ەلدىگىمنىڭ ءور تۇلعاسى – ەلباسى

پرەزيدەنت سايلاۋى قارساڭىندا ويلانبايتىن, تولعانبايتىن ادام جوق. اقىل-ويىڭنىڭ قيا شىڭىنا كوتەرىلىپ بۇكىل ەلدىڭ, كەڭ-بايتاق جەردىڭ ول شەتى مەن بۇل شەتىن شولىپ شىققاندا قازىرگى ايتار ويىمىزدىڭ قيىن دا قاستەرلى, قات-قابات قويناۋلارى كوپ ەكەنىن بايقاپ, توقتاپ قالۋعا تۋرا كەلدى. ونىڭ سىرى مىنانداي ەدى: تالاي ۇلى ادامدار جايىندا جازىپ ءجۇرمىز. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوزى شىققان بيىگىنەن ءومىر جولىنا شولۋ جاسايسىڭ دا, كەدەرگىسىز, سۇيسىنە وتىرىپ وقىرمان الدىندا سىر تولعايسىڭ. ال بۇل جولعى ءبىزدىڭ وي تەرەڭىمەن تولقىپ وتىرعانىمىز جاي عانا ۇلى ادام ەمەس, ەلىمەن, حالقىمەن, جەرىمەن تاعدىرى تۇتاسىپ كەتكەن, ءومىر جولى كۇردەلى دە قات-قابات, تەرەڭى مەن بيىگى وڭايلىقپەن الدىرا قويمايتىن استارلى سىرعا تولى جان. ول – بوستاندىق العان ەلىمىزدىڭ باقىتتى بولاشاعىنا حالقىن قايىسپاي باستاپ بارا جاتقان ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. نۇرەكەڭ تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتساق بۇكىل حالقىمىزدىڭ بۇگىنگى تاعدىرى تۇگەل قوزعالادى. وتكەن تاريحىمىز بەن بولاشاعىمىز ويعا ورالادى. قازاقستان سياقتى كولەمى جاعىنان الىپ ەلدىڭ قاي قىرىن ايتارسىڭ. جۇرتىمىزدىڭ الەم ارەناسىنداعى تۇراقتانىپ كەلە جاتقان بەينەسى, بولمىس-ءبىتىمى ءسوز بولسا وسىنشا كۇردەلى ەلدىڭ سان-سالالى تاقىرىبىنىڭ قايسىسىن قامتىرسىڭ. جەر شارىنداعى حالىقتار ىشىندە ەنشىسىنە وسىنشالىقتى ۇلان-بايتاق جەر تيگەن جانە سول جەردىڭ استى-ءۇستى بىردەي بايلىققا تۇنعان, ونى يگەرۋ پروبلەماسى جان-جاقتى قيىندىققا اينالىپ وتىرعان ەل تاعدىرى باسقا ەلدەر اراسىندا وتە سيرەك بولار. سونىسىمەن دە قولعا الىپ وتىرعان تاقىرىپتىڭ ءبىزدى كوپ ويلاندىرىپ, كوپ تولعاندىراتىن ءجونى بار. ءبىر ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الدىق. ول ايقىندىق – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حال-جايىن ايتار بولساق, ەلباسىنىڭ پرەزيدەنت سايلاۋىنا دەيىنگى ءومىرىن ايتقانىمىز بولادى. ال نۇرەكەڭ جايىندا وي تولعاساق – جاس مەملەكەتىمىزدىڭ تاعدىرى جايىندا تەبىرەنگەنىمىز بولماق. ويتكەنى, بۇل ەكى ۇعىم تۇتاسىپ كەتكەن ءبىر ۇلى تۇلعا ىسپەتتى. ءبىز نۇرەكەڭنىڭ تۇلعالى ازامات بولىپ قالىپتاسۋ ءداۋىرى كسرو