دەموگرافيالىق ساياسات جانە ەلدىك مۇددە

نۇرتورە ءجۇسىپ:

–ەلى­­مىزدە دەمو­گ­را­فيالىق سايا­­­­سات سالا­سىن­دا­عى ۋا­كى­لەت­تى ورگان انىق­­­تالماعان. دە­­مو­گرا­­­فيا­لىق زەرت­­تەۋ­لەر جۇيە­سىن بولجاۋ دا قۇ­رىلماعان. دەمو­گرا­فيالىق سايا­سات ماسە­لەلەرىندە مەم­­لەكەتتىڭ ناقتى ۇس­تانىمى انىق ەمەس. سونىڭ سال­دارىنان بۇگىنگى تاڭدا تەك ستا­­تيستي­كا­مەن شەكتەلىپ وتىر­مىز.

سەنات وتكىزگەن ۇكىمەت ساعاتىن­دا ۇزاق­مەرزىمدى جانە ورتامەر­زىمدى كەلەشەكتە فورسايت-سەسسيا­لار وتكىزۋ, سونداي-اق دەموگرافيا بويىنشا ۇلتتىق بايانداما دايىنداۋ ۇسىنىلدى. وسىعان قاتىستى ۇكىمەت ءوز جاۋابىندا بارلىق سالالىق مينيسترلىكتىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋدى قام­تاماسىز ەتۋ تۋرالى جالپى اقپا­راتتى عانا ۇسىنىپ وتىر.

سونداي-اق ۇكىمەت ساعاتى ۇسى­نىم­­دا­رىنىڭ بىرىندە تۇراقتى دەمو­گرافيالىق دامۋدىڭ ۇزاقمەر­زىمدى باعدارلاماسىن ازىرلەۋ ماسە­لەسى دە كوتەرىلدى. بۇل ۇسى­نىس­تى دا ۇكىمەت ورىنسىز دەپ ساناپ وتىر.

سەناتتىڭ دەموگرافيا ساياساتىنا قا­تىستى كوتەرگەن وزەكتى ماسە­لەلەرىنىڭ ءبارىن ۇكىمەت ەلەمەيتىن بولسا, سىرعىتپا جاۋاپ­تار­مەن عانا قۇتىلسا, ۇكىمەت ساعاتىن نە ءۇشىن وتكىزدىك سوندا؟ بۇنىڭ ءبارى كىمگە ارنالعانىن بىلمەي وتىرىپ, ەلدىڭ ودان ءارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قانداي اسەرى تۋرالى ايتىپ وتىرمىز؟ دەموگرافيالىق سىن-قاتەرلەر, حالىقتىڭ قار­تايۋى, باقىلانبايتىن ۋربانيزاتسيا, كوشى-قون, حالىقتىڭ شامادان تىس ءولىمى جۇيەلى ءارى شۇعىل شەشىمدەردى قاجەت ەتەدى. دەموگرافيالىق ۇدەرىسكە ۇكىمەت تاراپىنان ناقتى جا­ۋاپ­كەرشىلىكتىڭ بول­ماۋى, مو­ني­تورينگتىڭ جوقتىعى جۇر­گىزىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق ءارى الەۋ­مەتتىك رەفورمالار تيىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى.

كەيىنگى جىلدارى سولتۇستىك-شىعىس وڭىر­لەردە حالىقتىڭ ازايۋ تەندەنتسياسى قاتتى بايقا­لىپ وتىر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دە­رەكتەرى بويىنشا سولتۇستىك قازاقستان وبلى­­سىن­داعى كوشى-قون سالدوسى 2024 جىلعى 1 شىلدەگە تەرىس جانە 3 396 ادامدى قۇرادى. سونداي-اق اتالعان وبلىس بويىنشا تابيعي ءوسىم 1000 ادامعا شاق­قاندا 1,94 تەرىس سالدونى قۇراپ وتىر. سقو, قوستاناي, پاۆلو­دار وب­لىستارىندا تۋعان ادام سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ كەلەدى.

وڭىرلەرگە جۇمىس ساپارى كەزىندە حالىقپەن كەزدەسۋ وتكىزىپ كەلدىك. دەموگرافياعا قاتىستى سۇراقتار تاعى دا الدىمىزدان شىقتى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ءسابيت اۋىلى جابىلعان. حالىق جازۋشىسى سافۋان شايمەر­دە­نوۆتىڭ اۋىلى جابىلۋعا جا­قىن. ەڭبەك ەرى, قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى عابيت مۇسىرەپوۆ تۋعان جاڭاجول اۋىلىنىڭ تاعدىرى دا قىل ۇستىن­دە تۇر.

