كەشەگى كەڭەس زامانىندا ءاربىر ەڭبەك ۇجىمىندا, ءتىپتى ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ توپتارىندا دا كاسىپوداق ۇيىمى بولدى. «كوممۋنيزم مەكتەبىنە» تەڭەلگەن ەڭ بۇقارالىق ۇيىمنىڭ جارعىسىندا جازىلعان باستى مىندەتى – ءوز مۇشەلەرىنىڭ ءھام ەڭبەكشىلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ەدى. الايدا كەڭەستىك كاسىپوداق, نەگىزىنەن, اي سايىن مۇشەلىك جارنا جيناپ, سونىڭ ەسەبىنەن ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ مەكەمەلەرىنە جولداما ۇلەستىرەتىن, بالالارعا جاڭاجىلدىق سىيلىق تاراتاتىن ۇيىم رەتىندە جادىمىزدا قالدى. ونىڭ وسى ءيميدجى ءالى ونشا وزگەرە قويماعان سياقتى.
شىنتۋايتىندا, كاسىپتىك وداقتاردىڭ قىزمەتىنە جەتە ءمان بەرىلمەدى. مۇنىڭ اياعى كوپتەگەن ەڭبەك ۇجىمىندا باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمدارىنىڭ جابىلۋىنا اكەلدى. ويتكەنى جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق قاتىناستارعا كوشىپ جاتقان وتپەلى كەزەڭدەگى اۋىر داعدارىس كەزىندە ءبىرسىپىرا ءىرى كاسىپورىن جۇمىسىن توقتاتىپ, جۇمىسسىزدار ۇلەسى 13,5 پايىزعا جەتكەنى بەلگىلى. ال ايلىعى شايلىعىنا جەتپەگەن جۇمىسكەرلەر مۇشەلىك جارنا تولەۋدەن باس تارتتى. كەيبىر باسشىلار ۇجىمدارىندا وزدەرىنە تالاپ قوياتىن ەشقانداي ۇيىم بولۋىن قالامادى. بۇعان قوسا, 2014 جىلى قابىلدانعان «كاسىپتىك وداقتار تۋرالى» جاڭا زاڭعا بايلانىستى قايتا تىركەۋدەن وتە الماعان سالالىق ەمەس كاسىپوداق ۇيىمدارى دا بولدى. وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى كاسىپتىك وداقتار مۇشەلەرىنىڭ سانى كۇرت ازايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى (قركف) 1990 جىلى بيۋدجەتتىك ۇيىمدار مەن ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ 7,5 ملن-عا جۋىق جۇمىسكەرىن بىرىكتىرگەن بولسا, كەيىن بۇل كورسەتكىش 1,6 ملن-عا دەيىن قىسقاردى. تەك سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدەگى كاسىپوداق قوزعالىسى جاندانىپ, قازىر قركف 2 ملن-عا جۋىق كاسىپوداق مۇشەسىن بىرىكتىرىپ وتىر. بۇعان قوسا, قازاقستان ەڭبەك فەدەراتسياسىنىڭ 700 مىڭنان استام مۇشەسى بار, سونداي-اق «امانات» تاۋەلسىز كاسىپوداعى 300 مىڭعا جۋىق جۇمىسكەردىڭ باستارىن قوستى. تۇتاستاي العاندا, اتالعان 3 رەسپۋبليكالىق كاسىپوداق بىرلەستىگىنىڭ 3 ملن-نان استام مۇشەسى بار, ياعني ولار ەلىمىزدەگى جالدامالى جۇمىسكەرلەردىڭ شامامەن 44,5 پايىزىن قامتىپ وتىر. 2018 جىلى ورتا جانە شاعىن بيزنەس جۇمىسكەرلەرىن بىرىكتىرەتىن «ىنتىماق» كاسىپتىك وداعى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستادى. جۇمىسكەرلەردى كاسىپوداققا تارتۋدا قىزىلوردا (88 پايىز), پاۆلودار (84 پايىز), تۇركىستان (71 پايىز) وبلىستارى كوش باستاپ كەلەدى. ال كاسىپوداق مۇشەلەرى ەڭ از ءوڭىر – الماتى قالاسى. وڭتۇستىك استانادا جالدامالى جۇمىسكەرلەردىڭ نەبارى 3,7 پايىزى عانا كاسىپوداق ۇيىمىنا كىرگەن.