تۇتاس تۇرعان كەزدە وتكەنىن بىلەمىز. قازىر ول ءداۋىردى تولىق اڭگىمە ەتپەسەك تە, كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ «باۋىرلاس رەسپۋبليكالاردى» قالت قىلماي باعىپ وتىرعان تۇستا-اق نۇرەكەڭ تاستۇلەك قىرانشا جەتىلىپ ءوز ەلىنىڭ, ءوز جەرىنىڭ, ءوز جۇرتىنىڭ تىزگىنىن قولىنا الىپ, حالقىنىڭ بولاشاعىن بارلاي باستاعان ەدى. سول كەزدەگى قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ سەزىندە سويلەگەن سوزىمەن دە جۇرتتى وزىنە جالت قاراتىپ, قوعامدا ەرەكشە قيمىل جاسايتىن ارداگەر ازامات ەكەنىن تانىتقانىن بايقاعانبىز. «حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى» دەگەندەي, جۇرتشىلىق سول داۋىردە-اق ءوزىنىڭ بولاشاق كوشباسشىسىن ءدال بايقاپ, تۋرا تانىپتى. كسرو-نىڭ جالعاندىقتان جاراتىلعان ىرگەتاسى قيراعان كەزدە بۇرىنعى الدامشى قۋىرشاق مەملە­­كەتى­مىزدى سول باعىنىشتىلىقتان بوستاندىققا الىپ شىعىپ, ناعىز تاۋەلسىز رەسپۋبليكا جاسادى. الدىمىزدان تىرەلگەن تاۋداي نەبىر قيىندىقتاردىڭ ءبارىن ەڭسەرىپ, ەل كوشىن ۇنەمى ىلگەرى جىلجىتۋدا. ارينە, جاڭا مەملەكەتتىڭ دامۋ جولى وڭايعا تۇسپەيتىنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ قالاپ العان جولىمىز – قوعام دامۋىنداعى جاڭا فورماتسيا. ول – بۇكىل الەمدى باۋراپ العان «نارىقتىق ەكونوميكا» دەپ اتالاتىن جاڭا قوعامدىق قاتىناس. ارينە, الەمدى جاۋلاپ العان قوعامدىق قۇبىلىستان شەت قالاتىن بىردە-ءبىر ەل بولمايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا, جاڭا باعىتتا دامۋ جولىنا تۇسكەن ەلىمىزدىڭ سونىدان جول سالۋعا تاپ كەلگەن قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ ارقىلى ءوتىپ جاتىر. نۇرەكەڭ سول قوعام جاڭالىعىن قايتسەم جەڭىلدەتەم دەگەن ارپالىستا. وسى تۇستا ءبىر باسىن اشىپ الاتىن پىكىر تالاسى بار. قىزمەت دارەجەسى ءار دەڭگەيدەگى ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى «كاپيتاليزمگە قايتىپ كەلدىك» دەپ ءجۇر. ال, شىندىقتىڭ بۇلتارتپايتىن لينزاسىمەن انىقتاپ بايقاساق, ءبىز قابىلداپ العان قوعامدىق قاتىناستا سوتسياليزم دە, كاپيتاليزم دە جوق. ءسوتسياليزمنىڭ جوقتىعى ايدان انىق بەلگىلى. ال كاپيتاليزمگە كەلەر بولساق, شەتەلدەردەگى بۇرىنعى تانىمال كاپيتاليستەردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعىن سول باياعى كۇيىندە