تورعايداعى براكونەرلەر

تالبەسىك ورالدا كيىك قىرىلىپ جاتقان­دا, قوستاناي وبلىسىنداعى ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنا تورعاي دالاسىنان دا كيىكتىڭ ولەكسەسى تابىلعاندىعى جونىندە دابىل قاعىلدى. الدىمەن جانگەلدين اۋدانى وڭىرىنەن ءولىپ جاتقان 8 كيىك تىركەلدى, ال تورعاي دالاسىنا شۇعىل اتتانعان ينسپەكتسيا ماماندارى تەكسەرە كەلە ونىڭ سانى 39-عا جەتكەنىن انىقتادى. سونىڭ ەكەۋى عانا انالىق تا, قالعانىنىڭ ءبارى تەكەسى. كيىكتىڭ وتىز شاقتى تەكە­سىنىڭ ءمۇيىزىن قىرقىپ اكەتكەن. – ءبىز ورال وڭىرىندەگى سياقتى كيىكتىڭ بەتپاقدالا تابىنىنا دا پاستەرەللەز اۋرۋى كەلگەن ەكەن دەپ قاۋىپتەنگەنبىز. الايدا, كيىكتەر ولگەن جەرگە بارىپ كوزبەن كورگەن­نەن كەيىن مۇنى سۋىق قولداردىڭ جاساعان قىلمىسى ەكەنىن بىردەن تۇسىندىك, – دەيدى وبلىستاعى ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋ­ماق­تىق ينسپەكتسياسىنىڭ جانۋار­لار مەن وسىمدىكتەر الەمىن قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتورى بالعاباي بەكماعانبەتوۆ. – كيىك­تەر ولگەن جەردەن ماشينەنىڭ ءىزى جانە 12 كاليبرلى مىلتىق وعىنىڭ گيلزالارى تابىلدى. كيىكتى زاڭسىز اۋلاعان بروكون­ەر­لەر ىسىنە بۇل ءبىرىنشى ايعاق بولسا, ەكىنشىدەن, كيىك ولەكسەسى 25-30 شاقىرىمدىق اۋماقتا عانا جاتىر. ءبىر جەردە جاپپاي قىرىلعان كورىنىس جوق, ءار جەردەن تابىلعان. – بۇل وقيعا شامامەن مامىر ايىنىڭ باسىندا بولسا كەرەك. اي­دىڭ 20 جۇلدىزىندا تابىلا باس­تاعان كيىك ولەكسەلەرىنىڭ ەتى اعىپ كەتكەن. سوندا دا ول ۆەتەرينارلىق لابوراتوريادا تەكسەرىلەدى,–دەيدى بالعاباي قاسىم ۇلى. قوستانايدان 600-700 شاقىرىم جەردە جاتقان جانگەلدين اۋدانى اۋماعىندا ولگەن كيىكتەردى وبلىس ورتالىعىنداعى “رەسپۋبليكالىق ۆەتلابوراتوريا” كاسىپورنىنىڭ وب­لىستىق فيليالىنا جەتكىزۋ ارنايى كولىكتىڭ بولماۋىنا بايلانىستى كەشىگىپ جاتىر. دەگەنمەن, ماماندار تورعايداعى كيىكتەر اۋرۋدان ەمەس, سۋىققولدى جانداردىڭ زاڭسىز اۋلاۋىنان شىعىن بولىپ وتىر دەگەن قورىتىندىعا كەلىپ تە قويدى. – ادەتتە, پاستەرەللەزگە كيىك­تەر­دىڭ انالىعى مەن لاقتارى شىداس بەرە الماي الدىمەن قىرىلىپ قا­لادى. ال تورعايداعى ولگەن كيىكتىڭ اراسىندا قۇرالايى جوق, نەگىزىنەن تەكەسى. بەتپاقدالا مەن باتىس قا­زاق­ستانداعى تابىندار جايىلى­مى­نىڭ اراسى الشاق, سوندىقتان بۇل جۇقپالى اۋرۋدان تورعاي دالاسى ازىرگە اۋلاق دەپ ويلايمىز, – دەيدى قوستاناي وبلىسىنداعى ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋ­ماقتىق ينسپەكتسياسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى پەتر ۆاسيلچيشەن. دۇنيە جۇزىندە كيىكتىڭ رەسەي, قازاقستان, موڭعوليا, تۇركىمەن­ستان, وزبەكستان جەرىن مەكەندەيتىن بەس تابىنى بولسا, سونىڭ ۇشەۋى ءبىز­دىڭ تابيعي بايلىعىمىز بولىپ سا­نا­لادى. وتكەن جىلعى ساناقتا ورال, ءۇستىرت جانە بەتپاقدالا تا­بى­نىنداعى كيىكتىڭ سانى 81 مىڭعا جەتكەنى بەلگىلى بولدى. ال تورعاي دالاسىندا جورتىپ جۇرگەن اقبو­كەن­دەر بەتپاقدالا تابىنىنا جاتادى ءارى وعان قازاقستانداعى 81 مىڭ كيىكتىڭ 45 مىڭى تيەسىلى. تورعاي وڭىرىندەگى اڭ مەن قۇستى قازاقستان بيوالۋانتۇرلىلىگىن قورعاۋ اسسوتسيا­تسياسىنا قاراستى “اققۇم” اڭشى­لىق شارۋاشىلىعى قوريدى. “شا­مالى جەردەن عانا براكونەرلەر قى­رىق شاقتى كيىكتى قىرىپ سال­عاندا قورىقشىلار قايدا قاراعان؟” دەگەن ساۋال ءتىل ۇشىنا ورالا بەرەدى. – بۇل اڭشى شارۋاشىلىعىندا 6 قورىقشى, ولاردىڭ 4 اۆتوكولىگى بار. ال بەتپاقدالا تابىنى 1 ميل­ليونعا جۋىق گەكتار جەردى مەكەن­دەيدى. ونىڭ سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگى – 150, شىعىسى مەن باتىسى 100 شاقىرىمداي بولادى. بار بولعانى التى قورىقشىنىڭ قارجىنىڭ بەرىلۋىنە قاراي ايىنا ون كۇن عانا دالانى ارالاۋعا مۇمكىندىگى بار ەكەن. ال استارىنا شەتەلدىك جۇردەك ماشينە مىنگەن براكونەرلەر جىل­دىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە تىنىم تاپ­پايدى, تىيىلمايدى دا. دالانى كەزىپ, اقبوكەن اۋلايتىندار قا­را­پايىم جاندار ەمەس, “اڭشىلىقتى” قۇمار تۇتقان قالتالىلار,–دەيدى پەتر ۆاسيلچيشەن. “تۇلكى مەن ۇكى ادەمىلىگىنەن جا­زادى” دەگەندەي, دالا سۇلۋى اقبو­كەننىڭ ءمۇيىزى دە ءوزىنىڭ سورىنا جا­رالعانداي بولىپ تۇر. قىتاي مەدي­تسيناسىندا ءدارى جاسايتىن كيىك ءمۇيىزىنىڭ “قارا بازارداعى” ءبىر كيلوسىنىڭ باعاسى 30-40 مىڭ تەڭگە تۇراتىن كورىنەدى. اقبوكەننىڭ قازاقستاندا ەرەكشە قورعالاتىنىن بىلە تۇرا, ونى مۇيىزىنە بولا اتۋدى كاسىپ قىلۋعا ۇمتىلعان پىسىقايلار اۋىل ىشىنەن تابىلا باستادى. سون­دايلاردىڭ ءبىرىن بالعاباي بەكما­عان­بەتوۆ ەرتە كوكتەمدە قارعا تام­عان قاننىڭ ىزىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ, ءتاۋىش اۋىلىنان تاپتى. مەملە­كەتتىك ينسپەكتوردىڭ بۇلتارتپاس ايعاعىنا قاراماستان, تولەگەن سادىرباەۆ دەگەن ازامات سارايىنا تىعىپ قويعان ەكى اقبوكەننىڭ باسىن بەرمەۋگە قارسىلاستى. ونىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. 