سوندىقتان سەنات ۇسىنىم­دا­رىن قايتا قاراۋدى, سولتۇستىك وڭىرلەردە الەۋمەتتىك جانە ەكونو­ميكالىق دامۋ باعدار­لا­مالارىن دەرەۋ قولعا الۋ, وڭىرلەرگە جاستاردى تارتۋ, ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ, كوشى-قوندى جۇيەلەۋ, زەينەتاقى جانە الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى جاق­سار­تۋ بويىن­شا ماسەلەلەردى جەدەل پىسىقتاپ, ناقتى شەشىم­دەر قابىلداۋ قاجەت.

ءباتجان اقمولدينا:

– بۇل ماسەلەنى كوتەرگەنىمىزگە ون شاقتى جىل بولدى. 90-جىل­دار­دىڭ اياعىندا ءتۇرلى تاۋەكەلدى جاع­داي بولدى. كوشى-قون جوعا­رى, تۋ كورسەتكىشى تومەن بولدى. وسى كەزدە دەمو­گرافيا­لىق ساياسات تۇجىرىمداماسى قا­بىل­دانىپ, 2011 جىلعا دەيىن سونىمەن جۇمىس ىستەدىك. تۋ كورسەت­كى­شى ءوسىپ, دەموگرافيالىق احۋال تۇراقتالعان سوڭ بولار, بۇل تۇ­جى­رىم­دامانىڭ كۇشى جويىل­دى دا, كە­يىن قابىلدانبادى. وسىلايشا, دەمو­گرافيالىق ساياساتتى وتباسىلىق ساياساتپەن بىرگە ۇلتتىق كوميسسيا جۇرگىزە باستادى. ال دەموگرافيالىق تۇجىرىمداماعا كىرەتىن قازاق حالقى سانى جاعىنان قانشا بولۋ كەرەك ەكەنىن, وڭىرلەردەگى كورسەتكىشتەردى مەملەكەتتىك دەڭگەيگە شىعارا الماي وتىرمىز. دەموگرافيالىق ساياساتپەن ءارتۇرلى مينيسترلىك اينالىسادى. بۇل دۇرىس ەمەس, ارينە. ءبارى ءبىر ورگاننان باسقارىلۋى كەرەك قوي. ماسەلەن, قازىر وتباسىلىق ساياسات جەكە جۇرگىزىلەدى. ال كوشى-قون ساياساتىنا جا­ۋاپ بەرە­تىن ميگراتسيا كو­ميتەتى, كوشى-قون پوليتسيا, ىشكى ميگ­راتسيا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە ىشكى ىستەر مي­نيسترلىكتەرىنە ءبولىنىپ بەرىلدى. دەموگرافيالىق ساياسات ءوز ورنىن تاپپاي تۇر وسىلاي.

جەكە ورگاننىڭ قاجەتتىلىگى نەدە دەسەك, بۇل – سالالىق مي­نيس­تر­لىكتەردىڭ قوسىمشا الىپ جۇ­رەتىن جۇمىسى ەمەس, سترا­تە­گيالىق ماسەلە. ميگرا­تسيالىق تول­قىندى وزىنە قاراي تارتۋ, تۋ كورسەتكىشىنىڭ وسۋىنە اكەلەتىن الەۋمەتتىك جاعداي, قاي وڭىرلەردە قانشا مەكتەپ سالىنۋ كەرەكتىگى سياقتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن شىعاراتىن ءوز ورگانى بولۋى كەرەك. 90-جىلدارى جاستار سانى ازايدى, بىراق قازىر ءوسىپ جاتىر. ەرتەڭگى ەڭبەك نارىعىن رەتتەۋ قاجەت. قازىر وسىنداي ماسەلەلەردى شەشەتىن جۇيەلى مەكەمە جوق.

اياۋلىم ساعىنباەۆا:

– ەلىمىزدىڭ جالپى دەموگرا­فيا­لىق كورسەتكىشى جامان ەمەس, بىراق وڭىر­لەر­دەگى, اسىرەسە ەلى­مىزدىڭ سولتۇستىگى مەن ورتالىعىندا كوپ جىلداردان بەرى دەپوپۋلياتسيا بولىپ جاتىر. دەمو­گرا­فيا­لىق احۋال بۇگىن جاقسى بولسا, ەرتەڭ بىردەن قۇلدىراۋى مۇمكىن. قازىر تۋ كورسەتكىشى عانا – جوعارى دەڭگەيدە. مۇنىڭ ءوزى باتىستاعى (اقتوبە, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ) جانە وڭتۇستىكتەگى وبلىستاردىڭ ەسەبىنەن جوعارى بولىپ وتىر. استانا مەن شىمكەنتتەگى تۋ كورسەتكىشىنىڭ ءوسۋى – ميگرانت­تاردىڭ ۇلەسىندە.

