كەشەندى زەرتتەۋلەر مەن سىناق الاڭدارىنداعى عىلىمي جۇمىستار ناتيجەسىندە كۇرىش قاۋىزىنان جاسالعان يننوۆاتسيالىق ءونىم ونەركاسىپ سالالارىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعىندا كەڭىنەن قولدانىلادى.
ءبىرىنشى الماتى اۋماعىندا ورنالاسقان وندىرىستىك كەشەندە عالىمدار ىشكى نارىقتىڭ سۇرانىسىن وتەۋمەن قاتار, يمپورتقا باعىتتالعان ءونىم ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. جاقىندا «عىلىم قورى» باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سۇلتانبەك ايماقوۆ ءوندىرىستىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن ىسكە قوسۋ بارىسىمەن تانىسىپ, عالىمداردىڭ زاماناۋي ءونىمدى ۇلكەن نارىققا شىعارۋداعى جوسپارلارىمەن تانىسىپ قايتقان بولاتىن.
جوبا جەتەكشىسى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور يۋري سۋحارنيكوۆ يننوۆاتسيالىق ءونىمنىڭ قۇرامى, سونداي-اق وندىرىستىك جۇمىس بارىسىمەن تانىستىردى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قاۋىز كۇرىش سالماعىنىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى. وندىرىستە پايدالانىلاتىن كۇرىش قاۋىزى كومىرتەك پەن كرەمني سياقتى ماڭىزدى ەلەمەنتتەردەن تۇرادى. وسى تابيعي ارتىقشىلىقتى كەڭىنەن پايدالانا وتىرىپ, ناتيجەسىندە پوليفۋنكتسيونالدى, كرەمني كومىرتەكتى, نانوكومپوزيتتى تەحنولوگيا ازىرلەندى. ماتەريالدى رەزەڭكەدەن جاسالاتىن تەحنيكالىق بۇيىمدار مەن فريكتسيالىق ماتەريالداردا تولتىرعىش, كرەمني مەن فەرروقورىتپا الۋعا ارنالعان شيكىزات رەتىندە قولدانۋعا بولادى.
«الەمدە بىرقاتار پاتەنت بولعانىمەن, كرەمني كومىرتەگىنىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسى جوق. وسى ءوندىرىستىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جوبانى پاتەنتتەپ, ەندى ۇلكەن ءوندىرىستى ىسكە اسىرماق نيەتىمىز بار. ەلىمىزدە كاسىپورىنداردىڭ كرەمني كومىرتەگىنە سۇرانىسى جىلىنا 2 مىڭ توننانى قۇرايدى. ازىرگە بۇل ءوندىرىس جالپى سۇرانىستىڭ 7,5 پايىزىن قامتاماسىز ەتە الادى. كرەمني كومىرتەگىنىڭ قۇرامىندا 50 پايىز – س, 40 پايىز – SiO2, 10 پايىز كومىرسۋتەك بار. باعاسى انالوگتەرىنەن 1,5-2 ەسە تومەن. ەگەر نانوكومپوزيتتى ءونىم ءوندىرىسىن جىلىنا 2 مىڭ توننادان اسىراتىن بولساق, بۇل ەلىمىزدەگى كاسىپورىندار سۇرانىسىن تولىق جابۋمەن قاتار, ەكسپورتقا شىعۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى يۋري سۋحارنيكوۆ.
بۇل ونەرتابىستىڭ ەرەكشەلىگى, كۇرىش قاۋىزى ەش قالدىقسىز جانە كەشەندى وڭدەلەدى ءارى ودان جارتىلاي فۋنكتسيونالدى ونىمدەر الۋ مۇمكىندىگى جوعارى. ماماندار يننوۆاتسيالىق ءونىمدى تەحنيكا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءتيىمدى پايدالانۋدى تاجىريبەدە دالەلدەپ, پايداسىنىڭ ۇشان-تەڭىز ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ وتىر. بۇل ءونىمدى اۋىل شارۋاشىلىعىندا قۇستار مەن جانۋارلار راتسيونىندا جوعارى ءتيىمدى جەمشوپ قوسپاسى رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. بۇگىندە ەلىمىزدەگى رەزەڭكە وندىرىسىندەگى تەحنيكالىق كاسىپورىندار قاجەتتىلىگى جىلىنا 3 مىڭ توننانى قۇرايتىن بولسا, قۇس شارۋاشىلىعىندا 16 مىڭ توننادان اسادى.