2008 جىلى “التىن دالا” رەزەر­ۆاتىنىڭ جوباسى جاسالىپ, وعان تورعاي دالاسىنىڭ ناق كيىكتەر جايىلاتىن, قىستايتىن جەرلەرى كىرگىزىلگەن بولاتىن. رەزەرۆات 2011 جىلى كۇشىنە ەنەدى دەگەن ءۇمىت بار. ەگەر تورعاي دالاسى رەزەرۆات بولسا, وندا قورىقشىلار, عىلىمي جانە باسقا دا قىزمەتكەرلەر سانى 150-گە جەتۋى كەرەكتىگىن ايتادى ماماندار. قورىقتىڭ بۇل قۇرىلىمى ءۇشىن قارجى بولىنەتىندىكتەن, قورىقشى­لاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە قولايلى تەحنيكالار سانى دا ارتا تۇسەتىنى ايان. مۇمكىن سوندا عانا ساحارانىڭ مولدىرەگەن قارا كوزىنە مىلتىق كەزەنىپ, ونىڭ كوبەيۋىنە كەدەرگى كەل­تىرىپ وتىرعان تاعىدان جامان قاسكويلەر اياعىن تارتاتىن بولار. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي وبلىسى. قايران جاعاجاي ... جاۋ شاپقانداي ورال قالاسىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاق بەتىندە, وسى ماڭايداعى جەلاەۆ كەنتى ءىر­گەسىندە اينالاسى ايناداي جارقىراعان تا­ماشا ايدىن بار. سۋى تازا, ءمولدىر, جۇم­ساق. شاباعى كۇنمەن شاعىلىسىپ شورشىپ ويناپ جاتادى. ەرتەرەكتە بۇل جەردەن قۇ­رىلىسقا قاجەتتى قۇم وندىرىلگەن. سون­دىق­تان دا جەرگىلىكتى تۇرعىندار اتالمىش سۋ ايدىنىن كارەر دەپ اتايدى. ونىڭ اينا­لاسىن سىڭسىعان تال-تەرەكتەر قورشاپ تۇر. كارەردىڭ دەڭگەيى ءبىر كەزدە بۇگىن­گى­سىنەن دە تەرەڭ ارنالى بولاتىن. سوڭعى جىلدارى ونىڭ سۋى تارتىلا باستاعاندا, سۋ ايدى­نىنىڭ جاعالاۋىندا ىزدەسەڭ تاپتىر­مايتىن سۋسىعان كۇمىس قۇم پايدا بولدى. ءسويتىپ, قايران تابيعاتتىڭ وزگەرىسىنىڭ ءوزى بۇل ارا­نى ءاپ-ءازىر جاعاجايعا اينالدىرىپ تاستادى. ياعني, جاعاجاي جاساۋ ءۇشىن كوك تيىن قارجى جۇمساۋدىڭ قاجەتى بولماي قالدى. ءسويتىپ, كارەر جاعالاۋى جاز كەزىندە تۇرعىنداردىڭ بوي سەرگىتىپ, سۋعا ءتۇسىپ شو­مىلاتىن ورنىنا اينالدى. اتتەڭ, تەك ول جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ ارا­لاسۋىنسىز جابايى, ستيحيالى تۇردە ءجۇرىپ جاتىر. سوندىقتان دا بۇل جەردە ءتارتىپ پەن تازالىق تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. قايران جاعاجاي بۇگىندە جاۋ شاپقان­داي كۇيدە. جەكەمەنشىك اۆتوكولىك يەلەرى ىزعىتىپ, جۇيتكىتىپ كەلىپ, قۇمعا باۋىرىن توسەپ جاتقانداردى قاعىپ-سوعىپ جاعالاۋعا كولىكتەرىنىڭ تۇمسىعىن ءبىر-اق تىرەيدى. سو­دان سوڭ ويىنا كەلگەندەرىن ىستەپ باعادى, ارينە. اۆتوكولىگىن جۋادى, ءيتىن سۋعا تۇسىرەدى دەگەندەي. بۇگىندە سۋ جاعاسىنداعى تۇرمىستىق قالدىقتار مەن شىنى-شولمەكتەردەن تاۋ تۇرعىزۋعا بولادى. وسى تاۋ كۇن سايىن بيىك­تەپ كەلەدى. ەڭ باستىسى – وسى اۋماق­تاعى سىنى بۇزىلماعان اسەم تابيعات اجا­رىنان ايىرىلىپ بارادى. اۆتوكولىكتەردىڭ قالدىق مايى