جاڭاارقا توپىراعىنىڭ ءار تاسى مەن كودەسى, ۇشقان قۇسى مەن جورتقان اڭىنا دەيىن ماعان ىستىق. وسى وڭىردە مەن باسپاعان تاۋ-تاس جوق. تاڭ الاكەۋىمدە تۇرىپ, بەتتەن وپكەن ارقانىڭ سامالىنا شومىلعاننان ارتىق باقىت جوق دەپ بىلەمىن. تۇگىسكەن سىندى قۇتتى مەكەن تۋرالى قانشاما ايتسا دا كوپتىك ەتپەيدى. وسى وڭىردەن ەسىمى التى الاشقا تانىمال تالاي مارعاسقا دۇنيەگە كەلگەن.تۇگىسكەنىمنىڭ ازاماتى – ءمارت, جەرى – قۇنارلى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, وسى توپىراقتا 540 ءتۇرلى وسىمدىك وسەدى ەكەن.
ادامزات قوعامى سان مارتە وزگەرگەنىمەن, تابيعات-انا وزگەرگەن جوق. تۇگىسكەننىڭ اتاۋى سان مارتە وزگەرگەنىمەن, ءمانى سول قالپىندا قالدى. وسى جەردەن قانات قاعىپ ۇشقان, ەسىمدەرى جالپاق جۇرتقا تانىمال ارىستار از ەمەس. التى الاشتى اۋزىنا قاراتقان قوبىزشى ىقىلاس دۇكەن ۇلى, ماماي باتىر, بەردىقوجا باتىر, شورا باتىر, اراپ باتىر دۇنيەگە كەلگەن ءوڭىر بۇل. كەنەسارى حاننىڭ جاساقشىسى بولعان جاعالبايلى مىڭجاسار بابام وسى توپىراقتا تۋعان.
وتكەن عاسىر باسىندا اۋمالى-توكپەلى زاماندا ەلدىڭ ماسەلەسىنە بەلسەنە ارالاسقان اتالارىم بايسەيىت ءادىل ۇلى, دىنمۇحاممەد ءادىل ۇلى, قازكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, كەيىن «سوتسيالدى قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتورى, الماتى قالالىق, ودان سوڭ الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان جانايدار سادۋاقاسوۆ تا وسى وڭىردەن تۇلەپ ۇشتى. وسى بەرەكەلى وڭىردە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى امانتاي داۋلەتبەكوۆ, باكەن سەرىكباەۆ, شابدەن ەراليەۆ دۇنيەگە كەلدى.
60-جىلداردىڭ باسىندا وسى جەردە «جەڭىس» كەڭشارى قۇرىلدى. ۇجىمشار كەزىندە دە اتاعى شارتاراپقا جايىلعان شارۋاشىلىق بۇدان سوڭ دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلدى. قاتارىنان الدەنەشە مارتە قازاقستان ورتالىق كوميتەتىنىڭ, جوعارعى كەڭەسىنىڭ, مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالدى. 1971 جىلى قازاقستان ورتالىق كوميتەتىنىڭ, جوعارعى كەڭەسىنىڭ, مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن كەڭشار رەسپۋبليكانىڭ «التىن كىتابىنا» جازىلىپ, ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. كەڭشار ديرەكتورى ىدىرىس جۇمابەكوۆ پەن شوپان ساتان ىسقاقوۆ ەڭبەك ەرى اتاندى.
وسىنىڭ ءبارى تەر توگە اتقارعان ادال ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى ەدى. ۋاقىت جۇيرىك, ول ۇنەمى ىلگەرىگە جەتەلەيدى. ەگەر وسى قۇدىرەتتى ۋاقىت تالابىنا ساي ارەكەت جاساپ, تىرلىك ەتپەسەڭ, دالادا قالارىڭ انىق. ويتكەنى ول سەنىڭ كەشەگى تابىسىڭدى, اتاق-داڭقىڭدى قاجەت ەتپەيدى. ءيا, وتكەندەگى جەتىستىك, كەشەگى شىققان بيىك پەن العان اسۋ بۇگىنگىگە ولشەم ەمەس. ءومىردىڭ قاتال زاڭى دا وسىنداي. سەبەبى ءومىر ءبىر ورىندا تۇرمايدى, وعان ىلەسە ءبىلۋىڭ كەرەك. بۇل كۇندە زامان وزگەردى, سوعان قوسا ادامداردىڭ دا ويلاۋ ماشىعى, ومىرگە دەگەن كوزقاراسى وزگەرۋى قاجەت دەپ بىلەمىن.
