كەز كەلدى اسقاقتاتار قازاق اتىن,
كوتەرىپ بيىكتەرگە ازاماتىن.
تۋ ەتىپ بىرلىگىڭدى, قازاق ەلى,
بايگەنىڭ الدى بولسىن قازاناتىڭ.
ءبىر بولار, قازاق ەلى, زامان كەلدى,
جەبەيتىن نامىسىڭدى سامال كەلدى.
ويتكەنى تالاي زۇلمات كۇندەردەن دە,
جوعالماي اتا-ءداستۇر امان كەلدى.
جاعاعا جارماسپاستان قىسىلعاندا,
جۇرگىزگىن ىنتىماقپەن ءىسىڭدى العا.
قالدىرعان بابالاردىڭ ۇلاعاتى –
كۇپىرلىك جاراسپاعان مۇسىلمانعا.
بۇل كۇندە بولماسىنشى جانىڭدا مۇڭ.
ەشقاشان ەشكىمگە دە جالىنباعىن,
تورىندە ءوز جەرىڭنىڭ قازاق ەلى,
كوسىلىپ سايگ ۇلىكتەي ارىنداعىن.
ورالدى انا ءتىلىڭ تەڭدىگىڭمەن,
جالتاقتاپ جاسقانامىز ەندى كىمنەن؟
ۇلتىڭدى ءوزىڭ كوتەر, قازاق ەلى,
جۇرتقا دا ۇلگى بولىپ كەڭدىگىڭمەن.
جاساعىن تىرلىگىڭدى مىڭ ارنادا,
ەڭسەڭدى تىك ۇستاعىن, بۇراڭداما!
تەكتىلىك جاراسادى سامعاعاندا,
ءسان بەرىپ بيىكتەگى قىرانعا دا!
وسى ولەڭ جولدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بىلتىرعى جىل باسىندا جاريا ەتىلگەن, قازاقستان حالقىنا ارنالعان
«قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى تاريحي جولداۋىنان كەيىن جازىلعان ەدى. جولداۋدا قازاق حالقى ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكى يدەيا ورتاعا تاستالدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – «ماڭگىلىك ەل», ەكىنشىسى – «قازاق ەلى». ەكى ۇعىم دا بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن ورتاق, تۇسىنىكتى, ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ نەگىزى بولاتىن يدەيالار ەكەنى داۋسىز.
قازاقستاندى مەكەن ەتكەن بارلىق ۇلت وكىلدەرى اراسىندا دا قولداۋ تاپقان قوس يدەيا – قۇستىڭ قوس قاناتىنداي, رۋحتىڭ قوس پىراعىنداي قابىلداندى, ەلدىڭ ەڭسەسى تاعى دا ءبىر بيىككە كوتەرىلدى, اتا-بابامىزدىڭ تاعى ءبىر ارمانى ورىندالعانداي ءبارىمىزدى ماقتانىش سەزىمگە بولەدى.
قيىن دا قاتەرلى كەزدەردە بار اۋىرتپاشىلىقتى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الاتىن ەلباسى «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋىندا «ماڭگىلىك ەل» بولۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تاعى دا ايتىپ, قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى جولىنداعى قازاقستاننىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن جاريالادى. باسقا ءبىر دە ءبىر ەلدە ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەگەن باستامالار جاسادى. ءدال وسىنداي قادامدارعا تەك قانا اياعىندا نىق تۇرعان, بولاشاعىنا سەنىممەن قاراي الاتىن, الەۋەتى مىقتى مەملەكەت قانا بارا الاتىندىعىن ايتتى.
شىندىعىنا كەلگەندە, بىزگە جالتاقتاۋعا ەشقانداي دا نەگىز جوق. وعان بىرنەشە سەبەپتەر بار.
بىرىنشىدەن. قازاقستاننىڭ ەتەك-جەڭى قىمتاۋلى. پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كۇندىز-تۇنگى ەڭبەگىنىڭ, جوعارى ديپلوماتيالىق قاسيەتىنىڭ, بيىك ادامگەرشىلىگى مەن ازاماتتىعىنىڭ, كورشى ەلدەردىڭ كوشباسشىلارىمەن ءتىل تابىسا ءبىلۋىنىڭ, ءوزىنىڭ سۇڭعىلا ساياساتكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتىمىزدىڭ شەكارالارى بارلىق مەملەكەتتەرمەن تولىق, حالىقارالىق شارتتار نەگىزىندە بەكىتىلگەن. بۇگىنگى تاڭدا ءبىر دە ءبىر كورشى مەملەكەتتىڭ قازاقستانعا جەر جونىندە, شەكارا جونىندە قوياتىن قانداي دا ءبىر تالابى, نە كەلىسپەۋشىلىگى جوق. بۇل – قازاق ەلى تاريحىندا بولماعان نارسە. بۇنداي جاعداي بۇرىنعى كەڭەس وداعىنان ءبولىنىپ شىققان, ەگەمەندىك العان باسقا مەملەكەتتەردىڭ بىرىندە دە جوق. ال, ۋكراينا شەكاراسىندا شەشىلمەگەن نارسە شاشەتەكتەن. شەكاراسى زاڭداستىرىلماعان, دەماركاتسيا مەن دەليميتاتسيادان وتپەگەن قاي مەملەكەتتىڭ بولسا دا تاۋەلسىزدىگىنە قاۋىپ كوپ. تەرريتورياعا كوز تىگۋدىڭ دە باستى سەبەبى سول.
