سەنىمدى نىعايتقان ساياسي رەفورما

جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمنان كەيىنگى سايلاۋ ناۋقاندارى قوعامنىڭ ساياسيلانۋىنا اكەلدى. ارينە, كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ءبىر كۇندىك جۇمىستىڭ ناتيجەسى دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. سەبەبى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلدان بەرى ءتورت بىردەي ءىرى ساياسي رەفورمانىڭ ومىرگە كەلۋىنە جول اشتى. ساياسي ساراپشىلاردىڭ پايىمىنشا, ءبىر عانا ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىعى مەن مۇمكىندىگى مول.

بىلتىر مەملەكەت باسشىسى «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» جانە «قوعامدىق باقىلاۋ, اكىمشىلىك راسىمدەردى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بو­يىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدارعا قول قويدى. بۇل قۇجات­تاردى حالىق كوپتەن كۇت­كەن ەدى. ويتكەنى زاڭ ادىلەتتى مەم­لەكەت قۇرۋداعى قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردى رەت­تەۋگە ناقتى تەتىك­­تەردى قاراستىردى.

اتاپ ايت­­ساق, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور جۇمىسىنىڭ اشىقتىعى, ازا­ماتتاردىڭ مەملەكەت ىستەرىن باس­قارۋعا ۇمتىلۋ دەڭگەيى ءوستى. مەم­لەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا سەنىمنىڭ دەڭگەيى ارتىپ كەلەدى. دەمەك, ازاماتتاردىڭ قاجەت­تىلىك­تەرىنە دەن قويۋعا جول اشىلدى دەگەن ءسوز.

ەلدە ءجۇرىپ جاتقان ساياسي رە­فور­مالاردىڭ باسى – تالاي جىلدان بەرى تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگە­تا­­سىن قالاپ بەرگەن ەگەمەندىك دەك­لا­راتسياسىنىڭ قابىلدانعانىن ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە اتاپ ءوتۋ تۋرالى قاۋلىنىڭ قابىلدانۋىنان باستالادى. قوعام قايراتكەرى مۇرات باقتيار ۇلى وسىلاي دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىل ەلىمىز ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىلداۋدىڭ 34 جىلىن اتاپ ءوتىپ جاتىر. ويتكەنى دەكلاراتسيا – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاعان نەگىزگى قۇجات.

«وكىنىشكە قاراي, ەل تاريحىن­داعى اتاۋلى كۇن جۇرت جادىنان وشە باستادى, ال 2007-2008 جىلدان بەرى جوعارعى بيلىك تولىققاندى مونوپولياعا اينالدى. بۇل كو­رىنىسكە پارلامەنتتە جۇرگەندە دە تالاي كۋا بولدىم. قابىل­دايتىن زاڭدارىمىزعا پرە­زيدەنت اكىمشىلىگى تىكەلەي ارالاساتىن. كوپتەگەن قۇجات پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ الدىنا اپارعان كەزدە ۇكىمەتتىڭ دە ءسوزى وتپەيتىن, پارلامەنتتىڭ دە قاۋقارى جوقتىعى اڭعارىلاتىن. ءتىپتى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى كەيبىر باپتاردى الىپ, ورنىنا باسقا باپتاردى قوسىپ جاتاتىن. بىرلەسىپ قابىلداعان زاڭ جوبالارى ولاردىڭ الدى­نان وتپەيتىن. ال بۇل, شىن ما­نىن­دە, بيلىكتىڭ سول كەزدە بارىنشا ءبىرتۇتاس مونوپولياعا اينا­لىپ كەتكەنىن كورسەتتى», دەيدى م.باقتيار ۇلى.

دەگەنمەن قاسىم-جومارت توقاەۆ بيلىك باسىنا كەلگەن جىلدان باستاپ مونوپولياعا قارسى جۇمىس ءجۇرىپ, ۇلتتىق قوعامدىق كەڭەس قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا اشىق پىكىر ايتىپ جۇرگەن بەلسەندىلەر مۇشەلىككە كىرىپ, جىلىنا ەكى-ءۇش رەت جينالىپ قوعامدا ابدەن تامىرىن كەڭگە جايىپ كەتكەن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشۋ جولدارىن ورتاعا سالىپ, تالاپ ەتەتىن ماسەلەلەردى كەڭ تۇردە تالقىلاپ, زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگى ءجيى-ءجيى ايتىلا باستادى. بىراق مەملەكەتىمىزدەگى قوسارلانعان بيلىكتىڭ كورىنىس بەرۋى مينيسترلەر مەن اكىمدىكتەردىڭ كىمگە باعىنۋ قاجەتتىگىن قيىنداتا ءتۇستى.

