جول ساپاسى جاقسارسىن دەسەك...

دۇنيەجۇزىندەگى توعىزىن­شى اۋماق اتانعان ەلىمىز قازىر اۆتوجولداردىڭ ۇزىندىعى بو­يىنشا – 32-ورىندى, ساپاسى بويىنشا – 93-ورىندى مىسە تۇتىپ وتىر. وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى «ادىلەتتى قازاقستان: زاڭ مەن ءتارتىپ, ەكو­نوميكالىق ءوسىم, قوعامدىق وپ­تيميزم» جولداۋىندا جول­­دىڭ سانىنان گورى ساپاسى ماڭىز­دىراق ەكەنىن قاداي ايتىپ, سالادا يننوۆاتسيالىق زاماناۋي ءادىس-تاسىلدەردى كەڭىنەن قول­دا­نۋمەن قاتار, قوعامدىق باقى­لاۋدى كۇشەيتۋدى تاپسىردى.

شىنىندا دا, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جىل سايىن ءبولىنىپ كەلە جاتقان قىرۋار قارجىعا سالىنعان اۆتوجولداردىڭ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تەحنيكالىق قاداعالاۋ قىزمەتى مەن جول اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىقتىڭ باقىلاۋى جەتكىلىكسىز ەكەنىن ءومىر كورسەتىپ بەردى. تەك ەل ىشىندەگى ازاماتتىق ۇستانىمى بەرىك, بەلسەندى ازاماتتار دەر كەزىندە دابىل قاققاننان كەيىن سالىنىپ جاتقان جولدارداعى كورىنەۋ اقاۋلار جويىلعان مىسالدار از ەمەس. ماسەلەن, بى­لتىر سولتۇستىك قازاقستان وب­لىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىن­داعى ساۋمالكول – سىرىمبەت – سۆەتلوە اۆتوجولىن قايتا قۇرى­لىمداۋ بارىسىندا مەر­دىگەر ۇيىم تاراپىنان جول بەرىلگەن ورەسكەل كەمشىلىكتەردى ءتيىستى قىزمەتتەر مەن جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر بايقاماعان سىڭاي تانىتقاندىقتان, ولاردى قارا­پايىم تۇرعىنداردىڭ وز­دەرى اشكەرەلەپ, الەۋمەتتىك جەلى­­دە شۋ كوتەرگەن. اقىرى جول­­شى­لارعا ءتيىستى شارا قول­دانى­لىپ, ساپاسىز سالىنعان جول ۋچاس­كەلەرى قالپىنا كەلتىرىلدى.

بيىل قاراعاندى وبلىسى شەت اۋدانىنىڭ تۇرعىن­دارى قاراعاندى – بالقاش اۆتو­جولىنىڭ كەيبىر ۋچاسكەلەرىن قايتا قۇرىلىمداۋ بارىسىندا جول بەرىلگەن اقاۋلارعا شا­عىمدانعان. وسىعان وراي سىباي­لاس جەمقورلىققا قار­سى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى قۇر­عان ار­نايى مونيتورينگ توبى ساپار­عا شىعىپ, جول جابىنى اقاۋ­لارىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ قوز­عا­لىسىنان تۇسەتىن جۇكتەمە ەكەندىگىن انىق­تاعان. ناتي­جەسىندە, كەمشىلىك­تەردى جويۋدى تۇرىك قوسالقى مەردىگەرى ءوز موينىنا الىپتى.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتىڭ ۇلىتاۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى قۇرعان مونيتورينگتىك توپ بيىلعى ماۋسىم جانە شىلدە ايلارىندا ساتباەۆ – مالشىباي – جوشىحان, دومباۋىل كەسەنەسى, قاراجال – اتاسۋ جانە ا-16 جەزقازعان – پەتروپاۆل (143-163 كم) جول ۋچاسكەلەرىندە ءارتۇرلى اقاۋلاردى انىقتاعان. مەردىگەر ۇيىم بارلىق كەمشىلىكتى جويۋعا مىندەتتەلگەن.

مونيتورينگتىك توپ باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى بار­باس­تاۋ – اقجايىق – يندەر اۆتوجولىن قايتا قۇرىلىمداۋ كەزىندە اسفالتبەتون جا­بى­نىنىڭ بۇزىلعانىن اشكەرە­لەگەن. وسىعان بايلانىستى, باس مەردىگەرگە ەسكەرتۋ جاسالىپ, بار­لىق اقاۋدى جويۋ جانە قا­جەت تۇستارىنا جاڭا جابىندى ورناتۋ تالاپ ەتىلگەن. وسىنداي كەمشىلىكتەر ۇلىتاۋ, اباي, جەتىسۋ, باتىس قازاقستان, شىعىس قازاقستان, الماتى, اقمولا, قاراعاندى, اتىراۋ, جامبىل جانە باسقا وبلىستار مەن قالالاردا انىقتالعان. وڭىرلەردەگى مونيتورينگتىك توپتار جولداردى سالۋ جانە جوندەۋ اياقتالعانشا اي سايىن ساپارعا شىقپاقشى.