مەن «جەڭىس» كەڭشارىنا 1992 جىلعى قازان ايىندا ديرەكتور بولىپ كەلدىم. ول ءبىر كۇردەلى كەزەڭ ەدى. شارۋاشىلىقتار جاڭا ۇردىسكە كوشىپ, كوبى جەكەشەلەنە باستاعان. كوبى ەمەس-اۋ, جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانى باستالعان. شەشىم قابىلدانىپ, نۇسقاۋ ءتۇستى مە, كۇنى ەرتەڭ ءوزىڭنىڭ اش-جالاڭاش قالاتىندىعىڭدى بىلسەڭ دە سونى ورىنداۋىڭ قاجەت. مۇنى كوپتەگەن شارۋاشىلىقتى تىعىرىققا تىرەپ, ادىمىن جازدىرمايتىن ناۋقانشىلىق دەپ بىلەمىن. ماسەلەنىڭ مانىسىنە بارعان ەشكىم جوق, جەكەشەلەندىرۋدى ۇران ەتىپ, جاپپاي ورتانىڭ مالىن ەل-جۇرتقا ۇلەستىرگەندەر از بولعان جوق. راس, اسپاننان قۇيماق جاۋعانداي ەلدىڭ ءبىرازىنىڭ قارىق بولعانى دا شىن. الايدا مۇنىڭ ءوزى ءبىر ساتتىك, ءبىر مەزەتتىك الدامشى قۇبىلىس ەدى.
نە كەرەك, جاتسام دا, تۇرسام دا ويلايتىنىم باسى 40 مىڭعا جەتىپ قالعان قويىمىزدى شاشىراتىپ الماۋ بولدى. بىراق تا جەكەلەشەندىرۋ دەگەن الپاۋىتتىڭ ورنىنان قوزعالىپ, جۇزەگە اسا باستاعانىنا دا ءبىرشاما ۋاقىت وتكەن. وبلىستان (ول كەزدە جەزقازعان وبلىسى) كۇندە نۇسقاۋ تۇسەدى. «انا شارۋاشىلىق, مىنا شارۋاشىلىق جەكەشەلەندىرۋدى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ قويىپتى, مال باسىن ءجۇز پايىز جەكەنىڭ قولىنا بەرگەن, سەندەردىكى نە, جالپى وبلىستىڭ كورسەتكىشىنە كەرى اسەر تيگىزىپ وتىرسىڭدار» دەيدى. ايتەۋىر جاريالىلىق دەپ شۋلاپ جۇرگەن كەزىمىز عوي. جوعارى جاق بۇرىنعىداي بەلدەن باسۋعا تايساقتايدى. دەسە دە, ارتىندا جالاڭداعان قىلىشى بار, ىزعارىن دا جاسىرمايدى.
جەكەنىڭ قولىنا مال كەتىپ قالسا, بيلىك تە قولىمنان كەتەدى دەگەندىك ەمەس, ءوز بولاشاعىمىز, شارۋاشىلىق ءۇشىن, وسى جەردى مەكەن ەتەتىن حالىق ءۇشىن بولىنبەۋمىز قاجەت ەكەنىن ۇعىندىم. ءسويتىپ, باسىمدى تاۋەكەلگە تىگىپ, وبلىس باسشىلىعىنىڭ ايتقانىنا كەلىسپەدىم. اۋىلىمىزدىڭ اپتال ازاماتتارىنا ارقا سۇيەپ, وسىنداي شەشىمگە باردىم. ونىم ءبىر كۇندىك توقتىقتى ەمەس, حالقىمنىڭ كەلەشەگىن, الداعى كۇنىمىزدى ويلاعاندىعىم ەدى.
