تاۋەلسىزدىك ساردارى

بار سانالى عۇمىرىن ەلى­مىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى مەن دامۋىنا ارناعان تىلەۋحان قاب­دراحمانوۆتىڭ ءومىر جولى جاستار ءۇشىن تاعىلىم الار ونەگەلى مەكتەپ دەسە دە بولعانداي. سەمەي ءوڭىرىنىڭ تۋماسى تىلەۋحان سامارحان ۇلى اينالاسىنا ءوزىن ىسىنە تياناقتى, دوسقا ادال, جايساڭ ازامات ءارى ۇلگىلى وتاعاسى رەتىندە تانىتا بىلگەن جان. سەمەي قالاسىنداعى №1 قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ تۇلەگى. ماسكەۋدىڭ حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇقىق قورعاۋ جانە ەكونوميكا فاكۋلتەتىن بىتىرەردەن ءبىر جىل بۇرىن الجير حالىقتىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىندا تاعىلىمدامادان وتكەن تىلەۋحان سامارحان ۇلى بولاشاق كاسىبىنىڭ قىر-سىرىمەن العاش تانىسقاننان-اق جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن جەتە سەزىنگەن ماماننىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى. كاسىبىنە دەگەن ادالدىق پەن قولعا العان ىسكە جاۋاپكەرشىلىك قازاقتىڭ سول ءبىر ورەنىنىڭ بولاشاقتا تالاي اۋقىمدى ىستەردى ابىرويمەن اتقا­رۋىنا نەگىز بولعان قاسيەتتەر. ولاي دەۋىمىزگە سەبەپ تە جوق ەمەس. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن ساياسي جۇيەسىن رەفورمالاۋدا باتىل شارالاردى قولعا الدى. ەلىمىز ءۇشىن اۋمالى-توكپەلى وسى كەزەڭدە ەلباسىنىڭ توڭىرەگىنە سەنىمدى سەرىكتەستەرى مەن ىسكەر ازاماتتار توپتاستى. ولاردىڭ الدىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ قازىعىن نىقتاپ, تۇعىرىن الاسارتپاۋ مىندەتى تۇردى. وزىنە جۇكتەلگەن وسىنداي زور مىندەتتى ابىرويمەن اتقارعان جاننىڭ ءبىرى – بۇگىندە ءومىردىڭ ءور بەلەسىنە شىق­قان تىلەۋحان سامارحان ۇلى. بۇعان ونىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءومىر جولى, كوتەرىلگەن ونەگەلى بەلەستەرى كۋا. ايتار بولساق, ول تاۋەلسىز ەلى­مىزدىڭ ەكونوميكا جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولا ءجۇرىپ, بوستاندىقتىڭ اراي تاڭىنداعى العاشقى اسا ماڭىز­دى نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى ءازىر­لەۋگە, ەلىمىزدىڭ نارىق ەكونوميكاسىنا ءوتۋىن, نارىق جاعدايىنا كوشۋى مەن جۇمىس ىستەۋىن ىسكە اسىرۋعا, سونداي-اق تاۋەلسىز مەم­لە­كەتتەر دوستاستىعىن (تمد) قۇ­­رۋ­­دىڭ نورماتيۆتىك بازاسىن قا­­­­لىپ­تاستىرۋعا بەلسەندى ءتۇر­­دە قاتىستى. بۇل, ءسوز جوق, تاۋەل­سىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ ۇدە­رىستەرىنە اتسالىسقان تىلەۋحان سامار­­حان ۇلىنىڭ ومىرىندەگى باستى وقي­عالار ەكەنى داۋسىز. ت.قابدراحمانوۆ 1992 جىلى ەلىمىزدىڭ رەسمي دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا كەلىسسوزدەرگە جانە قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى مەن رە­سەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى دوس­تىق پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى تۇڭعىش شارتتى ازىرلەۋگە قا­تىس­تى. ول ارنايى باسىلىمدار مەن فورۋمدارداعى نارىق ەكونومي­كاسىن جوسپارلاۋ, وعان كوشۋ ءجو­نىندەگى بىرقاتار ماقالالاردىڭ, ەسەپتەر مەن باياندامالاردىڭ اۆتورى بولىپ تابىلادى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باس­تاپقى قالىپتاسۋ كەزەڭىندە ەلدە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى مىندەتكە اينالعانى بەلگىلى. وسى ماڭىزدى مىندەت­تەر­دىڭ اياسىندا ەلىمىزگە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ شارالارى جۇرگىزىلدى. سوعان وراي ت.