ەكىنشىدەن. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى دۇرىس جولعا قويىلعان. باسقالاردى ايتپاعاندا, ءبىزدىڭ مەملەكەت كورشى ەلدەردىڭ بارلىعىمەن دەرلىك ماڭگىلىك دوستاستىق ءجونىندەگى شارت جاساسقان ساناۋلى مەملەكەت. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ), شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارت ۇيىمىنا, تۇركى كەڭەسىنە, قالا بەرسە يسلام مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە بولۋىنىڭ ءوزى دە كوپ نارسەنى اڭعارتادى. ءبىر ءسوزبەن ايتقاندا مۇنىڭ ءبارىن ءبىز «تاۋەلسىزدىكتى ساقتاندىرۋ» شارالارى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى.
2015 جىلدىڭ قاڭتارىنان جۇمىس ىستەي باستاعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى دا ءوزىمىزدىڭ ارامىزدا اڭگىمە كوپ. بىرەۋلەر بۇنى بۇرىنعى كەڭەستەر داۋىرىنە ورالۋ دەسە, بىرەۋلەر – رەسەي قۇرامىنا كىرۋ ارەكەتىنە بالايدى. بۇنىڭ بارلىعى – مۇلدەم كەرەعار پىكىرلەر.
تاۋەلسىز قازاقستان ەندى ەشكىمنىڭ قولتىعىنا كىرمەيدى, كىرۋى دە مۇمكىن ەمەس. بىراق كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتى جۇرگىزۋ – ءبىزدىڭ مەملەكەت ءۇشىن ءومىر تالابى. سەبەبى, بىزگە تاريح پەن تابيعات الپاۋىت مەملەكەتتەردى كورشى ەتىپ بەرگەن. ولاردىڭ مەملەكەت رەتىندە تاريحى دا تەرەڭ, كولەمى دە ۇلكەن. سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدىڭ ۇزدىكسىز ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان مەملەكەت رەتىندە مىڭ جىلدىق, ال شىعىستاعى كورشىمىزدىڭ بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بار.
بۇگىندە قىتاي – حالىق سانى جاعىنان ءبىرىنشى, ەكونوميكالىق قۋاتى جاعىنان ەكىنشى, يادرولىق قارۋ-جاراعى جاعىنان ءۇشىنشى الەمدىك دەرجاۆا بولسا, رەسەي – جەر كولەمى جاعىنان ءبىرىنشى, يادرولىق قارۋ-جاراعى جاعىنان ەكىنشى, ەكونوميكالىق قۋاتى جاعىنان سەگىزىنشى دەرجاۆا. قازاقستان رەسەيمەن 7512 كم, ال قىتايمەن 1782 كم ۇزىندىقتاعى شەكارامەن شەكتەسەدى. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە ءالى دە ساياساتى تۇراقتالماعان, سوعىس ءدۇمپۋى باسىلماعان اۋعانستان, ار جاعىندا دۇنيەجۇزىلىك قاقتىعىستاردىڭ ورتاسىندا وتىرعان يسلام الەمى جاتىر.
وسىنىڭ بارلىعىن جيناعاندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ارقىلى ەكونوميكانى دامىتۋ, سىرتقى جانە ىشكى ساياساتتى تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋ باستاماسى بىردەن-ءبىر كورەگەندىك ساياسات ەكەندىگىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى. ءبىراز ساراپشىلار ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق وداق تۋرالى يدەياسى 20 جىلدان سوڭ ىسكە استى دەپ ايتىپ ءجۇر. دۇرىسى – وسى وداقتىڭ قاجەتتىلىگىن ءبىزدىڭ ەلباسىمىز وسىدان 20 جىل بۇرىن بولجاعان, ال قوعام, سونىڭ ىشىندە ارىپتەس ەلدەر وعان ەندى عانا دايىن بولدى.