جەكەشەلەنۋ بىزگە ءالى ەرتەرەك دەگەن ويىمدى ماماندار سماعۇل سالكەباەۆ, قايروللا جۇماتوۆ, بالاپان مامبەتوۆ, شوپاندار جازىبەك قۇلجانبەكوۆ, ەرعالي سادەنوۆ, جەتپىس ناقىپوۆ, جىلقىشى سايلاۋ مۇحامەتجانوۆ, مەحانيزاتورلار ايتباي سالقىنوۆ, ەرعالي ەسەنگەلدين, اۋباكىر كوشەكوۆ, امزە شوتانوۆ, جاقسىتاي نۇرلانوۆ تاعى دا باسقا ادامدارمەن ءبولىستىم. بارلىق اۋىل ازاماتتارى مەنىڭ ۇستاعان باعىتىمدى دۇرىس دەپ تانىدى. كۇردەلى, جاۋاپتى شاقتا اۋىل اقساقالدارىنىڭ اقىل كەڭەسىنە دەن قويدىم. كوپتى كورىپ, تالايدى باستان كەشكەن ابىلقايىر اسقاروۆ, سۇيىندىك بايكەنوۆ, ابدىكارىم ءابدىرايىموۆ, ساتان ىسقاقوۆ, ءابىلدا حاسەنوۆ, ايتجان سۇلتانبەكوۆ سياقتى كونەنىڭ كوزدەرى ءوز اقىل-كەڭەسىمەن قولداۋ ءبىلدىرىپ, مەنى جىگەرلەندىرە ءتۇستى.
شارۋاشىلىق مۇشەلەرىنىڭ جالپى جينالىسىن وتكىزدىك. كوپتەگەن ازامات ءوز پىكىرلەرىن اشىق ايتتى. ءسويتىپ «بولىنبەيمىز, بورىگە جەگىزبەيمىز» دەپ جالپى جينالىستىڭ شەشىمىن قابىلداپ, ءبىر داناسىن جوعارعى جاققا جولدادىق. شارۋاشىلىعىمىز اكتسيونەرلىك قوعام بولىپ, كوپشىلىكتىڭ ۇيعارۋىمەن اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندىم.
جەكەشەلەندىرۋدىڭ تىرناعىنان امان قالۋىمىزدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, ءبىزدىڭ شارۋاشىلىق 1975 جىلدان عالىمداردىڭ باسشىلىعىمەن قازاقتىڭ قىلشىق ءجۇندى قويىنىڭ اق ءتۇستى ءجۇن بەرەتىن تۇقىمىن شىعارۋدى ماقسات ەتىپ قويعان ەدى. بۇل جولدا عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىن, ءتۇرلى تاسىلدەرى مەن سەلەكتسيالىق ادىستەرى پايدالانىلدى. مىنە, وسى اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن شارۋاشىلىق بولۋىمىز جەكەشەلەندىرۋ شەڭگەلىنەن امان الىپ قالدى.