2050 ستراتەگيالىق باعدار­لامادا ەڭ ۇلكەن سىن-قاتەر دەمو­­گرا­فيالىق احۋال دەپ كورسە­تىل­گەن ەدى. الايدا وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇعان قاتىستى ءىس-شارالار جۇرگىزىلمەدى. جاسىراتىنى جوق, ءبىز ماسەلە تۋىنداپ, ونىڭ سالدارى بولعان كەزدە عانا قوزعالامىز. الدىن الۋ دەگەن جوق. مىسالى, تابيعي ءوسىم كەمىسە, ونىڭ ءوسۋى, قالپىنا كەلۋى ەكىتالاي. ۇكىمەت بۇل سالاعا نەگە نەمقۇرايدى قاراپ وتىر دەسەك, قازاقستان شيكىزات كوزدەرىنەن, مۇناي, گاز, ءتۇرلى مەتالدى ەكسپورتتاۋدان كۇن كورىپ وتىر, حالىقتىڭ سالىعىنا قاراپ وتىرعان جوق. سوندىقتان ۇكىمەت نازارى بولماي تۇر.

وتانداستارىمىز بۇرىن ءبىلىم الۋعا عانا شەتەلگە كەتسە, قازىر جۇمىس ىستەپ, تۇراق­تاپ قالۋعا تىرىسىپ جاتىر. جوعارى ءبىلىمدى ادام كاپيتالىنان بولەك جۇمىس­شى­لاردىڭ دا وزگە ەلگە كەتۋى – ۇلكەن ما­سەلە. ەرتەڭگى ولاردىڭ ورنىن تولتىرا ال­ماي, حالىق قار­تايسا, جاعداي قيىنداي تۇسە­دى.

قازىر ۇرپاق ساناسى دا وزگەردى. 80-جىل­دارى تۋعان ايەلدەر مەم­لەكەتتىڭ قامقورلىعىنا يەك ارت­پاي-اق ومىرگە بالا اكەلىپ جاتىر. ال 1990, 2000 جىلدارى تۋعانداردا مۇنداي كوزقاراس جوق. مۇنىڭ الدىن الىپ, وسى باستان ناقتى قادام جاساۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن دەموگرافيالىق زەرتتەۋلەر قاجەت, ياعني ارنايى ورگان, ينستيتۋتتار بولۋى كەرەك. دامىعان مەملەكەتتەردى كوپ ايتامىز. ماسە­لەن, گەرمانيا, فرانتسيادا ارنايى ورتالىقتار بار. بىزدە ءتىپتى مەم­لەكەتتىك قۇجاتتاردى الىپ قارا­ساق, دەموگرافيالىق احۋالمەن بايلانىسى شامالى. 2029 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق جوسپاردى الساق, ونداعى شەشۋشى كورسەتكىشتەردە جالپى دەموگرافيالىق احۋال جوق. حالىق سانى سەكىلدى بىرەر كورسەتكىشتەر عانا قامتىلعان. ال حالىقتىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى قالىپتاسقان سايىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر, ينفراقۇرىلىم – بارلىعى بولۋ كەرەك. ال بىزدە بۇل جوق, ويتكەنى مۇنىڭ بارلىعىن ءتىزىپ وتىراتىن مەملەكەتتىك ورگان بولماي تۇر.

تاعى ءبىر ماسەلە, كارلوۆ ۋنيۆەرسيتەتىن دەموگرافيا سالاسى بويىنشا ءبىتىرىپ كەلگەن ماماندار ەلگە كەلىپ جۇمىس تاپپاي قالدى. جۇمىس ىستەيتىن ورگان, مەكەمە بولمادى. جۋرناليستەردىڭ ارقاسىندا دەموگرافيا ماسەلەسى قايتا كوتەرىلىپ, وزەكتى بولىپ جاتىر. بۇرىن دەموگرافتاردى ەشكىم ىزدەمەيتىن.