ۇشىنشىدەن. قازاقستاندا ىرگەسى بەكەم, كەرەگەسى كەڭ, شاڭىراعى بيىك مەملەكەتتىك جۇيە قالىپتاسقان. سول شاڭىراقتىڭ استىندا ءۇش تارماقتى بيلىك جەمىستى جۇمىس جاساپ كەلەدى. قايتا-قايتا قايتالانعان دۇنيەجۇزىلىك داعدارىس كەزەڭىندە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسى ۇتىمدى شارالاردى ۋاقىتىندا قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرۋدە. قازىرگى داعدارىستى ەرتە بولجاعان ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن, جەدەل تۇردە بيلىك پەن جاۋاپكەرشىلىك سالماعى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرىلىپ, 17 مينيسترلىك, 9 اگەنتتىك جانە 54 كوميتەتتىڭ ورنىنا 12 مينيسترلىك پەن 30 كوميتەتتەن تۇراتىن ىقشام قازاقستان ۇكىمەتى جاساقتالدى جانە ول از ۋاقىت ىشىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ العاشقى كەزەكتەگى شارالارىنىڭ جول كارتاسىن ازىرلەپ ۇلگەردى.
ماڭىزدىسى – كەڭ پەيىلدى, ەر ءجۇرەكتى, پايىمى تەرەڭ, رۋحى بيىك, دانا حالقىمىز بار. حالقىمىزدى باسقارىپ وتىرعان, دۇنيەجۇزى مويىنداعان, الىستاعىنى بولجاي بىلەتىن, ەلىن سۇيگەن, ەلى سۇيگەن پرەزيدەنتىمىز بار. ادەتتە, ەلباسى تۋرالى جاقسى پىكىر ايتساڭ, جاعىمپازدىق دەپ تۇسىنەتىندەر دە جوق ەمەس. بىراق, تۋعان حالقى ءۇشىن بار كۇشىن سارپ ەتە ءجۇرىپ, كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان قالىپ, بويىنداعى ءتاڭىر بەرگەن بار قاسيەتىنىڭ, جوعارى پاراساتتىلىعى مەن ازاماتتىعىنىڭ, ەلىنىڭ الدىندا باردى – بار, جوقتى – جوق دەپ ايتاتىن شىنشىلدىعىنىڭ ارقاسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىز قازاقستاندى وسى دارەجەگە جەتكىزدى. بۇگىنگى كۇنىمىز بەن كەشەگىمىزدى سالىستىرۋعا بولا ما؟
قالالاردى ايتپاعاندا, جولى مەن مەكتەبى جوندەلمەگەن, ەش بولماعاندا ءبىر نىسان جاڭادان سالىنباعان قازاقستاندا اۋىل قالدى ما؟
دەموكراتيانى باستى قاعيدا ەتىپ, ءتۇرلى-ءتۇستى توڭكەرىس جاساپ, پرەزيدەنتتەرىن دە, پارلامەنتىن دە, ۇكىمەتىن دە قايتا-قايتا سايلاپ جاتقان ەلدەردىڭ قايسىسى وڭىپ جاتىر؟ بيلىك ءۇشىن ساياسي قاقتىعىسى ونداعان جىلدارعا سوزىلىپ, قالاسى مايدانعا اينالىپ, دالاسى ايمانداي بولعان ۋكراينانىڭ بۇگىنگى جاعدايىن ءبارىمىز دە كورىپ وتىرمىز. ەرتەڭىنىڭ دە نە بولارى بەلگىسىز ەلدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلگەنشە قانشاما ۋاقىت كەرەك, جازىقسىز قىرىلعان تۇرعىنداردىڭ ورنى ماڭگىلىك تولمايتىنى دا بەلگىلى.
