سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
مىنە, سول كوپتەن كۇتكەن كۇنگە دە جەتتىك. تەك جاندى ايازداي قاريتىنى – اعانىڭ ءوزىنىڭ سول جەتپىسىنە جەتپەگەنى... جارىققا شىعۋىن اسىعا كۇتكەن كىتاپتارىنىڭ تۇساۋى كەسىلگەن وسى ءبىر تاماشا ءساتتى كوزىمەن كورمەگەنى... ال تۋعان كۇن – مەرەيتويىندا تولاسسىز تىلەك ەمەس, تۇرعان ءۇيىنىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلىپ, وتكەن شاقتا ەستەلىك ايتىلعانى...
استاناداعى ۇلتتىق كىتاپحانا تورىندە وتكەن جازۋشى, پۋبليتسيست, قازاقستان جازۋشىلار جانە جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, مادەنيەت قايراتكەرى, اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى جىلقىباي جاعىپار ۇلىنىڭ «قىز قىران» جانە «قاراسارت» اتتى قوس كىتابىنىڭ تانىستىرىلىمىنا جينالعان قاۋىمنىڭ كوكەيىن دە وسى ءبىر وكىنىش كەرنەپ, كوكىرەگىنە اششى وكسىك تىعىلعانى ەسكە الۋ جيىنىنىڭ اتموسفەراسىنان-اق انىق سەزىلىپ تۇردى.
رۋحاني جيىن جىلقىباي جاعىپار ۇلىنىڭ ءومىر جولى باياندالعان بەينەماتەريالدان باستالدى. جازۋشىلىقتىڭ سەرتى مەن دەرتىن ءسوز ەتكەن قالامگەردىڭ ءۇنى مۇراعات تاسپاسىنان بىلاي دەپ جاڭعىردى: «قولىما قالام ۇستاپ, جۋرناليست اتانعان وسى ءبىر جىلدار ىشىندە جالعاندى جازعام جوق. جەكە باستىڭ مۇددەسى ءۇشىن بازبىرەۋلەردى ماقتاپ, ارزان بەدەل دە جيمادىم. قولىمداعى قارۋىم – قالامىممەن, ءتۇن ۇيقىمدى ءتورت بولگەن ازابىممەن قاراپايىم حالقىمنىڭ قاسىرەتىن ازايتىپ, قادىرىن ارتتىرۋدى ارمان ەتتىم».
قالامگەردىڭ ەستەلىككە اينالعان وسى ءبىر ديدارى مەن داۋىسى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن بوساتتى. اسىرەسە «ارقانىڭ اساۋ قازاعى» بەينەسيۋجەتىندە كورسەتىلگەن اعانىڭ جارقىن بەينەسىن كورىپ, جەكە اريحيۆتە ساقتالعان قالامگەردىڭ ولەڭ وقىپ تۇرعان ساتتەگى جاعىمدى كوڭىر ءۇنىن ەستىگەندە كوزىنە جاس الىپ, كوڭىلى تولقىماعان جان سيرەك. بارلىعىنىڭ جانارىنان اكە, جار, اعا, ءىنى, ارىپتەس, ەڭ باستىسى, قايراتكەر تۇلعاعا دەگەن ساعىنىش پەن اھ ۇرعان كوڭىلدىڭ كۇرسىنىسىن كوردىك.
وسىلاي ءسال مۇڭدىلاۋ باستالعان جيىن جازۋشى-ءجۋرناليستىڭ ءومىر جولىنا ارنالعان جارقىن ەستەلىكتەر مەن شىعارماشىلىعىن بايىپتى بارلاعان ادەبي تالداۋ باياندامالارعا ۇلاستى. ادىلەت پەن ادالدىقتى تۋ ەتكەن ازاماتتىڭ كىسىلىك كەلبەتى, ارىپتەس اعانىڭ ابزال الەمى حاقىندا «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, جۋرناليست قامبار احمەتوۆ تەرەڭنەن تولعاندى.