اكتسيونەرلىك قوعامىمىزدىڭ مەملەكەتتىك اكتسيالار پاكەتى اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋمەن, ونىڭ گەنەتيكالىق قورىن ساقتاۋمەن اينالىساتىن «اسىل» مەملەكەتتىك اكتسيونەرلىك كومپانياسىنا بەرىلدى. ءتۇبى ەدىلبايتۇقىمدى 35 مىڭ قويىمىز ازىرگە الەمدەگى «جاڭاارقا» تۇقىمدى بىرەگەي, باسقا جەردە كەزدەسپەيتىن اق ءجۇندى قوي بولىپ سانالۋىنا ەرتۇعىر ەسەنتاەۆ سىندى عالىمدار وتىز جىلعا تاياۋ تىنباي اتقارعان ەڭبەگى سەپ بولدى. سول سياقتى تۇگىسكەن اۋىلى حالقىمىزدى الەمگە تانىتار ءىرى جاڭالىق اشتى. ول – قىمىزعا ەشقانداي قوسپاسىز, ونىڭ ءدامىن, قىشقىلدىق, تاعى باسقا قاسيەتتەرىن جوعالتپاي, سول قالپىندا ءبىر جىل ساقتايتىن ءادىستى تابۋىمىز. اشقان جاڭالىعىمىزدى عالىمدار, ماماندار سارابىنا سالۋدىڭ ءساتى ەگەمەن ەل اتانعان سوڭ عانا مۇمكىن بولدى. ءتيىستى سالانىڭ بارىنەن وڭ باعا العان سوڭ, 1992 جىلى قۇجاتتارىمىزدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق پاتەنتتىك ۆەدوموستۆوسىنا پاتەنت الۋ ءۇشىن تاپسىردىق. ۇلتتىق پاتەنتتىك ۆەدومستۆوسى 1994 جىلى №330 ونەرتاپقىشتىق پاتەنتتى بەردى. جاڭالىقتىڭ اۆتورلارى – تۇگىسكەننىڭ تۇرعىندارى اپاحان مۋسين, ءبيبىجامال نۇرپەيسوۆا, وركەن بەردالينا. قولىمىزدا جەتكىلىكتى بيە بار, قىمىز دا اشىتىلادى. كوپ جىلدان بەرى وسى باعىتتاعى شارۋانى دوڭگەلەتىپ اكەتۋگە, شارۋاشىلىعىمىزعا تاعى ءبىر تابىس كوزىن قاراتۋىمىزعا قىمىز وڭدەيتىن شاعىن زاۋىتقا, وعان قاجەتتى قۇرال-جابدىققا قولىمىزدىڭ جەتپەۋى قولبايلاۋ بولىپ تۇر. مۇنداي شاعىن زاۋىتتار يتاليادا, گەرمانيادا, چەحوسلوۆاكيادا, بولگاريادا تاعى باسقا ەلدەردە جاسالادى. الايدا ونى قازىر جەكە ءوزىمىزدىڭ ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگىمىز جوق. سەبەبى ونى ساتىپ الۋ قىرۋار اقشا قاجەت ەتەدى.
وسى ماسەلە تۋرالى 1997 جىلعى 23 جەلتوقساندا, 1998 جىلعى 22 جەلتوقساندا استانامىزدا وتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى قىزىمەتكەرلەرىنىڭ كەڭەسىندە ايتتىم. 1997 جىلى بىلاي دەگەن ەدىم: «قاجەتتى قۇجاتتاردى دايىنداپ, نەسيە الامىز دەپ سوڭىنا تۇسكەنىمىزگە 3-4 جىل بولدى. بىراق ءتۇرلى سەبەپتەرمەن شەشىلەتىن ءتۇرى جوق. دايىنداعان قىمىزدى ءوز ەلىمىزدە, شەتەلدەرگە ساتۋ ماسەلەسى ءالى شەشىمىن تاپقان جوق».