جوبانى ىسكە اسىرۋدا مول تاجىريبەسى بار ماماندار تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك الاڭدا كرەمني كومىرتەگىن ءوندىرۋ جانە ءونىمدى تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزۋ باعىتىندا كەشەندى جۇمىستى ىسكە اسىردى. كۇرىش وڭدەۋ قالدىقتارىنان كرەمني كومىرتەگىن الۋ ءۇردىسىنىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق نەگىزدەرىن يۋ.سۋحارنيكوۆ جاساسا, تەحنولوگيا مەن اپپاراتۋرانى ازىرلەۋ س.جۇسىپوۆكە جۇكتەلىپ, ول كوممەرتسيالاندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستى ىسكە اسىردى. تەحنولوگيانى ونەركاسىپتىك جاعدايلارعا بەيىمدەگەن تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور س.ەفرەموۆا, ال كرەمني كومىرتەگىنىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسىن قۇرۋ جونىندەگى جۇمىستار س.ەرشين, كرەمني كومىرتەگىنىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسىن قۇرۋدى س.دوسقاليەۆ ىسكە اسىردى. وسىلايشا, 300 ملن تەڭگە كولەمىندەگى گرانت سوماسىنا, قوسىمشا قارجى كوزدەرىن قاراستىرا وتىرىپ, ماماندار زاماناۋي ءونىم جاساپ شىعاردى.
«جوبا «سارى-بۇلاق» كومپانياسى» جشس-دا وندىرىستىك سىناقتان ءوتتى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا قۇس راتسيونىنا 2 پايىز كرەمني كومىرتەگىن قوسقان كەزدە (قۇراما جەم 2 پايىزعا تومەندەتىلگەن) قۇس باسىن ساقتاپ قالۋ 5,8, ال برويلەر تاۋىقتارىنىڭ ورتاشا تاۋلىكتىك سالماعى 3,5 پايىزعا, جەمشوپ شىعىندارى 3 پايىزعا, جۇمىرتقا ءوندىرىسى 2,5, جۇمىرتقانىڭ سالماعى 0,8 پايىزعا ارتىپ وتىر. نانوكومپوزيتتى ءونىمدى قۇس شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە پايدالانۋ ونىڭ قۇرامىندا كومىرتەك پەن كرەمني ديوكسيدىنىڭ بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى, بيولوگيالىق بەلسەندى ءونىم رەتىندەگى تيىمدىلىگىن ارتتىرادى» دەيدى جوبا جەتەكشىسى.
قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قۇس ەتىنىڭ جانە جۇمىرتقانىڭ راتسيونىنا كرەمني كومىرتەگى قوسپاسىن ەنگىزۋ ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا, جەمشوپتى ۇنەمدەۋگە, جۇمىرتقا ءوندىرىسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىندىگى انىقتالدى. كرەمني كومىرتەگىنىڭ قۇرامىنداعى ءامورفتى كرەمني ديوكسيدىنىڭ قۇس اعزاسىنا ءسىڭۋى مينەرالدى قوسپالاردىڭ باسقا تۇرلەرىنە قاراعاندا 70-80 پايىزدى قۇرايدى. بۇل قۇستىڭ ەپيتالي جانە سۇيەك تىندەرىنىڭ نىعايۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ءوسۋىن جەدەلدەتىپ, سالماعىن ارتتىرادى. عالىمدار يننوۆاتسيالىق ءونىم كەلەر جىلدان باستاپ شارۋاشىلىق سالالارىندا ءتيىمدى قولدانىلاتىن بولسا, جوعارى ونىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ۋاقىت تا قاشىق ەمەس دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر.
ەندىگى كەزەكتە ءونىم ءوندىرۋ جانە وتكىزۋ بويىنشا شارۋاشىلىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن جاڭا قۇرىلىمدىق بولىمشە قۇرىلماق. ينۆەستيتسيالاردى ءونىم شىعارىلا باستاعاننان كەيىن 3 جىلدان سوڭ قايتارۋعا بولادى. ال 5 جىلدا كرەمني كومىرتەگىن ساتۋ كولەمى 3 360 ملن تەڭگەگە جەتىپ, تۇسەتىن پايدا 1 485 ملن تەڭگەنى قۇرايدى دەگەن بولجام بار. ءوندىرىس تولىققاندى ىسكە اسقان جاعدايدا 40-قا جۋىق جاڭا جۇمىس ورنى, ال ەلىمىز اۋماعى بويىنشا ىسكە اساتىن جاعدايدا 200 جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك زور.
الماتى