كەزدەستىرۋ قيىن. ويتكەنى, ول زامانىندا ساۆۆا موروزوۆ بولسا زاۋىت, فابريكالارىن قۇرىپ تاستاعان, ولار مۇنىڭ ارالاسۋىنسىز-اق ونىمدەرىن شىعارىپ جاتىر. اقشاسى مۇنىڭ قالتاسىنا قۇيىلىپ جاتىر. ساۆۆا بولسا ماكسيم گوركيمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى, سۇلۋ ايەلدەرمەن ساياحات جاسايدى. ءتىپتى, دوسىنىڭ وتىنىشىمەن بولشەۆيكتەرگە دە اقشا بەرىپ قويادى, ياعني نە ىستەيمىن دەسە دە شەكسىز بايلىقتىڭ يەسى ەكەنى ايدان انىق. بۇگىنگى ءبىز ايتىپ وتىرعان نارىقتىق ەكونوميكا سول الپاۋىتتار ۇرپاعىنىڭ ءبىرازىن بايلىق ارەناسىنان ىسىرىپ شىعاردى. ويتكەنى, جاڭا بايلىق يەلەرى پىسىقتىعىمەن, الىمدىلىعىمەن, ايلا-تاسىلىمەن, ءبىلىم-پاراساتىمەن, شيراق قيمىلىمەن تومەننەن ءوسىپ شىققان جاڭا پيعىلداعى ادامدار. بۇل ارادا ەرتەدەن كەلە جاتقان ادامزات قوعامدارىنىڭ بارىنە ورتاق مورال, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر ساقتالا بەرمەيدى. وعان كەرىسىنشە, ءوز مورالدارى, وزدەرىنە ءتان يدەولوگيالىق ولشەمدەرى بار. ءبىز ول ولشەمدى ءالى اقىلمەن يگەرىپ, سانامىزبەن سارالاپ بويىمىزعا دارىتىپ ۇلگەرە الماي جاتىرمىز. سوندىقتان دا, قازىرگى ۇستىمىزگە كەلىپ ورناپ جاتقان جاڭا فورماتسيانىڭ قوعامدىق قاتىناسى جايلى جۇرتشىلىق ءار دەڭگەيدە, اركىم ءوزىنىڭ اقىل-كولە­مى جەتكەنشە ءار ساققا جۇگىرتكەن كەلىسپەۋشىلىك قالىپتارىن ايتىپ پىكىر دوداسىنا ءتۇسىپ جاتادى. ۋاقىت وتكەن سايىن, زامانا ىلگەرى جىلجىعان سايىن جاڭا قوعامدىق قاتىناس داۋرىقپادان باستىعىپ, ىرگەسىن بەكىتە بەرەتىنى بەلگىلى. تەك وعان شىدامسىز جۇرت الگىندەي الىپ-قاشتى سوزبەن الەكتەنىپ ءجۇر. ءتىپتى, بۇعان نۇرەكەڭدى كىنالايتىن الجىك وپپوزيتسيو­نەرلەر دە بار. ارينە, ولار سونىدان جول سالعان ەلدىڭ ۇتىسىن ءادىل تارازىعا سالماي, بىرىڭعاي كولەڭكە جاعىن ءسوز ەتىپ داۋرىعادى. جانە سول قيىننان قۇتىلار ايقىن جولدى وزدەرى دە نۇسقاي المايدى. بىرىڭعاي بايۋ جولىنا تۇسكەن جاندار ءبىردى ەكى ەتۋدى بۇلتارتپاس زاڭدىلىق ەتىپ الۋى شارت. سول جولدا كوزجۇمبايلىققا ەنىپ كەتىپ جەمقورلىققا بەلسەنەتىندەر دە بار. سوندىقتان دا نۇرەكەڭ ونداي ادال جولدان بۇرىلعاندارمەن اياۋسىز كۇرەس اشتى. ورىنسىز باعا كورسەتىپ, تۇتىنۋ­­شى­لاردىڭ نەسىبەسىنەن ارتىق اساپ قالۋ­شىلار دا جوق ەمەس, وندايلارعا قارسى كۇرەسەتىن انتيمونوپوليا