سوندىقتان قوعام قايرات­كەرى م.باقتيار ۇلى كەيىنگى ساياسي رەفورمالاردى ەكى كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى. ءبىرىنشى كەزەڭدە كورىنىس تاپقان 2019-2021 جىلعى رەفورمالار تالپىنىس رەتىندە بولدى. كوپ جاعدايدا بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ ىقپالىمەن كىدىرىسكە ۇشىراپ جاتتى. الايدا وسى سەر­پىلىستىڭ ءوزى قوعامدىق سانانى وياتۋعا ىقپال ەتتى. 2022 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ رە­فور­مالاردىڭ ەكىنشى كەزەڭى باس­تالدى. بۇل قازىر دە تۇراقتى ءجۇرىپ جاتىر. ەڭ وزەك­تىسى, العاش رەت پرەزيدەنتتىڭ ساياسي پارتيادا بولماۋى بولدى.

«مۇنداي ساياسي بەتبۇرىس – ديك­­تا­تۋرالىق نەمەسە ءىرى توتا­لي­تارلىق جۇيەدەن شىققان ور­تالىق ازيا مەملەكەتى ءۇشىن ساياسي رەفورماداعى ەڭ ماڭىز­دى قادام دەپ ايتار ەدىم. ەكىن­شىدەن, پارلامەنت پەن ۇكى­مەت­تىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ دە­موكراتيالىق جولداعى تاعى ءبىر باستى قادامعا اينالدى. بۇل ماسە­لە بۇعان دەيىن جىلدار بويى ايتىلىپ كەلدى, بىراق ىسكە اسپادى. 2022-2023 جىلدارداعى جاسالىپ جاتقان ساياسي رەفورمالاردا پارلامەنتتىڭ قۇزىرەتى ءبىرشاما كەڭەيدى. ءسويتىپ, ساياسي جۇيەگە تاعى جان كىردى. پارلامەنتكە, ونىڭ ىشىندە ماجىلىسكە العاش رەت التى پارتيا وكىلىنىڭ شىعۋى, كەزىندە جىلدار بويى قابىلداتا الماعان ءبىر مانداتتىق وكرۋگتەن سايلانۋ قۇقىعى قايتا جانداندى. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قالپىنا كەلتىرىلىپ, ونىڭ شەشىمىن پرەزيدەنت تە شەشە المايتىنداي قۇزىرەت بەرۋىنىڭ ءوزى ەلدەگى ساياسي جۇيەنىڭ شىن مانىندە وزگەرىسكە ۇشى­راعانىن اڭعارتىپ بەردى», دەيدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن ۇكىمەت ءبىر شەشىمدى قابىلداۋ ءۇشىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ ەڭ تومەنگى لاۋازىمدارىنان باس­تاپ پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسىنا دەيىنگى ارالىقتا ءجۇرىپ ۋاقىتىن سارپ ەتەتىن. ال قازىر ۇكىمەت كوپ جاعدايدا شەشىمدى ءوزى شىعارادى, بىراق سول شەشىمگە وزدەرى جاۋاپتى بولدى. ال اكىمدەر سايلاۋىنداعى فورمالدى سيپاتتا دا سەڭ قوزعالعان. جەرگىلىكتى جەر­لەردەگى اكىمدەردىڭ سايلاۋىنا حا­لىق­تىڭ قاتىسۋى – ۇلكەن جەتىس­تىك.

«ادامداردىڭ ءبىر نارسەنى تەز ارادا شەشۋى ءۇشىن پارا بەرۋى سەكىلدى ساياسي ەليتادا دا جاڭا رەفورمالاردى قابىلداۋعا كەدەرگى جاساپ باققىسى كەلەتىندەر جوق ەمەس. پارلامەنتتىڭ قۇزىرى كەڭەي­گەنىمەن, قازىر دە زاڭ جوبا­لارىنىڭ كەيبىر باپتارىن وزگەر­­تۋ تۋرالى وتىنىشپەن شىعا­تىن­دار بار. بۇل – سول ەسكىدەن قال­­عان سارقىنشاقتاردىڭ ارە­كەتى. دەپۋتاتتار وزەكتى ساۋالداردى مىنبەردەن جەتكىزىپ جاتىر. بىراق ۇكىمەتتىڭ قۇلاق اسۋى كەمشىن. اكىمدەر سايلاۋىندا دا اتقارۋشى ورگانداردىڭ ىسكە ارالاسۋى سەكىلدى تەرىس ارەكەتتەردىڭ بولىپ جاتقانىن ەستىپ جاتىرمىز. مەنىڭشە, رەفورمالاردىڭ العا جىلجۋى ادامداردىڭ ارۇيا­­تى مەن مەملەكەت ورگاندارى باسشىلارىنىڭ ادىلەتتىلىگىندە جاتىر», دەيدى م.باقتيار ۇلى.