سوڭعى كەزدەرى قازاق مەملەكەتتىگى تۋرالى دا ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. بۇرىن-سوڭدى قازاقتا مەملەكەت بولمادى دەگەن پىكىرگە ءبىز دە قوسىلمايمىز. قازاقتىڭ سايىن دالاسى ەشقاشان دا يەسىز جاتقان ەمەس. كەشەگى وتارشىلدىق پسيحولوگياسى سانامىزعا سىڭدىرمەك بولعانداي «كوشپەندى تايپا, بۇراتانا حالىق, تەكسىز ەل» ەمەسپىز. سان عاسىرلار بويى داۋىرلەگەن مەملەكەتتەرىمىز بولعان. كەرەك بولسا, قازاق حاندىعى سول مەملەكەتتىكتىڭ ءبىر فورماسى. سوندىقتان دا الداعى بولاتىن ايتۋلى وقيعانى, كەيبىر تاريحشىلار ايتىپ جۇرگەندەي «قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ 550 جىلدىعى» ەمەس, ەلباسى ايتقانداي «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى» دەپ اتاپ وتكەن ءجون. سەبەبى, زەرتتەلمەگەن نارسە كوپ, قازاق تاريحىنىڭ اشىلماعان بەتتەرى از ەمەس, قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ تامىرى ودان دا تەرەڭدە جاتۋى مۇمكىن. ءتىپتى, سوناۋ XIII عاسىر تاريحشىلارىنىڭ دەرەكتەرىندە التىن وردا حاندارى «قىپشاق پاتشالارى» دەپ اتالدى. التاي تاۋلارىنان دۋنايعا دەيىن ۇلان-عايىر ايماقتى قامتىعان التىن وردا اتتى الىپ مەملەكەتتىڭ شىعىس بولىگى «كوك وردا» دەپ اتالىپ, ول اتاقتى قالامگەر مۇحتار ماعاۋيننىڭ «قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى» اتتى ەڭبەگىندە ايتىلعانداي, «نەگىزىنەن قازىرگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەرريتورياسىن قامتىعان».
حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى دە قازاقتار بولعان. ال «قازاق» دەگەن تەرمين سوناۋ 1200 جىلدارى ەگيپەتتە جازىلعان «اراب-قىپشاق» سوزدىكتەرىندە دە قولدانىلعان دەگەن دەرەكتەر بار. سايىپ كەلگەندە قازاق ەلى تاريحىندا زەرتتەلەتىن نارسەلەر كوپ. ونى تاريحشىلاردىڭ ەنشىسىنە قالدىرايىق. بىراق, حالقىمىزدىڭ تاريحىن, بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىن بيىكتەتە وتىرىپ, قازىرگى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ دە تاريحي ورنىن تومەندەتپەۋىمىز كەرەك. قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ بولعانىن جوققا شىعارماي, ءدال قازىرگىدەي, مەملەكەتتىلىكتىڭ بارلىق پرينتسيپتەرى ساقتالعان, شەكاراسى تۇگەلدەنىپ, زاڭداستىرىلعان, دۇنيە ءجۇزى ساناسقان, ابىرويى اسقاق تاۋەلسىز مەملەكەت بۇرىن-سوڭدى قۇرىلماعانىن دا مويىنداۋىمىز كەرەك. سونىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تۇرعانىن, سول مەملەكەتتىڭ كەرەگەسى بەرىك, شاڭىراعى بيىك بولۋى ەلباسىنىڭ ايانباي ەتكەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەكەنىن نەگە ايتپاسقا؟
جاقىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باستىعى ماحمۇت قاسىمبەكوۆتىڭ «پرەزيدەنتتىڭ جۇمىس كەستەسى: 2014 جىلدىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارى» اتتى اۋقىمدى ساراپتامالىق ماتەريالى جارىق كوردى. وندا ەلباسىنىڭ ءبىر جىل ىشىندە اتقارعان اۋىر دا اۋقىمدى, جاۋاپكەرشىلىگى وتە جوعارى جۇمىستارى تەرەڭ باياندالعان. ونى وقىعان وقىرماننىڭ مەملەكەتىمىزدە بولىپ جاتقان تاريحي قۇبىلىستاردىڭ ورتاسىندا وتىرعانداي بولاتىنى انىق.
تەك ءبىر جىلدىڭ وزىندە ەلباسى 700-گە جۋىق حاتتامالىق ءىس-شارالارعا قاتىسىپتى, بۇل كۇنىنە كەم دەگەندە 2 شاراعا قاتىسۋ دەگەن ءسوز, ونىڭ 150-ءى حالىقارالىق سيپاتتاعى ءىس-شارالار ەكەن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا 17 سامميتكە قاتىسۋى, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار باعىتى بويىنشا 8 مەملەكەتكە جاساعان ساپارى قانشاما كۇشتى, دەنساۋلىقتى, ۋاقىتتى تالاپ ەتەتىنىن ايتپاي-اق تۇسىنۋگە بولادى. بۇل رەسمي شارۋالاردىڭ ءبىر پاراسى عانا.
ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ىسكە اسىرىلىپ جاتقان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى دا ءوز جەمىسىن بەرە باستادى. جاقىندا يندۋستريالاندىرۋ كۇنى اياسىندا وتكەن جالپىۇلتتىق تەلەكوپىردە ن.ءا.نازارباەۆ: «...تۇتاستاي العاندا, يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ الماعايىپ جاعدايىندا داعدارىسقا قارسى دەن قويۋدىڭ تەڭدەسسىز تاجىريبەسىن بەردى», دەدى.
ەلباسىنىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرىنە قاراعاندا 5 جىلدا بۇعان دەيىن قازاقستاندا ءوندىرىلمەگەن, مۇلدە جاڭا 400 ءونىم ءتۇرى يگەرىلدى, بارلىعى 770-تەن استام جاڭا كاسىپورىن ىسكە قوسىلعان, ەڭبەكاقىسى لايىقتى, مۇلدە جاڭا دەڭگەيدەگى 75 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلعان, ينفراقۇرىلىم بازاسى كەڭەيتىلىپ, 4 مىڭ شاقىرىمنان استام اۆتوجولدار, 1700 شاقىرىم تەمىرجول جەلىسى سالىنىپ, جاڭعىرتىلعان.
ەڭ ماڭىزدىسى – ءبىز ومىرگە, وندىرىسكە قاجەتتى نارسەلەردىڭ باسىم كوپشىلىگىن وزىمىزدە شىعارۋعا قول جەتكىزىپپىز. ىشكى نارىعىمىز قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن 80 پايىزعا, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن دە 80 پايىزعا قامتاماسىز ەتىلگەن. ەنەرگيا تاسىمالداۋ مەن وتىن رەسۋرستارى جەتەرلىك.
وسىنىڭ ءبارىن ساراپتاي كەلە, ەلباسى: «ەشتەڭەدەن قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. ءوزىمىز-اق ءومىر سۇرە الامىز. بۇل – ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى قاعيداسى», دەدى.
ارينە, قازاق ەلىنىڭ بۇگىنىنە لايىقتى تالداۋ جاساپ, باعا بەرگەن, بولاشاعىن ايقىنداپ, باعدار ۇسىنعان باستى قۇجات ەلباسىنىڭ 2014 جىلعى 11 قاراشادا جاريالاعان «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى حالىققا ارنالعان جولداۋى.
مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ ءار جىلى قازاقستان حالقىنا ءداستۇرلى جولداۋىن ارنايدى. ەلباسىنىڭ ءار جولداۋىنىڭ ءبىر-ءبىرىنە ۇقسامايتىنىن, ءار كەزدە سول كەزەڭگە لايىقتى ماسەلەلەردى قامتيتىن, لايىقتى شەشىمدەر قابىلداناتىنىن جاقسى بىلەمىز. بىراق, بارلىق جولداۋلاردىڭ تۇپكى ماقساتى بىرەۋ عانا – ول حالىقتىڭ مۇددەسى, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتۋ, جاستاردىڭ بولاشاعى, جەرىمىز بەن ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعى, ەل بىرلىگى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندىلىعى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ جولداۋلارىن قازاقستان حالقى جىل سايىن كۇتەدى, جاقسى تۇسىنەدى, تۇپكى ماقساتىن تولىق ۇعىنادى. وعان ەشقانداي دا كۇمان جوق.
بيىلعى جولداۋدىڭ ورنى ەرەكشە. ەڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – ونىڭ قاراپايىم تىلمەن, حالىقتىڭ جۇرەگىنە جەتەتىندەي ەتىپ جاسالۋىندا. «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» دەگەن تاقىرىپتىڭ ءوزى ونىڭ بار مازمۇنىن اشىپ تۇر.
بۇگىن الەم جاڭا سىندارمەن جانە قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان شاقتا, الەمدىك نارىقتا باعا قۇلدىراپ, تۇتاستاي جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ءوسىمى باياۋلاعان كەزدە قازاقستان وسى تولقىنعا قارسى تۇرارلىق ءوز باعىتىن ايقىندادى. ىرعالىپ-جىرعالۋعا ۋاقىت جوق ەكەندىگىن ەسكەرىپ, كەيبىر پوزيتسيالاردى جەدەل قايتا قاراپ, الداعى جوسپارلارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزە وتىرىپ, ەلباسى ءوزىنىڭ جولداۋى ارقىلى قازاقستاننىڭ «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن جاريالادى. جاھاندىق داعدارىسقا قارسى شارالاردى ىسكە اسىرۋدا قازاقستان تاعى دا العا شىقتى. ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن, حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارىنا ۇلتتىق قوردان قارجى ءبولدى. بۇل قارجىلار ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا جەدەل ءوسىم, جۇمىسپەن قامتۋدا اسا ۇلكەن تيىمدىلىك بەرەتىن سالالارعا جۇمسالا باستادى. باستالعان جوبالاردى اياقتاۋ جانە اسا وتكىر ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان ءبىرىنشى كەزەكتە 500 ملرد. تەڭگە, الداعى ءۇش جىلدا جىل سايىن 1 ملرد. دوللاردان ءبولىپ تۇرۋ تاپسىرىلدى. بۇل ەلدەگى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, بانك سەكتورىن ساۋىقتىرۋ ءۇشىن جاڭا ينفراقۇرىلىمدار سالۋ ماقساتىندا جاسالعان ۇلكەن قادام ەدى.