سالاسى قۇرىل­عان. وسى تارىزدەس ءبىر جاعىنان, ەلدى دامىتۋ, ەكىنشى جاعىنان, ىشكى قايشى­لىقپەن كۇرەس جانە سول جولدا ادىلدىك تۋىن بەرىك ۇستاۋ ءۇشىن نۇرەكەڭ سياقتى قاجىرلى, قايسار, حالقىنىڭ قامى ءۇشىن قيىندىقتىڭ تالايىنا بەل شەشىپ كىرىسە الار تارلان تۇلعالار عانا كەرەك. ءبىز جوعارىدا بۇرىنعى كاپيتاليستىك قوعامنىڭ الپاۋىتتارى مەن بۇگىنگى نارىقتىق ەكونوميكا ءداۋىرىنىڭ بايلىق يەلەرىن اجىراتا تانۋ ماسەلەسىن باستاعان ەدىك. بۇرىنعى كاپيتال يەلەرىنىڭ قوعام­داعى ورنى جەتكىلىكتى ايتىلدى. ولار – ءوز بايلىعىنىڭ شەكتەلۋدى بىلمەيتىن يەگەرلەرى. ال قازىرگى بايلىق يەلەرى كوبىنە شوعىرلانعان مونوپوليا يەلەرى. ولار كونتسەرن, كورپوراتسيا, فيرما, تاعى باسقا اتاۋلارمەن بىرىگەدى. ارينە, ورتالارىندا تىزگىن ۇستاعان باسشىلار (كوبىنە سايلاپ قويعان) بار. بىراق سولار ءبىر-بىرىنە سەنە بەرمەيدى. ويتكەنى, ءبىر جەردە, ءبىر ۇيىمدا وتىرىپ-اق ءبىر-بىرىنە استىرتىن ارەكەت جاساپ, قاقپان قۇرادى. بىرەۋى جاسىرىن ارەكەتپەن اكتسيالاردى جيىپ الادى دا بۇگىنگى بايلىق باسىندا وتىرعاندى ەرتەڭ-اق ورنىنان تايدىرىپ جىبەرەدى. ولاردىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىك اياۋسىز. سوندىقتان دا نارىق بايلىعىنىڭ يەلەرى بۇرىنعى كاپيتاليستەردەي جايباراقات جۇرە المايدى. بۇلاردىڭ جۇمىسى ەكى باعىتتا داميدى. بىرەۋى اشىق, ايقىن, جاريالى تۇردە كۇندەلىكتى اتقارىلاتىن ءىس. ەكىنشىسى – استىرتىن, جاسىرىن, سىبىرمەن, پارامەن جۇرگىزىلەتىن قۇپيا جۇمىس. كۇندەلىكتى ءىس-ارەكەتتەرى وسىنداي بولعاندىقتان ولار نەگىزگى جۇمىسىندا ءارتۇرلى, ارقيلى ادامدارمەن ايتىسا, تارتىسا وتىرىپ ءىس اتقارسا, تۇندە وزگەلەردەن وڭاشالانىپ سول جۇمىستارىنا تالداۋ جاسايدى. قاي جەردەن ۇتتىم, قاي جەردەن ۇتىلدىم دەگەن سۇراقتاردى تالدايدى. سول ۇجىمدا جۇرگەن جانسىزدارىن ءبىر-بىرلەپ الىپ اكتسيالار ورنىندا ما, سىبىر ەستىلمەي مە – سونى سۇراپ, انىقتايدى. ول جانسىزدار ءبىر-ءبىرىن بىلمەيدى. ياعني, جانىن ج ۇلىپ جەگەن وسىنداي بايلىق يەلەرىمەن باياعى كاپيتاليستەردى مۇلدەم سالىستىرۋعا بولمايدى. بۇل قوعامنىڭ كۇردەلىلىگى دە سوندا. ال سولار جاساپ جاتقان قوعامداعى كورىنىستەرگە قاراپ تۇرساڭ – بۇرىن ادام بالاسىنىڭ قولى جەتپەگەن جاڭالىقتار. ءتىپتى وزگە تالداۋدى بىلاي قويالىق, كوشەدەگى كەلە جاتقان جانداردىڭ ءۇستى-باسىنا