كاسىپتىك وداقتار ءوزىنىڭ ۇستانىمىن السىرەتىپ, بەدەلىنەن جۇرداي بولعانى سونشالىق, 2018 جىلى حالىقارالىق كاسىپوداقتار كونفەدەراتسياسى (حكك) قركف-نى «تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرىلعانى ءۇشىن» دەگەن ايىپپەن ءوز قاتارىنان شىعارىپ تاستادى. سەبەبى سول كەزدە ەلىمىز حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ 190 كونۆەنتسياسىنىڭ 24-ىنە عانا قول قويعان بولاتىن. ال كورشىلەس رەسەي – 80-گە جۋىق, قىرعىزستان – 50-گە جۋىق كونۆەنتسياعا قوسىلعان ەدى. تەك رەسپۋبليكامىزدا كاسىپوداق قوزعالىسىن دامىتۋدا ءبىرشاما دەموكراتيالىق وزگەرىس جاسالعان سوڭ, 2022 جىلعى قاراشادا حكك باس كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن قركف-ءنىڭ حكك-گە مۇشەلىگى قالپىنا كەلتىرىلدى. قازىرگى كەزدە قركف حكك-ءنىڭ ورتالىق ازياداعى جالعىز مۇشەسى بولىپ وتىر.
قازىر ەلىمىزدىڭ كاسىپتىك وداقتارىنىڭ الدىندا جۇمىسكەرلەر قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى جۇمىستى كۇشەيتۋ مىندەتى تۇر. بۇعان حكك جىل سايىن ازىرلەيتىن ەڭبەكشىلەر قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ جاھاندىق يندەكسىنە زەر سالىپ, كوز جەتكىزۋگە بولادى. وسى زەرتتەۋمەن قامتىلعان 151 مەملەكەتكە 5 رەيتينگ ارقىلى باعا بەرىلگەن. ء«بىرلى-جارىم قۇقىق بۇزۋ» 1-رەيتينگىنە 8-اق مەملەكەت – اۋستريا, دانيا, گەرمانيا, يسلانديا, يرلانديا, يتاليا, نورۆەگيا, شۆەتسيا لايىق دەپ تانىلعان. «الدەنەشە رەت قۇقىق بۇزۋ» 2-رەيتينگىنە 21 مەملەكەت يە بولعان. ولاردىڭ ىشىندە جاپونيا, سينگاپۋر, فينليانديا, فرانتسيا, يسپانيا, نيدەرلاند, پورتۋگاليا, سلوۆەنيا, مولدوۆا, لاتۆيا, ليتۆا, ەستونيا بار. «ۇدايى قۇقىق بۇزۋ» 3-رەيتينگىن 33 مەملەكەت مىسە تۇتقان. ارالارىندا ارگەنتينا, ارمەنيا, اۋستراليا, بەلگيا, بولگاريا, گرۋزيا, كانادا, پولشا, رۋمىنيا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى, شۆەيتساريا بار. «جۇيەلى قۇقىق بۇزۋ» 4-رەيتينگى 39 مەملەكەتكە تيەسىلى. ىشىندە امەريكا قۇراما شتاتتارى, ۇلىبريتانيا, مەكسيكا, يزرايل, برازيليا, سەربيا, ماجارستان, ۆەتنام, گرەكيا بار. «قۇقىق كەپىلدىگى جوق» 5-رەيتينگ 39 مەملەكەتكە, سونىڭ ىشىندە ەلىمىزگە بەرىلگەن. وسى تومەن كورسەتكىشتىڭ يەلەرى ىشىندە بىزبەن كورشىلەس قىتاي, قىرعىزستان, رەسەي, سونداي-اق بەلارۋس, ۋكراينا, تۇركيا, كورەيا رەسپۋبليكاسى, قاتار, ساۋد ارابياسى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, كۋۆەيت, مالايزيا, باحرەين, ءۇندىستان, يندونەزيا, پاكىستان, باسقا دا ەلدەر بار. اتالعان رەيتينگتى زاڭ جۇزىندەگى قۇقىق ءىس جۇزىندە قولجەتىمدى بولا بەرمەيتىن مەملەكەتتەر ەنشىلەيدى. ال «زاڭ ۇستەمدىگى بۇزىلۋىنىڭ سالدارىنان قۇقىق كەپىلدىگى جوق» 5+ رەيتينگىندە 12 مەملەكەت – اۋعانستان, بۋرۋندي, ورتالىق افريكا رەسپۋبليكاسى, گايتي, ليۆيا, ميانما, پالەستينا, سومالي, وڭتۇستىك سۋدان, سۋدان, سيريا, يەمەن تۇر. بۇل ەڭ تومەن رەيتينگ, نەگىزىنەن, ىشكى جانجالدىڭ نەمەسە اسكەري باسقىنشىلىقتىڭ سالدارىنان مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارى دۇرىس جۇمىس ىستەمەيتىن ەلدەرگە قويىلادى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كاسىپوداقتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتتاعى ءرولى