بۇل سالادا مەملەكەتتىك ورگان مىندەتتى تۇردە بولۋ كەرەك. تۇجىرىمدامانىڭ اياقتالعانىنا ون ءۇشىنشى جىل بولدى, سودان بەرى وزىمىزبەن ءوزىمىز جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىرمىز. ءبىر عانا كوشى-قون ماسەلەسىنە سەنىم ارتىپ وتىرعان بولمايدى. ارنايى باعدارلاما ازىرلەنىپ, جۇزەگە اسىپ جاتقانىنا قانشا جىل بولدى, بىراق ناتيجەسىن كورىپ وتىرعانىمىز جوق. وڭتۇس­تىكتەن سولتۇستىككە حالىقتى كو­شىرۋ­مەن دەموگرافيالىق ماسە­لە شەشىلمەيدى, وعان كوز جەتكىزدىك. ەندى باسقا ءىس-شارا قابىلداۋ كەرەك. كورشى مەملەكەتتەر قازىر وسى سالانى قولعا الىپ, جاقسى قادامدار جاساپ جاتىر. ءبىز بولساق, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتتەرىمەن عانا شەكتەلىپ وتىرمىز, ناقتى زەرتتەۋلەر جوق. دەمو­گرافيالىق ماسەلەلەردى شە­شە­مىز دەپ بىرنەشە اۋداندى بولە سالدىق. مۇنىمەن دەمو­گرا­فيا­لىق احۋال وزگەرگەن جوق, تەك مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ سانى ءوستى. كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ لەگى دە اسا ءبىر وزگەرىس اكەلمەدى.

شىنار تولەشوۆا:

– ۇكىمەتتىڭ مۇنداي مەم­لە­كەتتىك ورگان قۇرعىسى جوق ەكەنىنەن حابار­دارمىز. ءبىر جاعىنان الىپ قاراساق, ازىرگە تۋ كورسەتكىشىمىز جو­عارى, حالىق جاس, جۇمىسقا قابى­لەت­تى ادامدار بار, ءومىر ءسۇرۋ جاسى ۇزارىپ كەلەدى. وسى­لاي­شا, ۇكىمەت ايتارلىقتاي دەمو­گرا­­فيالىق ماسەلە جوق دەپ ەسەپتەپ وتىر. سىرت كوزگە وسىنداي جاعداي قالىپتاستى. ۇكىمەتتىڭ تۇسىنىگىنشە, مەملەكەتتىڭ جاعدايى ناشار بولعان كەزدە عانا ارنايى مەملەكەتتىك ورگان قاجەت.

جاعداي قازىر تۇ­راق­تى بولعا­نىمەن, الدىمىزدى بولجاپ, ءتيىستى شارالار قا­بىل­دا­ۋىمىز كەرەك. وڭىر­لەرىمىزدىڭ اق­ساپ تۇرعانى – جاع­دايدى الدىن الۋ كەرەك دەگەن ءسوز. اسىرەسە سولتۇستىك قا­زاق­ستان­نىڭ دەموگرافيالىق جاعدايى ءماز ەمەس. وسى كەزدە نەلىكتەن كوشى-قون ساياساتى جۇزەگە اسپاي جاتىر, نەگە سولتۇستىكتىڭ جاعدايى ءالى ناشار دەگەن سۇراق تۋادى. ويتكەنى وعان ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيستر­لىگىنىڭ جانىنان قۇرىلعان كوشى-قون كوميتەتى جاۋاپ بەرەدى. ال وعان بارا قالساق, ەكى-ءۇش ادام وتىرادى, ونىڭ بىرەۋى نەمەسە ەكەۋى عانا سول سولتۇستىككە كوشۋدىڭ ماسەلەسىمەن اينالىسارى ءسوزسىز. ول جەردە عىلىمي تۇرعىدان ساراپتاپ, زەرتتەپ, شەشىمىن تاۋىپ بەرەتىن ءبىر عىلىمي ورتالىق جوق. سوندىقتان بۇل جان-جاقتى زەرتتەلمەي وتىر, اتالعان كوميتەتتىڭ بۇل ماسەلەنى شەشۋگە الەۋەتى جەت­پەيدى, ادامي, عىلىمي رەسۋرسى تومەن.

جالپى, بىزدە دەموگراف ماماندار از. ال بۇل سالا عىلىم رەتىندە جەتىل­دىرۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىز – جۇمىسقا جارام­دى ەر ادام­داردىڭ ءولىمى جاعىنان الدىڭ­عى قاتاردا تۇرعان ەلمىز. بۇنىڭ ءوزى – زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە. ەكونوميكالىق, الەۋ­مەتتىك دەموگرافيا بار. دەمو­گرا­فيا­لىق بولجام جاساۋ جاعى اقساپ تۇر. مۇنداي بولجامدى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جاسايدى, بىراق ول ەڭبەك نارىعىنا عانا بايلانىستى.

