جالپى وتىرىستا الدىمەن زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى سنەجاننا يماشەۆا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە نورماشىعارماشىلىقتى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساپ, اتالعان قۇجاتتىڭ نەگىزگى ماقساتىن ءتۇسىندىردى.
– زاڭ جوباسى قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىن ورىنداۋ ماقساتىندا ازىرلەندى. زاڭ جوباسىمەن كاسىپكەرلىك, ەكولوگيالىق كودەكستەرگە جانە كەيبىر زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كوزدەلگەن. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – زاڭنامانىڭ تۇراقتىلىعى مەن قولجەتىمدىلىگىن جەتىلدىرۋ, حالىق پەن نىسانالى توپتاردىڭ نورماشىعارماشىلىق ۇدەرىسىنە قاتىسۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, نورماشىعارماشىلىق ۇدەرىسىنىڭ جەكەلەگەن كەزەڭدەرىن جەتىلدىرۋ, زاڭنامالىق نورمالاردىڭ شامادان تىس ناقتىلاۋىن الىپ تاستاۋ, – دەدى س.يماشەۆا.
كۇن تارتىبىندەگى ەكىنشى ماسەلە – «مادەنيەت تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسحات ايماعامبەتوۆ تانىستىردى. قۇجات جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋى اياسىندا ءتىلدىڭ تسيفرلىق, ۇلتتىق, سوزدىك قورىن جاساۋدى كوزدەيدى. ياعني اۋقىمدى تىلدىك مودەلدى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.
كەيىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى نورمالاردىڭ ارتىق (شامادان تىس) زاڭنامالىق رەگلامەنتتەلۋىن بولعىزباۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ۇسىنىلدى.
– بيۋروكراتيادان ارىلتۋ جۇمىسىنىڭ شەڭبەرىندە زاڭداردان ۋاكىلەتتى ورگان مەن نۇسقاۋلىقتاردى, الگوريتمدەردى, نومەنكلاتۋرالاردى بەكىتۋ سياقتى نورمالاردى الىپ تاستاۋ ۇسىنىلىپ وتىر. سايكەسىنشە, بۇل فۋنكتسيالاردى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ەرەجەسىنە ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر, – دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.
سونداي-اق وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە يننوۆاتسيالىق قىزمەت سالاسىن مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالدى.
بۇعان قوسا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قارجى نارىعىن دامىتۋ جانە قارجىلىق كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. زاڭ جوباسىن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا تانىستىردى. قۇجاتتا قارجى ۇيىمىنىڭ باسشىلىق لاۋازىمىنا كانديداتتى كەلىسۋ كەزىندە جۇمىس ءوتىلى ەسكەرىلەتىن ۇيىمداردىڭ تىزبەسىن كەڭەيتۋ, جاناما بانك حولدينگتەرىنىڭ ءوز باسشى قىزمەتكەرلەرىن قارجى نارىعى مەن قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ, باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگانمەن كەلىسۋ مىندەتىن الىپ تاستاۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ايتا كەتەرلىگى, زاڭ جوباسىندا ۋاقىتشا بولماعان باسشى قىزمەتكەردىڭ مىندەتتەرىن اتقارۋدىڭ ىقتيمال مەرزىمىن رەگلامەنتتەۋ, تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋعا بايلانىستى وزەكتىلىگىن جوعالتقان تالاپتاردى وڭتايلاندىرۋ جوسپارلانعان.
زاڭناماعا قارجى نارىعىندا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە ارنالعان زاڭ جوباسىن تانىستىرعان اگەنتتىك باسشىسى ءدال قازىر ەلىمىزدە ءۇش حالىقارالىق بانك ءوز فيليالىن اشىپ جاتقانىن ايتتى.