ساياسي ساراپشى ەرلان احمەدي­دىڭ ايتۋىنشا, 2019 جىلى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيلىككە كەلۋى قوعامعا ۇلكەن ءۇمىت سىيلادى. مەملەكەت باسىنا كەلگەن پرەزيدەنت حالىقتىڭ ءۇمىتىن اقتاۋعا جۇمىس ىستەۋگە بەلسەندى تۇردە كىرىستى. ايتالىق, ۇلتتىق كەڭەس قۇرىلدى. ونىڭ اياسىندا ەلىمىزدە ساياسي-دەموكراتيالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان ناقتى باستامالار كوتەرىلدى. سونداي-اق باعدارلاما مەن جولداۋلاردىڭ اياسىندا ساياسي رەفورمالاردىڭ ءتورت توپتاماسى ىسكە استى.

«ارينە, مۇنداي ساياسي وزگە­رىس­تەر بيلىكتەگى ءارتۇرلى توپتارعا ۇنا­عان جوق. سەبەبى دەمو­­كرا­تيا­لىق ۇدەرىستەر ويىن­نىڭ ەرە­­­­­جەلەرىن باسقاشا قاراۋعا يتەر­­مەلەدى. ال قاڭتار وقيعا­­سى­نان كەيىن دە­موكراتيالىق ۇدە­رىستەر ودان سا­يىن كۇشەيدى. كونس­تيتۋتسيالىق رە­فورمانىڭ ناتيجەسىندە ەلدىڭ ساياسي ومىرىندە كوپتەگەن وزگەرىس ىسكە استى», دەيدى ساراپشى.

جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم جاڭا ساياسي مادەنيەت قا­لىپ­تاستىرىپ, حالىقتىڭ ءۇنىن ەس­تىرتۋگە باعىتتالدى. ياعني كونس­تي­تۋتسيالىق رەفورمانىڭ ناتي­جەسىندە سۋپەرپرەزيدەنتىك باسقارۋ جۇيەسىنەن ءداستۇرلى پرەزيدەنتتىك جۇيەگە كوشۋ باس­تالدى. پرەزيدەنتتىڭ لاۋازىمدارى قىسقاردى, پارلامەنتتىڭ ءرولى كۇشەيدى, ارالاس سايلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇل ورايدا ە.احمەدي پرەزيدەنت ينستيتۋتى جاڭعىرعانىن ايتىپ وتىر. دەمەك, الداعى جىلدارى بيلىك باسىنا كەلەتىن پرەزيدەنت بىررەتتىك جەتىجىلدىق مەرزىمگە سايلانادى. مۇنداي جۇيە وڭتۇستىك كورەيا, مەكسيكا ەلدەرىندە بۇرىننان قالىپتاسقان. مەملەكەت باسشىسى ايتىپ وتكەندەي, الداعى 21 جىلدا ءۇش پرەزيدەنت اۋىسۋى قاجەت. بۇل ءسوز ساياسي ەليتا ءۇشىن جاڭا ەرەجەلەر مەن دەموكراتيالىق قاعيدالارعا نەگىزدەلگەن مەسسەدج بولدى.

ء«اربىر مەملەكەتتىڭ وزىندىك ساياسي-دەموكراتيالىق جولى بار. مىسالى, اقش پەن باتىس ەۋروپادا ليبەرالدى دەموكراتيا قالىپتاسقان. باۋىرلاس تۇركيانىڭ دا وزىندىك تاريحى مەن مادەنيەتىنە نەگىزدەلگەن كونسەرۆاتيۆتى دەموكراتياسىن اتاپ وتۋگە بولادى. سول سەكىلدى ءبىزدىڭ دە وزىندىك دەموكراتيالىق جولىمىز بولۋى – زاڭدىلىق. قازىرگى جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردى بايىپتى تۇردە ىسكە اسىرۋ ماڭىزدى. تاريحىمىزعا قارايتىن بولساق, ۇلى دالادا دەموكراتيالىق داس­تۇرلەر بولدى. ءبىز حانداردى قۇرىل­تايلاردا سايلادىق, ال حح عا­سىردا دالا دەموكراتياسى مەن باتىس ەۋروپا سينتەزىنىڭ ناتي­­جەسىندە الاش پارتياسى, الاش وردا ۇكىمەتى قۇرىلعان. وسى كەزەڭدەردە قازاق ساياسي مادەنيەتى جاڭا باعىتقا قادام باستى. ءدال سول سەكىلدى قازىرگى كەزەڭدە ەلدىڭ ساياسي ومىرىندە جاڭا رەفورما ىسكە اسىپ جاتىر. پارلامەنتتىك رەفورما, پرەزيدەنت ينستيتۋتى, اكىمدەردىڭ سايلاۋى – ۇلكەن سايا­سي وزگەرىس. ماسەلەن, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ دەموكراتيالىق دامۋعا جول اشتى. حالىق تا اكىمدەردى سايلاۋ ارقىلى ءوڭىردىڭ وركەندەۋىنە جاۋاپكەرشىلىك الدى. «كۇشتى پرەزيدەنت, ىقپالدى پارلامەنت, ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىن قاسىم-جومارت توقاەۆ 2014 جىلى سەنات توراعاسى بولىپ تۇرعان تۇستا حالىق­­ارا­لىق فورۋمدا ۇسىندى. ون جىل كەش قالىپ ىسكە اسىرىلىپ جات­قانىمەن, جاڭا ساياسي جۇيە ەلدىڭ وركەندەۋىنە جول اشارى انىق. الداعى جىلداردا تاعى ءبىر ۇلكەن ساياسي باعدارلامالار قا­­بىل­­دا­نارىنا سەنىمدىمىن», دەيدى ساياسي ساراپشى.