«قاسيەتتى قارقارالى وڭىرىندە تۋىپ, قيانعا قانات قاققان جىلقىباي جاعىپار ۇلى سانالى عۇمىرىن قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ارنادى. ىرگەلى باسىلىمداردا جەمىستى قىزمەت ەتتى. سونىڭ ءبىرى ءوزى قىزمەت ەتكەن «Egemen Qazaqstan» گازەتى ءۇشىن ول كىسىنىڭ ورنى ەرەكشە. ونىڭ وكپەنى قىسقان وتپەلى كەزەڭدەگى جاساعان قايراتكەرلىگى ءاربىر ازاماتقا ۇلگى. اسىرەسە اقمولا وڭىرىندەگى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ كوبەيۋىنە تىكەلەي اتسالىسقان جىلقىباي جاعىپار ۇلىنىڭ ەڭبەگى زور دەپ بىلەمىز. ونىڭ «زار-نالا», «كەك», «قاراسارت» پوۆەستەرى – ۇلت تاعدىرىن شەبەر سۋرەتتەگەن شىعارمالار. كەلەشەكتە وسى تۋىندىلار نەگىزىندە كوركەم فيلم تۇسىرىلسە ارتىق ەتپەيدى. وعان شىعارمالاردىڭ درامالىق الەۋەتى جەتىپ-اق تۇر. ەشكىمدى جاتىرقاماي, جاتسىنباي, ءار قازاقتى باۋىرىنداي سۇيگەن جىقاڭنىڭ ارلى اماناتى – بارشامىزعا ورتاق پارىز دەپ ەسەپتەيمىن», دەپ تەبىرەنە ءتىل قاتقان قامبار جۇماعالي ۇلى ءارى قاراي: ء«بىز ادەتتە جۋرناليستيكادان شىققان جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن وقىپ وتىرعاندا ءتىل قاساڭدىعىن, پۋبليتسيستيكانىڭ ەلەمەنتتەرى ارالاسقان جۇتاڭدىقتى ءجيى بايقاساق, جىلقىباي اعانىڭ جازۋشىلىعىندا, كەرىسىنشە, العاشقى سويلەمىنەن-اق وزىنە باۋراپ الاتىن قازاقتىڭ كەرەمەت باي كوركەم ءتىلى مەن بەينەلى سۋرەتتەۋلەرىنە ءسۇيسىنىپ قانا قويماي, سيۋجەتىنەن ەتنوگرافيالىق تانىمىڭدى تەرەڭدەتەتىن تاماشا ءتالىم دە الۋعا بولادى. ماسەلەن, كەيبىر ارىپتەستەرىمىزدىڭ قاسقىر تۋرالى دايىندالعان ماتەريالىنان كوپ كەمشىلىكتى كورگەندە: «اتتەگەن-اي, جىلقىباي اعانىڭ مىنا ءبىر شىعارماسىن وقىپ العاندا ءدال وسىنداي ولقىلىققا جول بەرىلمەس ەدى عوي» دەپ ويلاعانىمىز ءالى ەستە», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى جۋرناليست.
ال جازۋشى ادىلبەك ىبىرايىم ۇلى اۆتوردىڭ «قاراسارت» پەن «زار-نالا» تۋىندىلارىنىڭ سيۋجەتتىك قۇرىلىمىنا توقتالىپ, كوركەمدىك سيپاتىن باياندادى. «قارقارالىنىڭ سوڭعى قابىلانى» حيكاياسىنىڭ تاريحي ءھام مازمۇندىق مانىنە تەرەڭ بويلاپ, اللەگوريالىق استارىن اشۋعا ۇمتىلدى.