دۇنيە جۇزىندە ءوزىنىڭ ۇلتتىق قورى جوق مەملەكەتتەر از ەمەس, ءتىپتى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ىشىندە دە قور جاساقتاعان ەلدەر ساناۋلى. سوناۋ 2000 جىلى ەلباسى شيكىزات رەسۋرستارىنىڭ ەكسپورتىنان تۇسەتىن قارجىلاردى ءبىر قورعا قوردالاندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعاندا ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ ايتىلعانى جاسىرىن ەمەس, ءتىپتى ول قارجىنى ءار تۇرعىنعا ءبولىپ بەرۋ تۋرالى كەرەعار وي ايتقاندار دا بولدى. ال, بۇگىن ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ سول قادامىنىڭ ۋاقتىلى جانە تەك ەل مۇددەسى ءۇشىن جاسالعانىنا تاعى دا كوز جەتكىزىپ وتىرمىز.
2007-2009 جىلدارداعى داعدارىس كەزىندە دە ەلباسى باستاعان قازاقستان تىعىرىقتان شىعاتىن ۇتىمدى جول تاپقان ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولدى. ءدۇمپۋى ەستىلىپ قالعان الداعى داعدارىسقا قارسى قابىلدانعان ەلىمىزدىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى دا الەم ەلدەرىنە ۇلگى بولا باستادى.
جەتى باعىتتان تۇراتىن ەلباسى جولداۋىندا كولىكتىك-لوگيستيكالىق, يندۋستريالىق, ەنەرگەتيكالىق, سۋ جانە جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, تۇرعىن ءۇي, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ كوزدەلىپ وتىر. تاريحي تاجىريبەدە جول شىن مانىندە ءومىردىڭ وزەگى, باقۋاتتى تىرلىكتىڭ قاينار كوزى بولعانىن پرەزيدەنتىمىز ايتىپ ءوتتى.
«بارلىق ايماقتار تەمىرجولمەن, تاسجولمەن, اۋە جولىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىسۋى كەرەك.
استانا دا توعىز جولدىڭ تورابى, ەلوردانىڭ جاسامپازدىق رۋحىن تاراتاتىن ءومىر – تامىرعا اينالۋى ءتيىس. ايماقتاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن جاقسارتۋ ەلدىڭ ىشكى الەۋەتىن ارتتىرادى. وبلىستاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ساۋدا-ساتتىعىن, ەكونوميكالىق بايلانىستارىن نىعايتادى. ەل ىشىنەن تىڭ نارىقتار اشادى. وسىلايشا, الىستى جاقىن ەتۋ – جولداۋدىڭ ەڭ باستى ءتۇيىنى», دەدى ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى جولداۋى – بارلىق باعىتتار بويىنشا ناقتى, ەكشەلگەن ءىس-ارەكەت جوسپارى, ونى ىسكە اسىرۋ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا جانە ەكونوميكانىڭ جاندانۋى ءۇشىن نەگىز جاساۋعا, سونداي-اق قازاقستاننىڭ الەمنىڭ وزا دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋىنە قۋاتتى پلاتسدارم قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
الدا تۇرعان ماقسات – جالپىعا ورتاق ماقسات, ال وعان جەتۋ جولىندا ءبارىمىزدىڭ الدىمىزدا اسا جاۋاپتى مىندەتتەر تۇر. ەڭ باستىسى – ىنتىماق, بىرلىك, تاتۋلىق, ەتنوسارالىق ىنتىماق پەن كەلىسىم. بۇنىڭ بارلىعى تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى, ال تۇراقتىلىق – دامۋدىڭ كەپىلى. ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ەڭ ءبىرىنشى قازاق حالقىنىڭ موينىندا جاتىر. مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت رەتىندە دە, قازاق ەلىنىڭ يەسى رەتىندە دە ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ ۇيىتقىسى بولۋ, ەڭ ءبىرىنشى, ءبىزدىڭ پارىزىمىز.
ەلباسى سوڭعى ەكى جولداۋىندا دا ماڭگىلىك ەل يدەياسىن جالپىۇلتتىق يدەيامىزدىڭ باستى باعدارى ەتىپ بەلگىلەدى. ماڭگىلىك ەل – بۇل ءبىزدىڭ كەشەگىمىز, ماڭگىلىك ەل – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز.