قاب­دراحمانوۆتىڭ 1993 جىل­دىڭ ناۋرىزىندا قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ فرانتسۋز رەسپۋب­ليكاسىنداعى تۇڭعىش توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ تاعايىن­­دالۋى – وعان جۇكتەلگەن مىندەت­تىڭ اسا جاۋاپ­تىلىعىن ءارى كورسەتىلگەن سەنىمنىڭ جوعا­رىلىعىن ايعاقتادى. وسى لاۋا­زىمعا تاعايىندالۋ كەزىندە ونىڭ العان ءبىلىمى, ەكونوميكا سالا­سىنداعى تاجىريبەسى, فرانتسۋز ءتىلىن جەتىك ءبىلۋى دە ەسكەرىلدى. بۇل تاعايىنداۋ تىلەۋحان قاب­دراحمانوۆ ءۇشىن كەزدەيسوقتىق ەمەس ەدى. بۇعان دەيىن ول وسى باعىتتا ءبىراز شارۋالاردى ابىرويلى اتقارۋمەن كوزگە تۇسكەن بولاتىن. ماسەلەن, ۇكىمەت مۇشەسى كەزىندە, ياكي 1992 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ فران­تسۋز رەسپۋبليكاسىنا تۇڭعىش مەم­لەكەتتىك ساپارىن ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ باسشىسى بولىپ پاريجگە جىبەرىلگەن-ءدى. ال ەلباسىنىڭ ول ساپارى اسا تابىستى بولعانى بارشامىزعا ءمالىم. ەلشى رەتىندە تىلەۋحان سامار­حان ۇلى كەيىننەن قازاقستان باسشى­سىنىڭ فرانتسياعا باسقا دا بىرقاتار ساپارلارىن دايىنداۋعا اتسالىستى. الەمدىك وركەنيەتتە ايشىقتى ورنى بار, ەۋروپاداعى ءىرى مەملەكەتتىڭ ءبىرى سانالاتىن فرانتسيا قازاقستانداعى رەفور­مالارعا, ەڭ باستىسى, ونىڭ الەمدىك قوعامداستىققا كىرىگۋىنە ىقىلاستى قولداۋ كورسەتتى. ونىڭ دالەلى – فرانتسيا پرەزيدەنتى ف.ميت­تەراننىڭ قازاقستانعا جاسا­عان تۇڭعىش رەسمي ساپارى. ول باتىستىڭ جەتەكشى دەرجاۆالارى باسشىلارىنىڭ ىشىنەن قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەندەردىڭ العاشقىسى بولدى. ال بۇعان تىلەۋحان قوسقان ۇلەس از بولدى دەپ استە ايتا الماسپىز. 1993 جىلى فرانتسياداعى قازاق­ستان ەلشىلىگى تولىققاندى جۇ­مى­سىنا كىرىسە قويماعان, ءالى قۇرىلۋ ۇستىندە بولاتىن. سول سەبەپتى ت.قاب­دراحمانوۆتىڭ فران­تسيا پرەزي­دەنتىنىڭ ساپارىن دايىنداۋعا قا­جەتتى قازاقستاندىق مامانداردى تارتۋعا تولىقتاي مۇمكىندىگى بول­عان جوق. سوندىقتان دا فرانتسيا پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارىنىڭ الدىندا ءوزى ودان سۇحبات الىپ, وسى ماتەريالىمەن بىرگە كاسسەتانى ەلىمىزدىڭ تەلەديدارىندا كورسەتۋ ءۇشىن الماتىعا جەتكىزۋىنە تۋرا كەلدى. ناعىز جانكەشتى, شىعار­ماشىلىق جۇمىس دەگەن وسى بولار. ت.قابدراحمانوۆتىڭ فران­تسيا­داعى قازاقستان ەلشىسى قىزمە­تىن اتقارعان كەزەڭىندە ەكى مەملە­كەت­تىڭ اراسىندا ەكىجاقتى ىنتىماق­تاس­تىقتىڭ نەگىزگى باعىت­تارىن قام­تي­تىن ەلەۋلى كەلىسىم­شارتتار جاسالدى. ونىڭ ديپلوماتيالىق قىزمە­تىندەگى ماڭىزدى بەلەستىڭ ءبىرى 1993 جىلدىڭ قازانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يۋنەسكو جا­نىن­­داعى تۇڭعىش تۇراقتى وكىلى بولىپ تاعايىندالۋى ەدى. 1993-1996 جىلدارى قازاقستاننىڭ وسى ورايداعى قارىم-قاتىناستارىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى ايقىندالدى جانە يۋنەسكو مەن ەلىمىزدىڭ باسشىلارى رەسمي ساپارلارمەن الماستى. قازاقستاننىڭ يۋنەسكو جانىن­داعى وكىلدىگى 1995 جىلدىڭ تامىزىندا ف.مايوردىڭ رەسمي ساپارىن وتكىزۋگە بەلسەندى تۇردە قاتىستى. مارتەبەلى مەيمان ەلباسىنىڭ قابىلداۋىندا بولدى. 1995 جىلدىڭ قاراشاسىندا ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ مەن يۋنەسكو قۇرىلۋىنىڭ 50 جىلدىعىنا وراي يۋنەسكو باس كونفەرەنتسياسىنىڭ ححVIII سەسسياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى. 1995 جىلى يۋنەسكو اياسىندا قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايدىڭ 150 جىلدىعى اتاپ وتىلگەنى ءمالىم. وسىناۋ ايتۋلى داتانىڭ الەمدىك دەڭگەيدە تويلانۋى ەلىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرگەن اسا ءىرى رۋحاني شارالاردىڭ ءبىرى بولعانى راس. مۇنىڭ ءبارى وزدىگىنەن ىسكە اسا قويمايتىنىن ەسكەرسەك, وسى سىندى حالىقارالىق دارەجەدەگى ايتۋلى شارانىڭ دەر كەزىندە ءارى جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلۋىنە تىلەۋحان سامارحان ۇلىنىڭ قوسقان ۇلەسى قوماقتى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءلازىم. ت.