قاراڭىز. ءالى دامۋ دەڭگەيىندە عانامىز دەگەن ءبىزدىڭ ەلدىڭ كوشەسىن ايتىپ وتىرمىز. قانداي قونىمدى كيىم­دەر, بىرىنەن-ءبىرى اسىرا ءسان تۇزەگەن جاستار كوزدىڭ جاۋىن الادى. ازىق-ت ۇلىكتى قاراڭىز – بۇرىن ءبىز كورمەگەن عاجايىپ جەمىستەر جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلىپ جاتىر. ۇيلەرگە كىرىپ كورىڭىز – ەۋروجوندەۋدەن وتكەن حان سارايىنا بەرگىسىز ءۇي جيھازدارىنىڭ سالتاناتى الدىڭىزدان جايناپ شىعادى. ايتا بەرسەڭ جاڭالىق كوپ-اق. جۇمىسسىز, كەدەيلەر دە بار عوي دەگەن ءسوز بولار. ارينە, ءالى قالىپتاسىپ, ەكشەلەنىپ بولماعان قوعامدا ءبارى دە بولادى. سونىڭ ءبارى قالپىنا كەلۋ ءۇشىن ۋاقىت قاجەت. نۇرەكەڭنىڭ قابىرعاسىنا باتاتىنى دا وسى جاعى ەكەنىن ونىڭ سويلەگەن سوزدەرىنەن ەستىپ ءجۇرمىز. ەندى وسى قوعامداعى نارىقتىق قاتىناس قالاي دۇنيەگە كەلدى دەگەن ساۋال تۋى مۇمكىن. ءبىز تاريحتان بولجاپ بىلگەن قوعامدىق فورماتسيالاردىڭ وزگەرۋىنىڭ ءبارى دە قانتوگىس ارقىلى ىسكە اسقاندارى بەلگىلى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ قاقپاسىن اشىپ كىرگەن جاڭا قوعامدىق قاتىناس بەيبىت جولمەن كەلدى. ونى دىنگە سەنەتىن جۇرت اللانىڭ بىزگە جاساعان راقىمى دەپ تانيدى. ال, شىن مانىسىندە, بۇل فورماتسيا – حح عاسىردا ەكى رەت الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ جەمىسى ەدى. پلانەتامىزدىڭ ارعى بەتىندە بولعان كەيىنگى سەرپىلىس پەن ەۋروپاداعى سوعىستان كەيىنگى سەرپىلىس ادامزاتتى وسى قوعامدىق قاتىناسقا اكەپ ءتۇسىردى. بۇدان شەت قالاتىن ەل جوق. ءتىپتى, سوتسياليزمگە تالاقشا جابىسىپ جاتقان قىتاي, سولتۇستىك كورەيا, ۆەتنام, كۋبا سياقتى ەلدەردە دە ىشتەي تۇلەپ, ءوسىپ كەلە جاتقان نارىقتىق ەكونوميكا ءسوتسياليزمنىڭ قالدىقتارىن جار قاباعىنا ىعىستىرىپ بارا جاتىر. بۇل قوعامدىق قاتىناستىڭ اداقتاپ كوزگە تۇسەر ءبىر ەرەكشەلىگى – ارەكەتسىز ادامعا اياۋشىلىعى جوق, تالپىنباساڭ ۇستىڭنەن تاپتاپ وتەدى. جاڭا قوعامدىق قاتىناس بۇرىن ادامزات جايلاعان مەملەكەتتەر باسىنان وتكىزبەگەن جاڭا فورماتسيا ەكەنىن دالەلدەگەن وسى تۇستا تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ ايتاتىن – بۇرىن دا ايتىلىپ جۇرگەن – تاعى دا قايتالاپ ايتاتىن قوعامدىق عىلىمنىڭ تەورياسى بار. ول – تاريحتىڭ دوڭگەلەگى كەرى اينالمايدى, تەك قانا العا جىلجيدى – دەگەن