بەلگىلى عالىم, ساناۋلى انتروپولوگتاردىڭ ءبىرى, اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆتىڭ «قازاق حالقىنىڭ انتروپولوگيالىق تاريحى» (2011 جىل, الماتى) اتتى كىتابىندا تۇرعىلىقتى حالقىمىزدىڭ ەتنوستىق تاريحي دەرەكتەرى ادەمى كەلتىرىلگەن. سونىڭ ىشىندە ارحەولوگيالىق, انتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزىندە دالەلدەنگەن ءتورت نارسەنى باسا ايتۋعا بولادى. ولار:
- قازىرگى قازاقستان جەرىندە تابىلعان, وسىدان 40 عاسىر بۇرىن, ياعني ەنەوليت داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن ادامدار مەن بۇگىنگى تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ سۇيەك قۇرىلىستارىنىڭ بىردەي بولىپ شىعۋى, ياعني انتروپولوگيالىق تيپتىك سايكەستىگى. وعان قوسا دەرماتوگليفيكالىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا انىقتالعان بۇگىنگى قازاقتار مەن كونە زامان تۇرعىندارىنىڭ فيزيكالىق ەرەكشەلىكتەرى اراسىندا تىكەلەي گەنەتيكالىق بايلانىستاردىڭ بارلىعى. بۇل – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ مىڭداعان جىلدار بويى ءوز جەرىندە, ءوز ەلىندە ۇزىلمەي, اتادان بالاعا ۇرپاقتارى جالعاسىپ, ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان عاجايىپ حالىق ەكەندىگىنىڭ بەلگىسى.
- قازاقستاننىڭ ورتالىق, ءسولتۇستىك, شىعىس, باتىس, جەتىسۋ, وڭتۇستىك ايماقتارىندا تابىلعان پالەانتروپولوگيالىق ماتەريالداردىڭ قۇرامى مەن قۇرىلىسى جاعىنان بىردەي بولىپ شىعۋى. زەرتتەۋلەر سول كەزدەگى تۇرعىندار مەن قازىرگى تۇرعىنداردىڭ ەتنو-مادەني ءداستۇرىنىڭ دە, ءتىپتى قولتاڭبا سيپاتتامالارىنىڭ دا وتە ۇقساستىعىن دالەلدەپ تۇر. ولاي بولسا قازاقستاننىڭ كەڭ-بايتاق جەرىندە ءومىر سۇرگەن, بۇگىن دە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان حالىق – ءبىر حالىق, ونى بولۋگە دە, بولشەكتەۋگە دە بولمايدى. ءبىر ەلدى ۇشكە, ءارى قاراي رۋعا, اتاعا ءبولىپ, جىلىكشە بولشەكتەۋ – ءبىزدى كورە الماعان يمپەريانىڭ ارانداتۋشىلىعى عانا.
- قازىرگى تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ بويىندا 40 عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ گەنەتيكالىق نەگىزىنىڭ 30%-ى ساقتالعان.
4 مىڭ جىل تۇگىلى 100 جىلدا جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتكەن حالىقتار بار. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەن بابادان قالعان ءسوز دە تەگىن ايتىلماعان. ال جوعارىدا ايتىلعان دەرەكتەر قازاق ۇلتىنىڭ ءوز فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىمەن, سالت-داستۇرىمەن, ادەت-عۇرپىمەن تۇتاستاي العاندا قانشالىقتى تەكتى حالىق ەكەندىگىن كورسەتسە كەرەك.
وسىنداي كەڭ دالانى مەكەندەگەن, وسىنشاما تەرريتوريادا تۇراتىن حالىقتىڭ وڭىرلىك ەشقانداي ايىرماشىلىعى جوق ءبىر تىلدە ءتۇسىنىسۋى. ەلدىڭ ءبىر شەتىندەگى تۇرعىندارى ەكىنشى ءبىر شەتىندەگىلەردىڭ ءتىلىن تۇسىنبەيتىن ەلدەر كوپ. بۇل دا كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.