شارۋاشىلىقتا 2000 باس جىلقى, ونىڭ ىشىندە 700-گە تارتا بيە بار. وسى بيەلەردىڭ جىل بويىنا 300 باسى ساۋىلعاندا دا, كۇنىنە 1 200-1 500 ليتر قىمىز دايىنداۋعا بولادى. بۇل ايىنا 45 000 ليتر, جىلىنا 450-500 مىڭ ليتر قىمىز دەگەن ءسوز. مەنىڭ ويىم, كوزدەگەن ماقساتىم بۇگىندەرى ورىندالماسا دا, ول كەلەشەكتە قاۋىرت قولعا الىناتىن ءىستىڭ بىرىنە اينالاتىنىنا سەنەمىن. ءيا, نەگىزگى باعىتىمىز – اسىل تۇقىمدى قوي ءوسىرۋ. ال قىمىز حالقىمىزدىڭ قاسيەتتى ءدامى. كەزىندە ەۋروپا ەلى قازاق ساحاراسىنىڭ قىمىزىن تامسانا ىشكەن. ەگەر ۇلتتىق قاسيەتىمىزدى, ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن دەڭگەيىمىزدىڭ ولشەمى بولار تاڭسىق ءدامدى الەم جۇرتشىلىعىنا ۇسىنار بولساق, سول ارقىلى مەرەيىمىز دە وسە تۇسەر ەدى. قىمىز – تەك ءشول قاندىراتىن سۋسىن ەمەس, ول ەمدىك قاسيەتى مول ەرەكشە تاعام. بۇل كۇندە ءوزىمىز «قازاقستان» دەگەن اتپەن دايىنداپ جۇرگەن وسى ءدامىمىزدىڭ الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە داستارقان تورىندە, سۇيكىمدى سۋسىننىڭ ءبىرى رەتىندە تۇرسا, ول مەنىڭ تۇگىسكەنىمنىڭ عانا ەمەس ءيسى قازاق اتاۋلىنىڭ, كەڭ-بايتاق ەلىمىزدىڭ ماقتانىشى ەمەس پە؟
حالقىمىزدىڭ كوشپەلى تىرشىلىگىندە ءتورت ت ۇلىكتىڭ الاتىن ورنى ماڭىزدى. سونىڭ ىشىندە, قوي – قازاقتىڭ اتام زاماننان بەرى باعىپ, ءوسىرىپ كەلە جاتقان مالى. قازاق قويلارىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. قاتال تابيعات جاعدايىنا يكەمدەلگەن ولار قانداي جاعدايدا دا بولسىن, وسىرۋگە كونەدى. تۇگىسكەن وڭىرىندە قازاقتىڭ قىلشىق ءجۇندى, ەتتى, مايلى, قۇيرىقتى قويى سوناۋ شارۋاشىلىق قۇرىلعان 30-جىلداردان بەرى ءوسىرىلىپ كەلەدى. دەگەنمەن زامان اعىمى قوي شارۋاشىلىعىنا دا زاردابىن تيگىزبەي قويعان جوق. كەڭەس داۋىرىندەگى ناۋقانشىلىق, جوسپاردى اسىرا ورىنداۋ جولىندا كوپتەگەن شارۋاشىلىق ءىرى سالماقتى, ەتتى قويلارىنان ايىرىلىپ قالدى. سەبەبى «شاش ال دەسە باس الاتىن» بەلسەندىلەر جەرگىلىكتى ساۋلىقتاردى جاپپاي بيازى ءجۇندى قوي تۇقىمى قوشقارلارىمەن بۋدانداستىرا باستادى. وسى جاعدايدى كورگەن قازاقتىڭ زيالىلارى دابىل قاقتى. وعان مەملەكەت قايراتكەرى, «الاش» پارتياسىنىڭ توراعاسى, عالىم ءاليحان بوكەيحاننىڭ «پراۆدا» گازەتىنە سول 1926 جىلى «قازاقتىڭ قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويىن ساقتاۋ كەرەك» دەگەن ماقالاسى دالەل بولادى. ەلىم, حالقىم دەگەن ازامات ءوز ماقالاسىندا قازاقتىڭ قۇيرىقتى قويىنىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىگىنە توقتالىپ, ونىڭ تەز جەتىلگىشتىگىن, كونبىستىگىن, ۇسكىرىك ايازداردا, بورانداردا قالىڭ قاردى اياعىمەن ارشىپ, قورەك تاۋىپ جەيتىندىگىن (جەر جۇزىندەگى بىردە-ءبىر قوي تۇقىمىندا مۇنداي قاسيەت جوق), جازعى اپتاپ ىستىقتا 200-300 شاقىرىمداعى جايلاۋعا ايداعاندا سىر بەرمەيتىندىگىن, قۇيرىعىنا ورتاشا ەسەپپەن العاندا 20-30 كگ ماي جينايتىندىعىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەگەن. وسىنداي ەرەكشەلىگى بار قازاق قويىنىڭ تۇقىمىن ساقتاپ قالۋ, ونى مۇمكىندىگىنشە جەتىلدىرۋ جۇمىسى 60-جىلداردىڭ سوڭىندا اسا ۇلكەن قارقىنمەن جۇرگىزىلە باستادى.