بۇلجىماس قاعيدا. سوندىقتان دا نارىقتىق قاتىناستان ۇرىكپەگەن ءجون. ارينە, بۇلايشا دامۋدىڭ ءبىر ءۇمىتى دەموكراتيانىڭ سالتانات قۇرۋى دەپ بىلەمىز. ازىرگە ءار ەلدە, ءار جەردە, ءار دەڭگەيدە دامىپ جاتقان نارىقتىق قاتىناستىڭ قالپى تانىلادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي, جانتالاسا ىزدەنىپ, تالپىنىپ, وزگەلەردەن كورگەنىن ءوز اقىلىنىڭ ولشەمىنە سالىپ بايقاۋ ارقىلى ءبىرشاما رەتكە كەلىپ قالعان جاڭا قوعامدىق قاتىناستىڭ قارقىندى بەتالىسىن كورگەندە تاۋبە دەۋگە بولادى. ءبىز جوعارىدا ايتقان زامانانىڭ زور قۇبىلىسى قازاق حالقىنا وڭايعا تيمەيتىنى بەلگىلى ەدى. ءبىزدىڭ حالىقتىق مىنەز-قۇلقىمىز مىڭداعان جىلدار بويعى كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ كەڭ جايلاۋداعى جايباراقات كۇيىنەن تۋىپ جاتسا, ارينە, جاڭا مەنتاليتەتتى تەز مەڭگەرىپ كەتە قويۋ وڭاي ءىس ەمەس ەكەنى ايقىن. سونى كورگەن ەلباسى دا حالقىنىڭ قامىن ويلاپ قابىرعاسى قايىسادى. نۇرەكەڭنىڭ بويىنا بىتكەن قاسيەت­تەرىنىڭ ىشىندە وتكىرلىگى, سوعان وراي تەز شەشىم قابىلداعىش شيراقتىعى, وي تالاسى تۇسىندا جالت ەتەر تەگەۋرىندى اقىل-پاراساتى ءبىزدى ۇنەمى قۋانتىپ, ريزا ەتىپ وتىرادى. سوندىقتان دا ءبىز وعان قالتقىسىز سەنەمىز. سول ارقىلى حالقىمىزدىڭ ۇلكەن بولاشاعىنا دا سەنىمىمىز مول. بۇگىنگى الەمدىك دەڭگەيدە مەملەكەت­ارالىق قاتىناستار ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن بەلگىلەيتىن ءبىر فاكتور بولسا, بۇل تۇستا دا ەلباسى وزگە مەملەكەتتەردەگى تۇرعىلاستارىنىڭ ىشىندە ەرەكشە دارالانىپ تۇرادى. قاي جەردەگى جيىنداردا بولماسىن ونى قۇرمەتتەپ, قوشەمەتتەپ ريزالىقپەن سۇحباتتاسىپ جاتقان مەملەكەت قايراتكەرلەرىن كورىپ ريزا بولىپ وتىرامىز. بۇگىنگى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ پرەزيدەنت سايلاۋى كەزىندە ويىمىزدا جۇرگەن كوپ تولعانىستىڭ شەتىن قوزعاپ سىر شەرتسەك, ايتپاعىمىز وسىنداي ەدى. حالقىمىزدىڭ تاريحىنداعى تۇڭعىش پرەزيدەنتتى, ەلدى باقىتتى بولاشاققا باستاپ بارا جاتقان ەلباسىمىزدى ءوزى­نىڭ بىرىنشىلىگىن, تۋعان حالقى ءۇشىن ۇلى­لىق دارەجەسىن ماڭگىگە قالدىراتىن ­ارى­سى­­مىز دەپ بىلەمىز. سوندىقتان دا سايلاۋ كەزىندە حالقىمىز ءوزىنىڭ سۇيىكتى ەلباسىنا ­داۋىس بەردى. نۇرعوجا وراز, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. استانا.