فوتو: سەناتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى
ماۋلەن اشىمباەۆ ءوز سوزىندە جاھاندىق دامۋدىڭ قازىرگى كەزەڭى گەوساياسي شيەلەنىستەرمەن جانە حالىقارالىق قاتىناستارداعى تۇراقسىزدىقپەن قاتار كەلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. مۇنداي جاعداي قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋدە ورتا دەرجاۆالاردىڭ ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا ورتا ەلدەردىڭ ارتىپ كەلە جاتقان رولىنە جان-جاقتى توقتالدى. نەگىزىنەن ءىرى دەرجاۆالاردىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ كەلگەن ورتا ەلدەر بۇگىندە ايماقتىق جانە جاھاندىق تۇراقتىلىق پەن الەمنىڭ ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدە الدىڭعى قاتارعا شىعىپ وتىر. بۇل ولاردىڭ يكەمدىلىگىنە, ديالوگقا بەيىمدىلىگىنە جانە سىندارلى ءوزارا ءىس-قيمىلىنا قاتىستى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سوڭعى جىلداردا قازاقستان وزەكتى جاھاندىق جانە وڭىرلىك پروبلەمالاردى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن كونسترۋكتيۆتى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن ىنتىماقتاستىق ساياساتىن دارىپتەپ كەلەدى. بىزدە جاھاندىق كۇن ءتارتىبىن ىلگەرىلەتۋدە جانە وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدە ورتا دەرجاۆالاردىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ءتيىمدى بولا الاتىنىن كورسەتەتىن ناقتى ناتيجەلەر دە بار», دەدى سەنات توراعاسى.
ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇرىنعى تاسىلدەر مەن ينستيتۋتتار وزدەرىنىڭ تيىمسىزدىگىن كورسەتكەن قازىرگى جاعدايدا الەمگە ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا فورماتى مەن قاقتىعىستاردىڭ الدىن الاتىن جانە ولاردى وڭ شەشەتىن تىڭ تەتىكتەر قاجەت. وسىعان وراي پالاتا سپيكەرى قازاقستاننىڭ ديالوگتى نىعايتۋ جانە الەمنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى باستامالارىنا ەرەكشە نازار اۋداردى.
«قازاقستان 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن وتكىزىپ كەلەدى. بۇل باستاما وسى ۋاقىت ىشىندە ديالوگ مادەنيەتىن دارىپتەۋ جانە كەدەيلىك, تەڭسىزدىك, ەكسترەميزم, كسەنوفوبيا, جاھاندىق جىلىنۋ سياقتى ورتاق پروبلەمالار مەن سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ جولىندا ءدىن ليدەرلەرىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرەتىن پارمەندى تەتىككە اينالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ يدەيالارىن ىلگەرىلەتۋ, ءوزارا سىيلاستىق پەن ىنتىماقتاستىق مادەنيەتىن نىعايتۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا VII سەزدە الەمنىڭ رۋحاني كوشباسشىلارى ءبىر ۇستەل باسىنا جينالىپ, ورتاق مۇددە جولىندا بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋعا مۇمكىندىك الدى. وتكەن اپتادا ءبىز دىنارالىق ديالوگتىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاۋعا ارنالعان جاس ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ العاشقى فورۋمىن وتكىزدىك. قازاقستان سوڭعى جىلدارى مەملەكەتارالىق جانە باسقا دا جانجالداردى شەشۋگە بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى. وسىلايشا, ەلىمىز قازىردىڭ وزىندە جاۋاپتى مەملەكەت رەتىندە الەمنىڭ تۇراقتى جانە قاۋىپسىز دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر. بۇل ورايدا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ۇستانىمدارى وتە ۇقساس ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ابزال», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
ماۋلەن اشىمباەۆ حالىقارالىق ماسەلەلەردە ورتالىق ازيا وڭىرلەرىنىڭ سۋبەكتيۆتىلىگى ارتىپ كەلە جاتقانىن دا تىلگە تيەك ەتتى. سونداي-اق ايماقتاعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنە نازار اۋداردى. بۇل رەتتە پارلامەنتارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل جانە بارلىق مۇددەنى كوزدەيتىن سالالارداعى بايلانىستاردى نىعايتۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولدى.
«قازىرگى تاڭدا پارلامەنتتىك ديپلوماتيا وڭىرلىك كۇن ءتارتىبىن ىلگەرىلەتۋدىڭ جانە ايماقتىق كووپەراتسيانىڭ قۇقىقتىق بازاسىن نىعايتۋدىڭ كاتاليزاتورىنا اينالىپ كەلەدى. ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا بيزنەس, سۋ جانە گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋدىڭ ماڭىزى زور. اتالعان باعىتتا كولىك دالىزدەرىن دە دامىتۋ وزەكتى بولىپ قالىپ وتىر. ايماق ورتاق تاريحي جانە مادەني قۇندىلىقتارعا تابان تىرەۋ ارقىلى جاڭا كۇش پەن بىرلىككە يە بولادى. ءوزارا سىيلاستىق, سەنىم جانە پراگماتيزم قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ءبىزدىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىمىز ورتالىق ازيانىڭ الەمنىڭ قارقىندى دامىعان, ءوسىپ-وركەندەگەن جانە بولاشاعى زور وڭىرلەردىڭ بىرىنە اينالۋىنا جول اشادى دەپ سەنەمىن. سوندىقتان ءتۇرلى تەتىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتەرىمىزدىڭ ورتالىق ازياداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جونىندەگى باستامالارىن قولداۋ اسا ماڭىزدى», دەگەن ماۋلەن اشىمباەۆ وسى جولدا كۇش بىرىكتىرىپ, ورتاق مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا باسا ءمان بەرگەن ابزال ەكەنىن ايتتى.
ءىس-شاراعا قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك جەتەكشى تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ باسشىلارى, زەرتتەۋشىلەر, ساراپشىلار مەن ديپلوماتتار قاتىستى. فورۋم بارىسىندا وزبەكستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق جانە وڭىرارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەلدور اريپوۆ, تاجىكستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى شاريفزودا سايدحوميد جانە Caspian Policy Center-ءدىڭ (اقش) كاسپي ماسەلەلەرى جونىندەگى اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ەريك رۋدەنشيولد سوز سويلەدى.
ايتا كەتەيىك, 16-17 قازان كۇندەرى ەلوردادا استانا حالىقارالىق فورۋمى اياسىندا «قۇبىلمالى جاھاندىق تارتىپتەگى ورتا دەرجاۆالار: قاۋىپسىزدىكتى, تۇراقتىلىقتى جانە ورنىقتى دامۋدى نىعايتۋ» تاقىرىبىنا ارنالعان العاشقى Astana Think Tank Forum-2024 فورۋمى ءوتتى. ءىس-شارانى قر پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ۇيىمداستىردى.
ەكى كۇنگە جالعاسقان فورۋمدا حالىقارالىق ساراپشىلار اتلانت مۇحيتىنان تىنىق مۇحيتىنا دەيىنگى كەڭىستىكتەگى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ گەوساياسي, ەكونوميكالىق جانە ستراتەگيالىق اسپەكتىلەرىنە نازار اۋداردى. تاعى ءبىر ەسكە سالار جايت, Astana Think Tank Forum-2024 فورۋمىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوز سويلەدى.