تومەندەتىلگەندىكتەن, ادامدار ونى «ەشتەڭەنى شەشپەيتىن قوعامدىق ۇيىم» سانادى. «كاسىپتىك وداقتار تۋرالى» زاڭنىڭ 24-بابىندا: «كاسiپوداقتار جۇمىسسىزدىققا قارسى كۇرەس جانە جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ, جۇمىستان بوساتىلاتىن قىزمەتكەرلەردi قورعاۋ جونiندەگi باعدارلامالاردى, ەڭ تومەن كۇنكورiس دەڭگەيىن بەلگiلەۋ جانە ونى ساقتاۋ, كىرىستەردى يندەكستەۋ, جالاقىنىڭ, زەينەتاقىلاردىڭ, ستيپەنديالار مەن جاردەماقىلاردىڭ ەڭ تومەن دەڭگەيiن ارتتىرۋ جونiندەگi ءىس-شارالاردى قوسا العاندا, ءوز مۇشەلەرiن الەۋمەتتiك قورعاۋ جونىندەگى جوسپارلار مەن باعدارلامالاردى ازiرلەيدi, ولاردى تيiستi مەملەكەتتiك ورگاندارعا ۇسىنىستار رەتiندە ەنگiزەدi», دەلىنگەن. بىراق كاسىپوداقتاردىڭ پىكىرى مەن ۇسىنىسىن ەسكەرۋدىڭ مىندەتتىلىگى كورسەتىلمەگەن. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ رەگلامەنتتەرىندە دە ولاردىڭ كاسىپوداقتاردىڭ ۇستانىمىمەن ساناسۋى قاراستىرىلماعان. ەڭبەك قاتىناستارىندا تۋىنداعان ماسەلەلەردى شەشۋ مىندەتى جۇكتەلگەن الەۋمەتتىك ارىپتەستىك تەتىگىنىڭ تيىمدىلىگى دە شامالى بولىپ شىقتى. سەبەبى وعان قاتىساتىن تاراپتاردىڭ ناقتى قۇقىقتارى تەڭ ەمەس ەكەندىگى بايقالدى. وسىعان وراي, وتكەن جىلى قركف ۇيىمداستىرعان الەۋمەتتىك ارىپتەستەر فورۋمىنىڭ قارارىندا جۇمىسكەرلەر, جۇمىس بەرۋشىلەر جانە مەملەكەت اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن جاساۋ جانە كىرىستى ءادىل ءبولۋ قاعيداتتارىن قايتا قاراۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى.
مىسالى, قركف بىرنەشە جىلدان بەرى جالاقىنى يندەكستەۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ كەلە جاتسا دا, ول ەلىمىزدە جاسالعان 145 مىڭ ۇجىمدىق شارتتىڭ تەك 10 پايىزىندا عانا كوزدەلگەن. بۇل رەتتە قركف-ءتىڭ جۇمىسكەرلەردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ىقپالى جەتكىلىكسىزدىگى ءبىلىنىپ وتىر. دەگەنمەن, قركف كەيبىر پروبلەمانىڭ وڭ شەشىمىن تابۋعا ۇيىتقى بولدى. كاسىپوداق ۇيىمدارى وتكەن جىلى 84 ەڭبەك داۋىنىڭ 80-ءىن ەرەۋىل جاساۋعا جەتكىزبەي كەلىسسوز ارقىلى شەشكەن. بۇعان قوسا كاسىپوداقتار بىرقاتار كاسىپورىننىڭ جۇمىسكەرلەرىنە جالاقى جونىندەگى قارىزداردى وتەۋگە جاردەمدەسكەن.
ماسەلەن, قىزىلوردا وبلىسىندا ءبىر كاسىپورىن باسشىلىعى ۇجىمدىق شارت تالابىن كوزگە ىلمەي, 300-دەن استام جۇمىسكەرگە ايلىق جالاقى مولشەرىندە سىيلىقاقى تولەۋ جونىندەگى مىندەتتەمەسىن ورىنداۋدان باس تارتقان. سوندىقتان جۇمىسكەرلەردىڭ مۇددەسىن اۋماقتىق كاسىپوداقتار بىرلەستىگىنىڭ زاڭگەرلەرى قورعاپ, سوت ارقىلى ادىلدىك قالپىنا كەلتىرىلگەن. سونداي-اق بىلتىر قابىلدانعان الەۋمەتتىك كودەكستە قركف-ءتىڭ ۇسىنىسىنا وراي ەڭبەككە ۋاقىتشا جارامسىزدىققا قاتىستى جاردەماقى مولشەرى 25 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ۇلعايتىلدى. كاسىپوداقتار 25 جىلدان بەرى ايتىپ كەلە جاتقان دەنساۋلىققا زياندى اۋىر جۇمىستاردا ىستەيتىن ادامداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا دا قول جەتكىزدى. اتالعان ساناتتاعى 55 جاسقا تولعان ادامدارعا بيىلدان باستاپ ارنايى الەۋمەتتىك تولەم ەنگىزىلدى.
سايىپ كەلگەندە ادىلەتتى قازاقستاندا ەڭ بۇقارالىق ۇيىمنىڭ مارتەبەسى كوتەرىلىپ, ىقپالى ارتۋعا ءتيىس.