– شەتەلدىك بانكتەردى قازاقستان نارىعىنا اكەلۋ ءۇشىن ەلىمىزبەن تىعىز ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسى بار مەملەكەتتەردى زەرتتەدىك. بىرىنشىدەن, بۇل – ازيا, اراب مەلەكەتتەرى, تۇركيا, قىتاي, ەۋروپالىق وداق ەلدەرى. قازىر ءۇش حالىقارالىق قارجى توبى قازاقستاندا بانك اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ماۋسىم ايىندا وڭتۇستىك كورەيانىڭ «BNK Financial Grouر» دەيتىن قارجىلىق توبىمەن جۇمىس ىستەدىك. ونىڭ اكتيۆتەرى – شامامەن 135 ملرد دوللار. ولار قازاقستاندا ءۇش جىل بۇرىن شاعىن نەسيە ورتالىعىن اشقان. ەندى سول ۇيىمعا ليتسەنزيا الماقشى. ماۋسىم ايىندا رۇقسات بەردىك. جاقىندا قاتار مەملەكەتىنىڭ بانكى «بايتەرەكتەن» «Bereke» بانكتى ساتىپ الدى. «Qatar Investment Authority» دەگەن ۇلكەن حولدينگ بار. سونىڭ قۇرامىنداعى بانك ءبىزدىڭ بانك سەكتورىنا كىرمەكشى. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ قارجى نارىعىن رەتتەۋشىلەرىمەن كەزدەسىپ, بانك وكىلدەرىمەن جولىقتىق. ول ەلدە «ADCB Bank» دەگەن بار. اكتيۆ كولەمى بويىنشا امىرلىكتەردەگى ءۇشىنشى ءىرى بانك بولىپ ەسەپتەلەدى. قازىر قازاقستاندا يسلامدىق قارجى وپەراتسيالارىن جاسايتىن بانك بار. وسى بانك امبەباپ ليتسەنزيا الادى, – دەدى ول.
ءماجىلىس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اقپاراتقا قول جەتكىزۋ جانە قوعامدىق قاتىسۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداپ, سەنات قاراۋىنا جولدادى. بۇل قۇجات 2024 جىلعى 21 اقپاندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدانعان.
– اتالعان زاڭ – مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدە, ازاماتتاردىڭ اقپاراتقا قول جەتكىزۋ دارەجەسىن ارتتىرۋداعى جۇيەلى قادام. قۇجات اياسىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرىپ, ازاماتتارعا مەملەكەتتىڭ جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەتىن تەتىكتەر پايدا بولادى. زاڭدا اقپاراتقا قول جەتكىزۋ قۇقىعىن زاڭسىز شەكتەگەنى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ, اقپاراتقا قول جەتكىزۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى ەنگىزۋ, اقپاراتتىڭ اشىقتىعى پرەزۋمپتسياسى مەن اقپاراتتى پرواكتيۆتى تۇردە تاراتۋ قاعيداتتارىن بەكىتۋ, سونداي-اق مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا اقپاراتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەت جاعدايلار جاساۋعا باعىتتالعان نورمالار ۇسىنىلدى. قۇجاتتى تالقىلاۋ بارىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ناگرادالارى تۋرالى» زاڭىنا مەملەكەتتىك ناگرادالار مەن قۇرمەتتى اتاقتار الۋ كەزىندە قويىلاتىن تالاپتاردى ارتتىرۋعا باعىتتالعان نورمالار ەنگىزىلدى. وعان قوسا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان تىلدەردى دامىتۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتتارى, مىندەتتەرى مەن قاعيداتتارى بەكىتىلدى, – دەدى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ەرلان سايروۆ.
كۇن تəرتىبىندەگى نەگىزگى مəسەلەلەر قارالىپ, زاڭ جوبالارى قابىلدانعان سوڭ, دەپۋتاتتار مەملەكەتتىك ورگاندارعا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى جارقىنبەك امانتاي ۇلى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تامارا دۇيسەنوۆانىڭ اتىنا الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن كوتەردى.
– قوعامدى دۇرلىكتىرگەن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ارزان اقىل, ساپاسىز ءبىلىم ساتقىش, بىلگىشتەردىڭ كوبەيۋى. بايقاپ قاراساق, الەۋمەتتىك جەلىلەردە «باقىتقا جەتۋ جولىن كورسەتەمىن, جىلدام بايۋدى ۇيرەتەمىن, كۇيزەلىستەن قۇتقارامىن, ءتۇپساناڭدى تۇزەتەمىن, ءبىر ايدا جۇلدىزعا اينالدىرامىن, تەز ارىقتاتامىن, شەت تىلىندە سايراتىپ جىبەرەمىن» دەگەن سەكىلدى سان ءتۇرلى كۋرس, ۆەبينار, ترەنينگ ساتۋشىلار – بلوگەر, بيزنەس-ترەنەر, كوۋچ, پسيحولوگ, موتيۆاتورلاردىڭ جارناماسى جەلدەي ەسىپ, ساۋدانىڭ كورىگىن قىزدىرىپ جاتىر, – دەگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى مۇنداي ۇنامسىز ارەكەتكە شوۋ-بيزنەس وكىلدەرىمەن بىرگە ايتىسكەرلەردىڭ دە بارىپ جۇرگەنىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ جۇزدەگەن مىڭ تەڭگەگە باعالانعان ساباقتارىن جۇرت ءتىپتى نەسيە رەسىمدەپ ساتىپ الىپ, كەيىن قارىزعا بەلشەسىنەن باتىپ قالعانىن دا جەتكىزدى.