ارينە, تاريحشى, ارحەولوگ نە انتروپولوگ بولماعان سوڭ ءبىزدىڭ تالداۋىمىزدا كەمشىلىكتەر بار شىعار, كوپشىلىكتىڭ كەلىسپەيتىن جەرلەرى دە بولۋى مۇمكىن. بىراق, ايتىلاتىن ءبىر نارسە – قازاقستان تاريحىن, قازاق ەلى تاريحىن تاريحشىلارىمىز تەك تاريحي, ارحەولوگيالىق, انتروپولوگيالىق, ت.ب. فاكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ جازسا ەكەن دەيمىز. تاريحي وقيعالاردى ءوز جەرىنە, تاريحي تۇلعالاردى وزىنە قاراي تارتپاي, سانامىزدى سارساڭعا سالماي قازاق ەلىنىڭ تاريحى قايتا جاسالسا, ەلباسى ايتقان ماڭگىلىك ەلدىڭ تاريحى شىعار ەدى. ءبىز كەشەگىمىزدى تۇگەندەپ, قازىرگىمىزدى ەكشەپ قانا بولاشاعىمىزدى مىعىمداي الامىز.
تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحىن دا, تاسقا قاشاپ جازعانداي, عىلىمي نەگىزدە زەرتتەپ, قاعازعا, تاسپاعا ءتۇسىرىپ, جاستاردىڭ ساناسىنا ءسىڭدىرۋ دە وتە ماڭىزدى. 23 جىل ۋاقىت ولشەمىمەن ەسەپتەگەندە از دا شىعار, بىراق, وسى از ۋاقىت ىشىندە عاسىرعا تۇرارلىق قانشاما تاريحي وقيعالارعا كۋا بولدىق, قيىندىقتار دا از بولعان جوق.
قازىرگى جاستاردىڭ ءبىرازى وسى زامان اسپاننان سالبىراپ تۇسە سالعانداي سەزىنەدى, ەرەسەكتەردىڭ اراسىندا دا وسىلاي ماڭگى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانداي سەزىمدە جۇرگەندەر بار. ەلباسىمىز «ماڭگىلىك ەل» مەن «قازاق ەلى» يدەيالارىن ورتاعا بەكەر تاستاعان جوق. قازىرگىمىزدىڭ قادىرىنە جەتۋ دە ماڭىزدى شارۋا. ءبىز اتا-بابالارىمىز اڭساعان, بىراق, اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن جەتە الماعان تاۋەلسىز ەلدە, ەشكىمگە جالتاقتاماي, بەيبىت اسپان استىندا, ۇرپاعىمىز ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىرمىز. سول ۇرپاعىمىز بولاشاقتا دا جاقسى ءومىر ءسۇرسىن دەسەك, مەملەكەتىمىزدى ءدال وسى قالپىندا, تاۋەلسىز, شەكاراسى تۇگەل, الەۋەتى مىقتى ەل رەتىندە ساقتاپ قالۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋىمىز كەرەك. بۇل – قازىرگى ۇرپاق پەن كەلەر ۇرپاققا جۇكتەلگەن تاريحي مىندەت. ال كەلەر ۇرپاقتىڭ قالاي بولۋى وزىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى. تاۋەلسىز قازاقستاندى ماڭگىلىك ەل رەتىندە ماڭگى ساقتاپ قالۋ ۇلكەن كۇشتى, تەڭدەسسىز ءبىلىم مەن بىلىكتىلىكتى, مىزعىماس بىرلىكتى, قاجىرلى ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى.
قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بارلىق ۇلت وكىلدەرى اراسىنداعى تاتۋلىققا ۇيىتقى بولۋ دا, ولاردىڭ سالتى مەن ءداستۇرىن, ءتىلى مەن ءدىنىن ساقتاي وتىرىپ تۋعان ەلىمىزدىڭ دامۋىنا اتسالىسۋىنا سەبەپكەر بولۋ دا قازاق حالقىنىڭ ۇلى پارىزى.
«ءبىز جالپىۇلتتىق يدەيامىز – ءماڭگىلىك ەلدى باستى باعدار ەتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ دامۋ زاڭعارىن نۇرلى جولعا اينالدىردىق. قاجىرلى ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن, كەلەشەگى كەمەل نۇرلى جولدا بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ, ايانباي تەر توگۋىمىز كەرەك. ماڭگىلىك ەل – ەلدىڭ بىرىكتىرۋشى كۇشى, ەشقاشان تاۋسىلماس قۋات كوزى», – دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى.
كونفۋتسيدىڭ: «ءوز پاتشاسىنا سەنىمدى سەرىك بولا الاتىن حالقى بار مەملەكەت قانا ەشقاشان قۇلامايدى...» – دەگەن ءسوزى بار ەكەن. ولاي بولسا بۇكىل قازاقستان حالقى بولىپ, ۇلتىمىزعا, ناسىلىمىزگە قاراماي, ءبىر تۋدىڭ استىنا, ەلباسىنىڭ قاسىنا جينالىپ ماڭگىلىك ەل بولۋدىڭ جولىندا تابىستارعا جەتە بەرەيىك دەگىمىز كەلەدى.
ءالي بەكتاەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.