حالقىمىزدىڭ ابزال ۇلدارىنىڭ ءبىرى ەرتۇعىر ەسەنتاەۆ باستاعان جاس عالىمدار سوناۋ 1975 جىلى جاڭاارقا اۋدانىنداعى «جەڭىس» قوي كەڭشارىنا كەلگەندە, قازاقتىڭ قۇيرىقتى قويىنىڭ سوڭعى كەزدە جويىلا باستاعان قاسيەتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, ونى اسىلداندىرا ءتۇسىپ, ودان دا جاقسى قوي تۇقىمىن الۋدى ءوز الدارىنا ماقسات ەتىپ قويعان. ەرتۇعىر باستاعان جاس عالىمدار شيرەك عاسىرعا سوزىلعان ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە 1992 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ №191 بۇيرىعىمەن اق, اقشىل ءتۇستى ءجۇن بەرەتىن «جاڭاارقا» دەپ اتالاتىن جاڭا قوي تۇقىمى جەكە تيپ رەتىندە تىركەلدى. ىزدەنىس مۇنىمەن اياقتالعان جوق. حح عاسىردىڭ سوڭىندا قوي شارۋاشىلىعىندا تاعى ءبىر ءىرى جاڭالىق بولدى. اتاپ ايتقاندا, ومىرگە «سارىارقا» قوي تۇقىمى كەلدى. وسىلايشا, ءوتىپ بارا جاتقان عاسىردىڭ مال شارۋاشىلىعىنداعى ۇلكەن جاڭالىعى, تىڭ تابىسى ءبىزدىڭ اكتسيونەرلىك قوعامدا تۋىندادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ 1999 جىلعى 22 قاڭتارداعى №11 بۇيرىعى بويىنشا «سارىارقا» قوي تۇقىمى ءوز الدىنا جەكە قوي تۇقىمى بولىپ تىركەلدى. «سارىارقا» قويىنىڭ ەرەكشەلىگى – ونىڭ اياقتارى مىقتى, ال تۇياقتارى بولسا تاستاي قاتتى. مۇنىڭ ءوزى ارقانىڭ قىسىنا ناعىز شىدامدى ءارى قىس بويى جايىلىمدا جۇرۋگە, قاردى اياعىمەن ارشىپ قورەكتەنۋگە بەيىمدەلگەن. بۇل وتە ءوسىمتال مال, ءارى شاپشاڭ جەتىلەدى. ەتتى, تازا اق ءجۇندى, سونىمەن قوسا قاتال كليمات جاعدايىندا ۇستاۋعا قولايلى, جىل ون ەكى اي جايىلىمدا ءجۇرىپ, ءوسىپ-ونە بەرەدى.
بۇگىندە «سارىارقا» قويىنىڭ جالپى سانى 50 مىڭعا جەتتى. ونىڭ 40 مىڭى «تۇگىسكەن» اكتسيونەرلىك قوعامىندا, 10 مىڭى «سارىسۋ» اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتىنىڭ ەنشىسىندە. اكتسيونەرلىك قوعام بولعان سوڭ دا, بۇرىنعى قالىپتاسقان داستۇردەن جاڭىلعان ەمەسپىز. شارۋاشىلىعىمىزدىڭ بارلىق سالاسىندا جاقسى جەتىستىككە جەتتىك. اۋىلداستارىم ماعان ۇنەمى سەنىم ارتۋمەن كەلدى. ءوز باسىم سول سەنىم بيىگىنەن كورىنۋگە تىرىسامىن. جەرگىلىكتى كەڭەسكە الدەنەشە مارتە دەپۋتات, وبلىستىق ماسليحاتقا ەكى دۇركىن دەپۋتات بولىپ سايلاندىم. 1998 جىلى 22 تامىز ايىندا «جاڭاارقا اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن اتاق بەرىلدى. 1999 جىلى 14 جەلتوقساندا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» دەگەن قۇرمەتتى اتاققا يە بولدىم. بۇگىنگى ازدى-كوپتى جەتكەن تابىسىم بولسا, اۋىل ازاماتتارىنىڭ سەنىمىن اقتاعانىم دەپ بىلەمىن.