پرەزيدەنت جانىنداعى قازاق­ستان­نىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى دۋلات وتەعالي دا ەلىمىزدىڭ سايلاۋ جۇيەسىندەگى نەگىزگى وزگەرىستەر ساياسي جۇيە­نى دەموكراتيالاندىرۋعا جانە سايلاۋدىڭ اشىقتىعىن ارت­تى­رۋ­عا باعىتتالعانىن ايتادى. رەفورمالاردىڭ ماقساتى – ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن نىعايتۋ, شەشىم قابىلداۋدا ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىن كەڭەيتۋ جانە سايلاۋ­دىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كۇ­شەيتۋ. تۇتاستاي العاندا, وزگە­رىستەر ساياسي باسەكەلەستىك پەن پارلامەنتتى الۋان ءتۇرلى بولۋىنا جانە حالىقتىڭ ءارتۇرلى توپ­تا­رىنىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرۋگە ىقپالىن تيگىزدى. ونىڭ ىشىندە سايلاۋشىلاردىڭ ءبىر مانداتتى جۇيەمەن وتكەندەردىڭ مانداتىن قايتارىپ الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. بۇل دەپۋتاتتاردىڭ ءوز سايلاۋالدى باعدارلامالارىن ورىنداۋىنا, جۇمىسى تيىمدىلىگىنىڭ جانە سايلاۋشىلاردىڭ الدىنداعى جاۋاپ­كەرشىلىگىنىڭ ارتۋىنا اسەر ەتۋگە ءتيىس.

ەلىمىزدە 2021 جىلدان بەرى اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ وتكىزىلىپ كەلەدى. سول كەزدەن بەرى 1 700-گە جۋىق اكىم سايلانعان. ولاردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى ءوزىن-ءوزى ۇسى­نۋ­شىلار بولسا, قالعانى – ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدەرى. ستا­تيس­تيكالىق دەرەكتەرگە سايكەس, سايلانعان اكىمدەردىڭ جارتىسىنان استامى بۇرىن مۇنداي قىزمەت اتقارماعان. بۇل ءوز كەزەگىندە جەر­گىلىكتى دەڭگەيدە ساياسي ارەناعا جاڭا تۇلعالاردىڭ كەلگەنىن اي­قىندايدى. بىلتىردان باستاپ تۇڭعىش رەت اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرى سايلاندى. 45 اۋدان اكىمى لاۋازىمىنا 125 باسەكەگە ءتۇستى. بارلىق 7 ساياسي پارتيا ءوز ۇمىتكەرلەرىن ۇسىندى. بۇل ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى العاشقى تاجىريبە بولىپ وتىر.

بۇل عانا ەمەس, اكىمدەردى تىكە­لەي سايلاۋ جۇيەسى جاڭا ساياسي كۇشتەر مەن تاۋەلسىز ۇمىتكەر­لەر­دىڭ قاتىسۋىنا مۇمكىندىك اشادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ساياسي ءپليۋ­­­راليزمنىڭ دامۋىنا جانە جەر­گىلىكتى دەڭگەيدە دەموكرا­­تيا­نىڭ نىعايۋىنا الىپ كەلەدى. دەمەك, سايلاۋ جۇيەسىندەگى وزگەرىس پەن قوعام پىكىرىن ەسكەرە بىلگەن ەلدەگى دەموكراتيا ادىلدىككە قۇرىلاتىنىن ايعاقتاپ بەرەدى.