جاس بۋىندى ەڭبەككە قالاي باۋليمىز؟

جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن گازەتتىڭ وتكەن نومىرلەرىندە دە قاۋزادىق. بۇل جولى نە وقۋ وقۋعا, نە جۇمىس ىستەۋگە نيەتسىز NEET ساناتىنداعى ازاماتتار پروبلەماسىن كوتەرمەكپىز. ويتكەنى ينتەرنەتتى پاراقتاپ وتىرىپ, مىنا ءبىر دەرەكتى كوز شالدى: ۇنەمى تۇراقتى جۇمىس ىزدەۋ ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى­نىڭ تومەندەۋىنە, دەنساۋلىعىن كۇتپەۋىنە, زاڭسىز ارەكەتتەرگە يتەرمەلەيدى ەكەن.

تاياۋدا سەنات دەپۋتاتى دارحان قىدىر­الى قازىر قوعامدا ءورشىپ تۇرعان جاسوس­پى­رىم­­دەر مەن جاس­تار قىلمىسىنىڭ سەبەپ-سال­­دارىنا تولىعىراق توقتالىپ, تاربيە ما­سە­­لەسىنىڭ اقساپ جاتقانىنا الاڭداۋ­شى­لىق ءبىلدىردى. سەناتور جاستار تاراپىنان اگ­رەس­سيا, بۋللينگ, ۆانداليزم, سۋيتسيد, الىم­جەت­تىك, ەرتە جۇكتىلىك سياقتى جاعا ۇستاتار جايت­تاردىڭ ءورشىپ بارا جاتقانىن باسا ايتتى. 

«الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقى­لى كەڭ تارالاتىن ويىندار جاس­تار­دىڭ تانىمى مەن تالعامىن عانا ەمەس, تاڭداۋى مەن تاعدىرىن دا قالىپتاستىرادى. سونىمەن قاتار اتا-انانىڭ مەيىرىن سەزىنبەۋ, وتباسىداعى ءتۇرلى كيكىلجىڭ مەن زاقىم, ءبىلىم وشاقتارى مەن تار­بيە ورىندارىندا جاستارعا الەۋمەتتەندىرۋ مودەلىن ۇسىنا الماۋ­ سياقتى سەبەپتەردى دە جوق­قا شى­عارا المايمىز. تالىم­گەر­دىڭ اي­لىعى تومەن, سىنىپ جە­تەكشىلىگىنە تو­لەنەتىن اقى از, سوندىقتان تار­بيە ىسىنە ءجىتى كو­ڭىل بولىنە بەر­مەي­دى», دەي كەلە د.قىدىرالى بولا­شاعىمىزدى ايقىندايتىن ماسە­لە­گە قالدىق كوز­قاراسىمەن قاراۋعا بولمايتىنىن, كەشەندى, جۇيەلى جۇمىس كەرەك ەكەنىن العا تارتتى.

ياعني NEET سەگمەنتىندەگى ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قولداۋ, ساپالى ءبىلىم الۋعا, ەڭبەككە ارالاسۋىنا كومەك كورسەتۋ مەملەكەت, قوعام تاراپىنان بىرلەسە اتقارىلۋعا ءتيىس. الەمدىك تاجىري­بەگە ۇڭىلسەك, NEET ساناتىنا ەنەتىن جاستاردىڭ سانى از مەملەكەتتەر ەكى نەگىزگى باعىتقا باسىم­دىق بەرەدى ەكەن. بۇل – مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋ, جاس بۋىن اراسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى شەشۋدە عىلىمي ادىسكە نەگىزدەلگەن باعدارلامالاردى جاساۋ.

ساياسي ساراپشى ايمان ءجۇسىپوۆا دا وسىدان ءتورت جىل بۇ­رىنعى ماقا­لالارىندا ەلىمىزدە بۇل ساناتتاعى ازاماتتار سا­نىن ازايتۋ ءۇشىن جوعارىدا اتال­عان ادىسكە جۇگىنۋ ماڭىز­دى ەكەنىن جازادى.

«العاشقىسى الدىن الۋ باعى­تىن­داعى پروفيلاكتيكالىق تەتىك بولا­دى. وعان قوسا وقۋ وردالا­رىنا ينۆەستيتسيا سالۋ اسەرى تەز ارادا بىلىنبەسە دە, ۇزاقمەرزىمدى بولاشاقتا باي­قالاتىنى بىرقاتار زەرتتەۋمەن دالەل­دەنگەن. ال قازىرگى پروبلەمالاردى شەشۋگە جاپونيا, ليۋكسەمبۋرگ, نورۆەگيا سىندى مەملەكەتتەردىڭ ءتيىمدى تاجىريبەسىن, باعدارلامالارىن زەرتتەۋ قاجەت», دەدى ول.

مۇنى ەسكەرگەن سول كەزدەگى اق­پارات جانە قوعامدىق دامۋ مي­نيسترلىگى 2022 جىلى «Jastar» عى­لى­مي-زەرتتەۋ ورتالىعى بازاسىندا «قا­­زاقستانداعى NEET جاس­تار­دىڭ الەۋ­­مەتتىك ۇستانىمدا­رى» تالدا­ما­لىق بايانداماسىن­ شىعاردى. وسى زەرت­­تەۋدە جاس بۋىننىڭ 24,7%-ى ەلى­مىز­­دە مەم­لەكەتتىك جاستار ساياساتى ىسكە اسى­رىلىپ جاتقانىن بىلمەيتى­نىن جاز­عان. سونداي-اق NEET سانا­تىنداعى ازاماتتاردىڭ مەملە­كەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسۋ دەڭگەيى وتە تومەن ەكەنىن كورسەتكەن.

بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ءارى NEET جاستاردىڭ نيە­تىن وياتۋ ماقساتىندا ەكى جىل بۇرىن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى جانە «ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعى» دەمەۋىمەن قازاقستاننىڭ ەكولو­گيالىق قورى كوشپەلى سەمينارلار ۇيىمداستىردى. ناتيجەسىندە, 3 مىڭعا جۋىق جاس ازامات جۇمىس ىزدەۋدىڭ جولدارىن مەڭگەرىپ, بيزنەس-جوسپار جازۋمەن قوسا, كا­سىپكەرلىكتىڭ قىر-سىرىنا قا­نىققان. جاستارعا ارنالعان مەم­لە­كەتتىك گرانتتارعا قالاي قاتىسۋ كەرەك ەكەنىن دە ۇيرەنگەن.

– وقۋ جوباسىندا «Zhas project» تۋرالى ەستىپ, باعىمدى سى­ناپ كورۋگە شەشىم قابىلدادىم. ۇسىنعان جوبام بيىل جەڭىمپاز­دار­دىڭ ءبىرى بولىپ تانىلىپ, 1 ملن تەڭگە ۇتتىم. قارجىعا بىردەن درون مەن وبەكتيۆ ساتىپ الىپ, وسال­ توپتاعى جاندارعا كامەرامەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەك, رەپورتاج, سيۋجەت جاساۋدى ونلاين تۇردە ۇيرەتىپ ءجۇرمىن. نەگىزى وعان دەيىن جۇمىسسىز ەدىم, – دەدى قوستاناي وبلىسىنداعى «Zhas project» جوباسىنىڭ جەڭىمپازى مەرەي ساماتوۆ.

مەرەي سەكىلدى اۋىل جاستارى­نىڭ بيزنەسكە ىنتاسىن وياتقان ارنايى جوبا اياسىندا ۇزدىك بيزنەس-يدەياعا بايقاۋ دا وتكىزىلگەن. وعان 55 ءوتىنىم تۇسكەن. سونداي-اق 20 جاس ءۇشىن SMM نەگىزدەرىنەن قارقىندى كۋرس ۇيىم­داستىرىلىپتى. ونىڭ قو­­رىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋ­شى­­لار سەرتيفيكاتتارعا يە بول­عان.

– جوبا اۋىل جاستارى اراسىندا كاسىپ­كەرلىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ باعى­تىنداعى ماڭىزدى قادام بولدى. ءارى جاستاردىڭ بيز­نەستى اشۋداعى كەدەرگىلەرىن انىق­تاۋعا باعىتتالعان زەرتتەۋلەر­ جۇر­گىزىلدى. جۇمىسپەن قامتۋ, كاسىپكەرلىكتى مەملەكەتتىك قول­داۋ تۋرالى ماتەريالداردى قام­تي­تىن ارنايى اقپاراتتىق بۇ­رىش­تار قۇرىلدى. جوبانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ەلىمىزدىڭ 17 ءوڭىرىن قامتىعان كوپتەگەن وقىتۋ ءىس-شاراسى وتكىزىلدى. جۇر­گىزىل­گەن زەرتتەۋلەر مەن تالداۋ نا­تيجەلەرى بويىنشا اۋىل جاس­تا­رىنىڭ مەملەكەتتىك قولداۋ شارا­لارى تۋرالى حاباردار بو­لۋىن ارتتىرۋ بويىنشا ۇسىنىستارى كور­سەتىلگەن ەسەپ قۇراستىرىلدى. قۇجات ەلىمىزدىڭ 8 وڭىرىندە تانىس­تىرىلىپ, الداعى ۋاقىتتا كاسىپ­كەر­لىكتى قولداۋ سالاسىنداعى ج­ۇمىس­تاردىڭ نەگىزى بولادى, – دەدى قا­زاق­ستاننىڭ ەكولوگيالىق قورى­نىڭ پرەزيدەنتى ايگۇل ابدۋاليەۆا.

وسىلايشا, كاسىبي ءبىلىمى مەن تۇ­راق­تى جۇمىسى جوق جاس بۋىننىڭ نيەتىن وياتۋعا مەملەكەت تاراپىنان ءىس-شارالار جاسالىپ جاتقانىن اڭ­عاردىق. الايدا جاستاردىڭ جۇ­مىس­قا ورنالاسۋىنداعى وبەك­­تيۆ­تى پروبلەما: جالاقى ازدىعى, ەڭ­بەك نارىعىنا ەندى اياق باس­قان­ جاس­تان تاجىريبەنىڭ تالاپ ەتىلۋى, ءبىلىم دەڭگەيى دە NEET سەك­تو­رىنداعى ازاماتتار سانىنىڭ ۇلعايۋىندا ىقپال ەتۋشى فاكتور ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. سون­دىقتان مۇنداي جوبالاردان بولەك بۇل ساناتتاعى جاستاردى جۇ­مىسقا الۋ ءۇشىن جۇمىس بەرۋشى­لەر­دى دە ىنتالاندىرۋ قاجەت. ما­سەلەن, بىلىكتىلىگى تومەن وتانداس­تارى­مىزدى كاسىپكە باۋ­لۋ ءۇشىن كومپانيالارعا سۋبسيديا بەرۋدى ايتۋعا بولادى.