ءيا, ءبىزدىڭ تۇگىسكەن قۇتتى مەكەن. تۇگىسكەن توپىراعى تۋرالى, اراپ تاۋى, ءسورتى, سارىسۋ وزەندەرى جايىندا ەل اۋزىندا نە قيلى اڭگىمە بار. مەنىڭ تۋىپ-وسكەن اۋىلىم جايىندا ەل اۋزىندا اڭىز-ەرتەگىلەردى ارقاۋ ەتكەن سايلاۋحان ابدىقادىر ۇلىنىڭ جىر شۋماقتارى بار. ول ءبىزدىڭ قاسيەتتى تۇگىسكەن تۋرالى:
جەلمايا ءمىنىپ جورتقان اسان قايعى,
جەرۇيىق ىزدەپتى عوي مەكەن-جايلى.
توقتاپ, ءبىر ناماز وقىپ ايتىپ كەتكەن,
تۇگى وسكەن جەر ەكەن دەپ وسى ماڭدى.
تۇگىسكەن اسان قايعى بولعان مەكەن,
ات قويىپ, ايدار تاعىپ كەتكەن ەكەن.
ەگەر دە ات ساۋىرىنا سيار بولسا,
الىپ ءبىر كەتەتۇعىن جەرى دە ەكەن, – دەيدى.
تۇگىسكەن ماڭىنداعى اراپ تاۋى دا كيەلى سانالادى. ول تۋرالى اقىن بىلاي دەيدى:
اراپ تاۋ تاقياداي توبەدەگى,
اتاقتى ءسورتى, سارىسۋ وزەندەرى.
دولدانىپ كۇندىز-ءتۇنى اعىپ جاتقان,
تولقىننان ءمۇجىلىپتى كەمەلەرى.
ويناعان بالا كيىك سالىپ اسىر,
اۋليە-امبيەلەر ءبارى جاتىر.
وتكەن كەز ساعىمدانىپ ەلەستەيدى,
جورىقتا قاپى كەتكەن اراپ باتىر.
ەل دەگەندە ەگىلەدى جۇرەگىم,
ەلىمدى مەن باقىتىم دەپ بىلەمىن,
ەل اتاعىن, ابىرويىن اسىرىپ
ەلىم دەگەن ازاماتتىڭ ءبىرى ەدىم.
ەل يگىلىگى جولىندا ايانباي تەر توگىپ, ەڭسەلى عۇمىر كەشكەن ارداقتى تۇلعا نۇرعالي كەنجەتاەۆتىڭ ەل تۋرالى ەستەلىگى وسىلاي تۇيىندەلەدى. قاجىرلى قايراتكەر, ابزال ازامات بولىپ, ارىنا داق تۇسىرمەي, عيبراتتى عۇمىر كەشكەن باسشىنىڭ ەرەن ەڭبەگى ەل جادىندا ساقتاۋلى. جاڭاارقا توڭىرەگىندەگى ەل ول كىسىنىڭ ەلەۋلى ەڭبەگىن اڭىزداي تولعاپ ايتىپ ءجۇر. ءبىز دە ول كىسىنى ماقتان ەتىپ, ەڭبەگىن ەل ماداقتاعانىنا مارقايىپ عۇمىر كەشۋدەمىز. ارتىندا وشپەس ءىز قالدىرعان قايراتكەردىڭ ءالى دە ارمان-ماقساتى كوپ ەدى. الايدا بايانسىز جالعان دەگەنىنە جەتكىزبەي, ارداقتى جان 2000 جىلى 29 قىركۇيەكتە نەبارى 62 جاسىندا دۇنيە سالدى. مەكەنى جۇماق, توپىراعى تورقا بولعاي!
دايىنداعان –
قىمبات ابىلداقىزى,
مادەنيەت قايراتكەرى