كەي دەرەكتەردە ەلىمىزدەگى وسىنداي ينفوبيزنەستىڭ جىلدىق اينالىمى 500 ملن دوللارعا جەتكەنى ايتىلعان. بولجام بويىنشا الداعى 5 جىلدا 2 ملرد دوللارعا جەتۋى مۇمكىن دەيدى. وسىنى نەگىزگە العان دەپۋتات ۇكىمەت ينفوبيزنەس پلاتفورمالارىنىڭ مازمۇنى مەن يدەولوگياسىنا جانە زاڭدىلىعىنا, ونى جۇرگىزۋشىلەردىڭ دەرەكتەرىنە مونيتورينگتى كۇشەيتۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى.
ال دەپۋتات ەلنۇر بەيسەنباەۆ اۋىلداعى اعايىننىڭ جاعدايىن ايتىپ, بىرقاتار ۇسىنىس جاسادى. ياعني قىمباتشىلىق پەن جۇمىسسىزدىقتىڭ سالدارىن اۋىل تۇرعىندارى تارتىپ وتىرعانىن ايتىپ, بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن «اۋىل اماناتى» جوباسى قولعا الىنعانىن جەتكىزدى. الايدا جوبانىڭ ناتيجەلى اتقارىلۋىندا بىرقاتار تۇيتكىلدى ماسەلە بار ەكەنىن ءسوز ەتتى.
– جوبا اياسىندا بىلتىر 100 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, يگەرىلدى. بيىل دا 100 ملرد تەڭگە ءبولىنۋ جوسپارلانعان ەدى. الايدا جىل سوڭىنا تاياسا دا ول قاراجات بولىنبەي, ۇكىمەت وڭىرلەرگە تەك 7 ملرد تەڭگە عانا جىبەرگەن. بىرىنشىدەن, ۇكىمەتتىڭ ءوز ۆەدومستۆولارى اراسىنداعى ءوزارا كەلىسىلمەگەن ارەكەتتەر جۇيەلى تۇردە كەدەرگى بولىپ وتىر. ءوڭىر اكىمدەرى جوبا اياسىندا سومانىڭ قايتارىلۋ كەپىلى بولعانىن ەسكەرىپ, كوبىندە تاۋەكەلگە بارۋدان باس تارتادى. اۋىل حالقىن كەدەيشىلىكتەن قۇتقاراتىن بىردەن-ءبىر جوبادا ءاربىر وبلىس, اۋدان اكىمدەرى تارتىنىپ قالماۋعا ءتيىس. ەكىنشىدەن, جوباعا قاتىسۋشىلاردىڭ كوبى اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىنە وقىتىلمايدى. ۇشىنشىدەن, جوبا اياسىندا اۋىل تاۋار وندىرۋشىلەرىن قولداۋعا ارنالعان كەشەندى ەكوجۇيەنىڭ قۇرىلماۋى دايىن ءونىمدى وتكىزۋدە قيىندىق تۋدىرىپ وتىر, – دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
سونداي-اق ول شاعىن اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرى وندىرگەن ءونىم ءۇشىن سەرتيفيكاتتاۋدى جەڭىلدەتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى, اۋىل تۇرعىندارىنا ءوز ونىمدەرىن وڭدەۋگە جانە ساتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينفراقۇرىلىم قۇرۋدى, ەل پرەزيدەنتى تاپسىرماسىنا سايكەس جوبا اياسىندا تاعى ءبىر جاڭا ءتاسىلدى, ياعني «تاۋار نەسيەسىن» بەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
بۇعان قوسا وتىرىستا استىق ەكسپورتىنىڭ پروبلەمالارى, مۇگەدەكتەر قۇقىعىن قورعاۋ, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ تومەندەۋى, كامەلەت جاسىنا تولماعانداردىڭ الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋى, گازبەن جابدىقتاۋ سالاسىنداعى قاۋىپسىزدىك سياقتى وتكىر ماسەلەلەر كوتەرىلدى.