دەموگرافيالىق ساياسات تۋدى, ءولىمدى قالاي رەتتەۋگە بولاتىنىن قاراستىرادى. بىزگە قاجەتى – وسى. وسى سەبەپتەن بىزگە دەموگرافيالىق ساياسات قاجەت, ال بۇعان مەملەكەتتىك ورگان قۇرىلۋعا ءتيىس. ماسە­لەنىڭ الدىن العان كەزدە عانا ەلدە ادام كاپيتالى داميدى.

امانجول قالىش:

– قازىر بىزدە اۋىل­­­دى جەرلەردىڭ جاعدايى ءماز بولماي تۇر. ءوندىرىس ورىندارى دا, جۇمىس تا جوق. ەكى-ءۇش ساۋىندى مالمەن ءبۇتىن وتباسىنى اسىراي الماسى بەلگىلى. سوسىن حالىق قالاعا اعى­لادى. اسىرەسە جاس­تار اۋىلدا قالعىسى جوق. قازىر قاڭىراپ تۇرعان اۋىل كوپ. بار اۋىلدىڭ وزىندە حالىق از. ەندى ولاردىڭ سانىن تولتىرىپ, اۋىل-ايماقتا قونىستاندىرامىز دەسەك, كەمىندە 30-40 ملن حالىق كەرەك. ءوزىمىز 20 ملن-عا ەندى عانا تولىپ وتىرمىز, ونىڭ 1,5 ميل­ليونى – الىس-جاقىن شەتتەن كەلگەن قانداستارىمىز.

دەموگرافياعا قا­تىستى بىزدە بىرنەشە اگەنتتىك, كومي­تەت جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ جۇمىسى عىلى­مي زەرتتەۋ بولماعان سوڭ, بۇل سالا كەنجە قالىپ وتىر. مەن وتباسى, جالپى دەموگرافياعا قاتىستى بىرنەشە كىتاپ شىعاردىم, ولاردى ەتنوسوتسيولوگيالىق, ەتنو­گرا­فيا­لىق, تاريحي تۇرعىدا زەرتتەپ جازدىم. جالپى, ارنايى مەم­لە­كەتتىك ورگان قۇرۋدى قول­دايمىن.

ءنايلا مۇحتاروۆا:

– قازاقستاندا ءالى كۇنگە دەيىن دە­مو­گرا­فيالىق بول­جام جاساۋ­مەن تۇ­راق­تى اينالىساتىن مەملەكەتتىك ورگان جوق. بۇل – ەلەۋلى كەم­شىلىك. سەبەبى حالىق سانى مەن ونىڭ قۇرى­لىمىنداعى وز­گە­­­رىس­تەر تۋرالى مالى­مەتتەرسىز ەلدىڭ ماڭىزدى سالالارىن جوسپارلاۋ قيىنعا سوعادى.

بولجام جاساۋ ءبىلىم, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك قىز­­مەتتەرگە قاجەت­تىلىكتى الدىن الا بولجاۋعا كومەكتەسەدى. حا­­­لىق­تىڭ قار­تايۋى, كوشى-قون, ۋر­با­نيزاتسيا ۇزاقمەرزىمدى شە­شىم­دەر­دى قاجەت ەتەدى. ال تۇراقتى با­قى­لاۋ بول­ماسا, وسى قيىندىققا ۋا­قى­تىندا جاۋاپ بەرۋ قيىن. ءدال دەمو­گرافيالىق دەرەكتەر – بيۋدجەت, زەينەتاقى جۇيەسى جانە الەۋ­مەتتىك باعدار­لامالاردى جوس­پار­لاۋ­دىڭ نەگىزى.

مەنىڭ ويىمشا, جاڭا ورگان قۇرۋ مىندەتتى ەمەس. ۇكىمەت بار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىن دەموگرافيالىق بولجام جاساۋعا جاۋاپتى ورگان رەتىندە بەكىتىپ, وسى ماسەلەنى ءتيىمدى شەشە الادى. مەملەكەت بۇل ماسەلەنى قولعا المايىنشا, ادامعا باعدارلانعان جانە الەۋمەتتىك باعىتتالعان ساياساتتى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرا المايمىز. دەموگرافيالىق بولجامدارسىز حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىن تولىق قامتىپ, ولارعا دەر كەزىندە جاۋاپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس. حالىقتىڭ ءوسىمى, قۇرىلىمى مەن وزگەرىستەرىنە سايكەس كەلەتىن ساياساتتى جوسپارلاۋ – بۇل ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى.

دايىنداعان –

گۇلنار جولجان,

«Egemen Qazaqstan»