تىلدەن تىكەلەي جاسالماۋىندا, ءتىلدىڭ تۇنىعىنا بويلاي بىلمەۋىندە دەپ بىلەدى. مىنەكي, اۋدارما ىسىنە اسقان جاۋاپ­كەرشىلىكپەن قاراعان قالام­گەردىڭ ءوزى ورىس تىلىنە قا­زاق­­تىڭ كلاسسيك جازۋشىسى ع.مۇسىرەپوۆتەن اۋدارعان بىرنەشە اڭگىمەلەرى جيناققا ەنگىزىلگەن ەكەن. ايگىلى قالامگەردىڭ قول­تاڭباسىن ايقىندايتىن شاعىن دا, جيناقى, عاجاپ مازمۇندى اڭگىمەلەرى ارنايى تاڭداپ الىن­عانى بايقالادى. ولار يادرولىق بومبالاردان ازاپ شەككەن جاپون حالقىنىڭ قاسىرەتىن باياندايتىن ەسسە-توپتاما; بۇركىتشىنىڭ قولىندا ۇستالىپ, اقىرى ازات­تىعىن اڭساپ, ءوزىنىڭ تابيعي ستيحياسىنا ورالعان قىران مىنەزى جايىندا; قاسقىردى اتامىز دەپ وتىرىپ, قۇرالايدى اتىپ العان ءساتسىز اڭشىلىقتىڭ وكىنىشتى سالدارىن باياندايتىن; قوعامداعى ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاعى ادامدار مىنەزىنىڭ ەرەكشەلىگىن كورسەتەتىن شاعىن حيكايا; سوڭ­عىسى ستاليندىك رەپرەسسيا جىل­دارىنىڭ تراگەدياسىن ءبىر وتباسىنىڭ قايعىلى تاعدىرى ارقىلى جەتكىزگەن دۇنيە. بارلىعى – بەس اڭگىمە. ع.مۇسىرەپوۆتەي ءسوز زەرگەرىنىڭ تاقىرىپتارى ءار­تۇرلى بولا تۇرا, يدەيالارى ورتاق, وزەكتىلىگى ەسكىرمەيتىن كلاس­سي­كا­لىق اڭگىمەلەرىن ورىس ءتىلدى اۋدي­تورياعا قاز-قالپىندا جەتكىزە العان اۋدارماشىنىڭ ءوزىنىڭ دە قالام شەبەرلىگىنە كوز جەتكىزەسىڭ. بۇل ورايدا, كە­مەڭگەر عاباڭنىڭ ءىنى ارىپتەستىنە «قۇسپانوۆ جولداسقا» دەپ ءوز قولىمەن جازعان حاتى شىعار­ماشىلىق اماناتىنىڭ بەلگىسى بولىپ تانىلادى. س.قۇسپانوۆتىڭ تالانتتى عالىم, شەبەر اۋدارماشى, ءجۇي­­رىك قالام يەسى ەكەندىگىن تولىق دالەلدەيتىن ۇلكەن دە ۇلا­عاتتى ەڭبەگى – «ادەبي جانرلار» اتتى ورىستىڭ ۇلى سىنشىسى ۆ.گ.بەلينسكيدەن اۋدارماسى. اكادەميك قاجىم جۇ­ما­­ليەۆتىڭ ءوزى انىقتاعانداي: «بە­لينسكيدى اۋدارۋ – وتە قيىن. ەڭبەكتەرىنىڭ اۋدارۋعا قيىندىعى ونىڭ لوگي­كالىق كۇشتىلىگىندە.., اسپاننىڭ استىنداعى ادەبيەتتەرگە تۇگەل دەرلىك سىلتەۋ جاساپ.., ءوزىنىڭ ايتايىن دەگەن وي-پىكىرلەرىن ءتىل جەتپەس كوركەم وبرازدارعا بولەپ ناقىشتاپ بەرۋىندە. مۇنداي قيىندىقتاردى يگەرۋ ءۇشىن ەكى ءتىلدى دە جاقسى ءبىلىپ, ەكەۋىنىڭ دە كوركەم قاسيەتتەرىن ۇعاتىن تابيعي قابىلەتى بار بولۋى شارت. ونسىز بەلينسكيدىڭ شىعارمالارى ءتارىزدى كەمەڭگەر ويدان تۋعان, ءارى عىلىمي, ءارى كوركەم, ءارى اعىل-تەگىل فاكتىلارعا قۇرىلعان دانىشپاندىق تۋىندىنى ەكىنشى تىلگە اۋدارۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر ءبىز اۋدارماشىعا وسى تۇرعىدان كەلسەك, ول اتالعان شارتتارعا جاۋاپ بەرە الارلىق دارەجەگە كوتەرىلە العان ادام دەۋگە بولادى», – دەپ بەل شاكىرتىنىڭ اتاۋلى ەڭبەگى تۋرالى تولعانا جازادى. ەندى بۇل اۋقىمدى ەڭبەكتەن ءبىر-ەكىلى ءۇزىندى كەلتىرسەك: «ۆال­تەر سكوتتىڭ كوپتەگەن كەيىپ­كەرلەرى شىعارماداعى بارلىق ارەكەتتىڭ ءتۇپ قازىعى, توعىسقان نۇكتەسى بولىپ تۇرادى, ايتسە دە ولاردا وقۋشىنىڭ بار ىنتاسىن سول قازىققا بايلاپ تاستار­لىقتاي كەسەك قىلىق جوق», نەمەسە «گاملەتتى وشىكتىرىپ, كەك دەگەن جالعىز سەزىمگە بولەپ, سول نيەتتى تەزىرەك ىسكە اسىرۋ ءۇشىن يتەرمەلەۋدىڭ ورنىنا, شىدامسىز, تاعاتسىز, بولماۋدى تالاپ ەتتى, وزىڭە ءوزىڭ ءۇڭىلىپ كور دەدى, ءومىر مەن ءولىم, مەزگىل مەن مەجە, مىندەت پەن ماردىمسىزدىق تۋرالى وي تۋعىزدى, ءوزىڭ كىمسىڭ دەگىزدى, ءوزىنىڭ تاتىمسىزدىعى مەن دارمەنسىزدىگىن اڭعارتتى, ءوزى­نە دەگەن جەككورۋشىلىك, جيرە­نۋشىلىك سەزىمدى وياتتى», مىنەكي, ستيلدىك, ماعىنالىق, لوگيكالىق جاعىنان وتە جوعارى دەڭگەيدە جيناقى دا جۇمىر, قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تۇپ-تۇنىق تاماشا ۇلگىسىن تانىتا وتىرىپ, مۇلتىكسىز اۋدا­رىلعان وسى جولداردان س.قۇس­پانوۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ بيىك دەڭگەيىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. دەمەك, اتالمىش اۋدارمانىڭ اۋزى دۋالى اكادەميكتىڭ كوڭىل تورىندە بولۋى – بۇل ەڭبەكتىڭ ۇلت­تىق ادەبيەتىمىزدەگى قۇبى­لىستى دۇنيە دەپ اتاۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرەدى. مۇحتار كارىباي.