ارالاسقان تۇنىق سۋ لاستانىپ بوزعىلت تارتقان. تابيعاتقا دەگەن وسىنداي ايۋاندىق كوزقاراستىڭ باستى سىرى – يەسىزدىكتە مە دەگەن وي كەلەدى. بۇل ارالىقتان جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ وكىلدەرىن, تابيعات جاناشىرلارى مەن ەكولوگتاردى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى دەپارتامەنت ماماندارىن شام الىپ ءجۇرىپ ىزدەسەڭىز دە كەزدەستىرە المايسىز. پوليتسيا قىزمەت­­كەرلەرى جونىندە دە وسىلاي دەۋگە بولادى. وسىنداي استان-كەستەنى شىققان سۋ جاعا­لاۋىنا تۇرعىندار بارۋىن, سۋعا ءتۇسىپ شومىلۋىن ءالى توقتاتار ەمەس. حالىق قالاسا, حان تۇيەسىن سويادى دەمەي مە؟ حالىق وسى جەردەن جانىنا سايا ىزدەپ, بويىن سەرگىتكىسى كەلەدى ەكەن, ەندەشە, اتقا­رۋشى ورگاندار, قالا جانە وبلىس اكىم­دىكتەرى سوعان ساي يكەمدەلىپ, ونى وركە­نيەتتى دەمالىس ورنىنا اينالدىرۋعا ىقپال جاساعاندارى ءجون. ءارى بۇعان كوپ قارا­جات­تىڭ دا قاجەتى شامالى ەكەنىن, ەڭ باستىسى – ولاردىڭ تاراپىنان وڭ كوزقاراس بولسا جەتىپ جاتاتىنىن دا ايتا كەتكىمىز كەلەدى. تەمىر قۇسايىن, ورال. مارقاكول قورىعى – تابيعي بايلىعىمىز ەلىمىزدىڭ ەڭ شالعايىندا ورنالاسقان مارقاكول مەملە­كەتتىك تابيعي قورىعى – قا­زاق­ستاننىڭ ەڭ كورىكتى دە ادەمى جەرلەرىنىڭ ءبىرى. اۋماعى 102979 گەكتار القاپتىڭ ءاربىر ءتۇپ اعاشى مەن اڭ-قۇسىن, كولدەگى بالىقتى بوي تاسالاپ تورۋىلداپ جۇرگەن براكونەرلەردەن كۇندىز-ءتۇنى قىزعىشتاي قورۋ وڭاي ما؟! مارقاكول مەملەكەتتىك تا­بيعي قورىعى – وڭتۇستىك ال­تايدىڭ فلورا مەن فاۋناسىن, سونداي-اق مارقاكول كولى ما­ڭايىندا سيرەك كەزدەسەتىن با­عالى اڭدار مەن قۇستاردى, كوك­تەمدە بالىق ۋىلدىرىق شا­شا­تىن وزەندەر ارنالارىن, جانعا سايا بولاتىن ورمانىن, اق شا­باعى شورشىعان ايدىن كولى مەن وتكەل بەرمەيتىن اساۋ ءوز­ەن­­دەرىن تابيعي قالىپتا ساق­تاۋ ماقساتىمەن قۇرىلعان ەرەك­­شە قورعالاتىن تابيعي اۋماق. مارقاكول كولىندە بالىق­تار­دىڭ نەگىزگى بەس ءتۇرى بار. ولار البىرتتار (لوسوسەۆىە) تۇقىمىنا جاتاتىن, جەرگىلىكتى تۇرعىندار “قىزىل قاشاعان” دەپ اتاپ كەتكەن مايقان نەمەسە قاياز بالىعى, حاريۋس, تالما, تەڭگە بالىق. مايقاننىڭ تۇر­قى 46-70 سم, شوعىرلانباي, بى­تىراپ ءجۇرىپ تىرشىلىك ەتەتىن بالىق. مۇنداعى حاريۋس تا تۇ­ششى سۋ بالىعى, قاياز بالىعى سياقتى مۇز ەرىسىمەن ۋىلدىرىق شاشىپ كوبەيەدى, دەنە تۇرقى 20-30 سم, سالماعى 450-500 گرامعا دەيىن بارادى. مارقاكول قورىعىنداعى ەڭ قاۋىرت كەزەڭ – بالىق ۋىلدى­رىق شاشاتىن كەزەڭ. جىل سايىن وسى كەزەڭگە بايلانىس­تى 10 مامىردان 10 