قابدراحمانوۆ 1997 جىل­عى قاڭتاردا قازاقستاننىڭ جاپو­نياداعى تۇڭعىش ەلشىسى بولىپ تاعايىندالدى. ەلىمىزدىڭ ەكونو­ميكالىق سالاسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىندە سەنىمدى اقتاپ, مول تاجىريبە جيناعان ماماننىڭ بۇل سالادا دا كاسىبي قىرى, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى جان-جاقتى بايقالدى. «ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن» دەگەندەي, وعان ەلىمىزدىڭ جاپونياداعى تۇڭعىش ەلشىلىگىنىڭ جۇمىسىن باس­تاپ, قالىپتاستىرىپ, جولعا قويۋ جانە سول ەلدىڭ مينيسترلىكتەرىمەن, ءتۇرلى ۇيىمدارىمەن, اسىرەسە ەكونوميكالىق سالادا ىنتىماق­تاستىقتى ۇيىمداستىرۋ تاپسىرىلدى. ءوزىنىڭ دەربەس ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن ەنگىزۋ كەزىندە ەلىمىز نارىقتىق ەكونوميكاعا ەندى عانا قادام جاساعان ەدى. وسىنداي بيۋدجەت تاپشىلىعى جاعدايىندا جاپونيا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى تارا­پىنان قازاقستاننىڭ جەتەكشى قارجىلىق دەمەۋشىسىنە اينالدى. جاپونياداعى ساليقالىق ەلشىلىك قىزمەت 2003 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن جالعاستى. وسى كەزەڭدە تىلەۋحان سامارحان ۇلى بىرقاتار ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاپونيا ۇكىمەتىنىڭ قازاقستانعا ۇزاقمەرزىمدىك جەڭىل­دىك­پەن نەسيەلەر بەرۋ تۋرالى كەلىس­سوزدەر جۇرگىزۋگە قاتىستى. كەلىس­سوزدەر ءوز جەمىسىن بەردى. ماسەلەن, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ تاپسىرۋى بويىنشا ول استانادا حالىقارالىق اۋەجاي سالۋعا نەسيەلەر الۋ, باتىس قازاقستاندا اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ, استانا قالاسىندا سۋ جانە كارىز جۇيەلەرىن قايتا جاڭارتۋ جونىندەگى شارتتارعا قول قويدى. بۇعان قوسا مۇناي-گاز سالاسىنا, گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا دا جاپونيانىڭ قارجىلىق رەسۋرستارى مەن تەحنولوگيالارى تارتىلدى. شاعىن ماقالادا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا اسا ما­ڭىزدى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كوپتەگەن ماڭىزدى شارالاردىڭ باسى-قاسىندا بولعان ايتۋلى تۇلعانىڭ بار ەڭبەگىن سارالاپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. اسىرەسە, ونىڭ ديپلوماتيا سالاسىنداعى ەڭبەگى وراسان. ول بولەك اڭگىمەنىڭ ارقاۋى بولارلىق قوماقتى دۇنيە. تىلەۋحان سامارحان ۇلىنىڭ ءار جىلدارى قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى, ليتۆاداعى, لاتۆياداعى, ەستونيا مەن فينلياندياداعى ەلشىلىك قىز­مەتىن ىلكىمدى اتقارعانىن ايت­ساق تا جەتكىلىكتى. ءاربىر ادامنىڭ جەكە ءومىرى ونىڭ ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىمەن, حالىققا ەتكەن قىزمەتىمەن ولشەنەدى دەر بولساق, تىلەۋحان سامارحان ۇلىن تاۋەلسىزدىك ساردارلارىنىڭ ءبىرى دەۋ­گە تولىق نەگىز بار. وسى تۇرعىدان زەردەلەگەندە ول شىن مانىندە بار سانالى عۇمىرىن ەل يگىلىگىنە, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىنا ارناعان تۇلعا. وسى مارتەبەلى دە ارداقتى اتقا بارلىق جاعىنان لايىقتى ازامات. وسىنداي ازاماتتىڭ ورتامىزدا جۇرگەنىنە ءبىز دە قۋانىپ, مەرەيلەنەمىز. حاميت بىرجان ۇلى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. الماتى.