جالپى, سىبايلاس جەمقور­لىققا قارسى قىزمەت بيىل ەلىمىزدەگى 217 جول ۋچاسكەسىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋدى قولعا الىپ وتىر. 12 اۋقىمدى جوبا – ەرەكشە باقىلاۋدا. ولاردى سالۋعا جانە جوندەۋگە بولىنگەن مەملەكەت قارجىسىنىڭ كولەمى – 2 ترلن تەڭگەدەن استام.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت جۇرگىزگەن تالداۋ بارىسىندا 15 وڭىردە 6,9 ملرد تەڭگەنىڭ قاجەتسىز, قايتالاما جۇمىستاردى, كۇتپەگەن شى­عىستاردى, ونىڭ ىشىندە ارتىق پايدانى قوسۋ ەسەبىنەن سمەتانى اسىرا باعالاۋعا بايلانىستى جۇيەلى جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى اشكەرەلەنگەن.

جول قۇرىلىسى سالاسىندا نەگىزگى جەمقورلىق تاۋەكەل­دەرى­نىڭ ءبىرى – مەردىگەرلىك ۇيىم­دار بەلگىلەگەن كەپىلدىك مەرزىمى. وسىعان وراي سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى قىزمەتتىڭ ۇسىنىمدارى بويىنشا ۇلىتاۋ جانە اقتوبە وبلىستارىندا جاڭا جولداردى سالۋ جانە قايتا قۇرىلىمداۋ ءۇشىن كەپىلدىك مەرزىمىن 7 جىلعا دەيىن, ال ورتاشا جوندەۋ ءۇشىن – 5 جىلعا دەيىن ۇلعايتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. ال بۇرىنعى كەپىلدىك مەرزىمى نەبارى 2-3 جىل عانا بولاتىن. بۇل شارا مەردىگەرلەردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن كۇشەيتىپ, جول­دار­دى جوندەۋ جانە سالۋ ساپا­سىن ارت­تىرۋعا سەپتىگى تيەرى ءسوزسىز.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت كەيىنگى 3,5 جىلدا 65 جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتى تىركەگەن. ولار بويىنشا كەلتىرىلگەن زالال شامامەن 9 ملرد تەڭگە بولعان. بيىل سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى تايىنشا اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى جەرگىلىكتى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتىڭ ديرەكتورىنان اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوجولداردى اعىمداعى جوندەۋدەن وتكىزگەندىگى جونىندەگى اكتىلەرگە قول قويۋ ءۇشىن 10 ملن تەڭگە پارا الدى دەگەن كۇدىكپەن ۇستالىپ, ۇشەۋى دە تەرگەۋ سوتىنىڭ سانكتسياسىمەن قاماۋعا الىنعان.

جۋىردا شىمكەنت قالا­سى­نىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى اۋدانارالىق سوتى تۇران اۋدانىنىڭ «تۇران» كوممۋنالدىق مەم­لە­كەتتىك مەكەمەسىنىڭ جانە تولەبي اۋدانىنىڭ «جا­رىق-جول» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ باس بۋحگالتەرلەرىنە قاتىستى ۇكىم شىعاردى. ولار جالعان بۋحگالتەرلىك قۇجاتتار جاساۋ ارقىلى ۇلەستەس كاسىپ­ورىندارعا قاراجاتتى زاڭسىز اۋدارعان, سونداي-اق وتكەن جىلى ناقتى جۇمىس ىستەمەگەن ادامدار­عا جۇيەلى تۇردە جالاقى اۋدا­رىپ وتىرعان. وسىلايشا, جىم­قى­رىلعان اقشانىڭ جالپى سوماسى 99 ميلليون تەڭگەدەن اسقان. سوت ۇكىمىمەن ەكى بۋحگالتەر ساي­كەسىنشە 8 جانە 7 جىل مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.

كۇز ايلارى – جول قۇرىلىسى جۇمىستارى اياقتالاتىن كەز. وسى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى جەرلەردەگى بەلسەندى ازاماتتار جاڭادان سالىنعان جانە جوندەلگەن جولداردىڭ ساپاسىنا بىلتىر قابىلدانعان «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس قوعامدىق باقىلاۋ ورناتىپ, بايقالعان كەمشىلىكتەر جونىندە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتى حاباردار ەتسە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى جاريالاسا, قۇبا-قۇپ. «كوپتىڭ كوزى – كورەگەن» دەمەكشى, جول ساپاسىن وسىلاي عانا تۇبەگەيلى جاقسارتا الامىز.