«بىلتىر جازۋشىنىڭ جاڭادان شىققان كىتاپتارىن الىپ, وقىپ شىقتىم. «قاراسارت» حيكاياتىنىڭ العاشقى سويلەمىن وقىعاننان-اق مەنى وزىنە تارتىپ الىپ كەتتى. قوعام ءبىر كەزەڭنەن ەكىنشى كەزەڭگە اۋىسىپ جاتقان تۇستى ادەمى جازعان ەكەن. كەڭەستىك جۇيەنىڭ ابدەن ءىرىپ-ءشىرىپ قۇلاعان شاعى مەن تاۋلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستاننىڭ ەسىن جيا الماي, اياعىن اپىل-تاپىل باسىپ جاتقان تۇسىن تەك الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعىنان عانا ەمەس, پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا تەرەڭ, تۇشىمدى سۋرەتتەي بىلگەن ەكەن. وسى ءبىر ەرەكشەلىكتى جازۋشىنىڭ قاي شىعارماسىنان دا ۇشىراتۋعا بولادى. مەنىڭ ءبىر وكىنەتىنىم, جىلقىباي اعامىز جۋرناليستيكانىڭ قارا جۇمىسىمەن قاربالاسىپ ءجۇرىپ, ءوزىنىڭ جازۋشى رەتىندەگى مۇمكىندىگىن تولىق كورسەتە المادى. ايتپەسە قولىمىزداعى قاي شىعارماسى دا اعامىزدىڭ قالامگەر رەتىندەگى پايىم-پاراسات, قابىلەت-قارىمىن كورسەتىپ تۇر. ەندىگى تىلەگىمىز – جازۋشىنىڭ ەكىنشى ءومىرىنىڭ باياندى بولعانى», دەگەن قالامگەر ءسوزىن جازۋشىلار وداعىنىڭ استانا قالاسىنداعى فيليالىنىڭ ديرەكتورى داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى دا قولداپ, قۋاتتادى. ول جىلقىباي جاعىپار ۇلىنىڭ شىعارمالارىن ادەبيەتتانۋشىلارعا زەرتتەۋ نىسانى رەتىندە ۇسىنۋ كەرەگىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار ەسكە الۋ ءىس-شاراسىندا جازۋشى, جۋرناليست قايسار ءالىم دە ارىپتەس تۋرالى ادەمى اڭگىمەسىن ايتىپ بەرسە, اقمولا وبلىستىق «ارقا اجارى» گازەتىنىڭ ارداگەرى راحيا الىبەكوۆا ارىپتەسىنىڭ ادامگەرشىلىك, قالامگەرلىك قاسيەتتەرى مەن ەڭبەكقورلىعىنا ايرىقشا توقتالدى. جيىن سوڭىندا جازۋشىنىڭ جارى قارلىعاش جاعىپاروۆا ومىرلىك سەرىگىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن ناسيحاتتاۋدا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ازاماتتارعا العىس ايتىپ, وقىرمان قاۋىمعا ىستىق ىقىلاسىن جەتكىزدى.
كىتاپ تانىستىرىلىمىنا جينالعاندار وسىلايشا جازۋشى تۋرالى جىپ-جىلى ەستەلىكتەرىن تولاسسىز توكتى. اعىنان اقتارىلعان لەبىزدەر ءون بويىندا جاقسى اعاعا, جازۋشى تۇلعاعا دەگەن شەكسىز ساعىنىش جاتتى. ءبىزدىڭ دە كوز الدىمىزدان جەلتوقسان ايازىن جىپ-جىلى ەتكەن رەداكتسيا ەسىگىنىڭ الدىنداعى سول ءبىر كەزدەسۋدەن كەيىن جادىمىزدا جاتتالعان اياۋلى جاننىڭ جارقىن بەينەسى, جايدارى ءجۇزى تاسپاعا باسىلعان كادرداي كولبەڭدەپ وتە بەردى. سول ساتتە ول جۇزدەسۋدىڭ سوڭعى ەكەنىن سەزبەسەك تە, وقىرمان رەتىندەگى جازۋشى شىعارماشىلىعىمەن كەزدەسۋىمىز سوڭعى بولمايتىنىن تاعى ءبىر مارتە ۇعىنا تۇسكەندەي بولدىق. جەتپىسىنە جەتە الماعان جازۋشىنىڭ جۇزجىلدىقتارعا ۇلاسار ەكىنشى عۇمىرى ەندى باستالعانداي...