شىلدەگە دەي­ىن ايلىق وتكىزىلىپ كەلەدى. وسى­عان وراي 2010 جىلدىڭ جوس­پارى بەلگىلەنىپ, قورىق مە­كەمەسى الدىن الا بىرنەشە مە­كە­­مەلەرمەن كەلىسىم-شارتقا وتىر­دى. ولاردىڭ ىشىندە شى­عىس قازاقستان وبلىستىق تا­بيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋ ءجا­نە رەتتەۋ باسقارماسى, شى­عىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ۆەتەرينارلىق پوليتسياسى, شىعىس قازاقستان وبلىستىق وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردى وپەراتيۆتىك قورعاۋ ءبولىمى, كۇرشىم اۋدانىنىڭ ىشكى ىستەر ءبولىمى, مارقاكول ورمان شا­رۋاشىلىعى مەكەمەسى بار. قورىقتاعى تابيعي كەشەن­دەر مەن وبەكتىلەردى قورعاۋ ءبو­لىمىنىڭ نەگىزگى مىندەتى دە قو­رىق اۋماعىنداعى تابيعي باي­لىق­تاردى قورعاۋ. اسىرەسە, كوك­تەمدە بالىق ۋىلدىرىق شاشا­تىن وزەندەر ارنالارىن قورعاۋ – قورىق كۇزەتشىلەرىنىڭ ءمىن­دەتى. بۇل كۇندىز-ءتۇنى قىراعى­لىق تانىتۋمەن قاتار, ءۇي-جا­يىنان الىستا بىرنەشە كۇندەپ, كولدىڭ اينالاسىن باقىلاپ تىنىمسىز ەڭبەك ەتۋدى تالاپ ەتەدى. قورىقتاعى ءاربىر ينس­پەك­تور جاڭا راتسيا قوندىر­­­­­­­عىلارىمەن, جينالمالى ءۇي-جايمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. وسى ءبولىم 2009 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەرەك­شە قورعالاتىن تابيعي اۋماق زاڭىن بۇزۋشىلارعا 100-دەن اسا حاتتاما تولتىرىپ, سالعان ايىپپۇل كولەمى 1 131 500 تەڭ­گەنى قۇراسا, بۇل قارجى جەر­گى­لىكتى بيۋدجەتكە اۋدارىلدى. سونىڭ ىشىندە: ەرەكشە قورعا­لاتىن تابيعي اۋماعىنا كىرۋ شارتىن بۇزعاندىعى ءۇشىن – 41, بالىق اۋلاۋ ەرەجەسىن بۇزۋ جانە بالىق قورىن ساقتاۋ ەرەجەلەرىن ساقتاماعاندىعى تۋرالى 59 حاتتاما تولتىرىلدى. 2010 جىلدىڭ باسىنان بەرى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماققا كىرۋ شارتىن بۇزعان 15 ادامعا حاتتاما تولتىرىلدى. – سىرت كوزگە ءبىزدىڭ اتقا­راتىن قىزمەتىمىز اسا اۋىر ەمەس كورىنۋى ابدەن مۇمكىن. ءبى­راق ادامنىڭ دا “الا-قۇلاسى” بولادى عوي. ولاردىڭ بار­لى­عىمەن ءتىل تابىسىپ, قامقور­لىعىمىزداعى قورىقتىڭ وسى رەڭىن ساقتاپ, ۇرپاعىمىزعا مۇ­را ەتىپ قالدىرار ەڭ اسىل باي­لىعىمىز ەكەندىگىن ءجيى ايتىپ جۇرسەك تە, سونى تۇيسىنە ءبىل­مەي­تىندەردىڭ كەزدەسەتىندىگى كەي­دە جانىڭا باتادى. بىراق وعان مويىپ, اتقارىپ كەلە جات­قان قىزمەتىمىزدەن بوي ال­شاقتاتقان ەمەسپىز. قايتا وسى ءىسىمىزدى حا­لىق اراسىندا, دە­ما­لۋعا كەلۋ­شىلەردىڭ اراسىندا نا­سيحاتتاپ, وسى باعىتتا جۇ­مىستار جۇرگىزە بەرمەكپىز, – دەيدى 20 جىلعا جۋىق قورىقشى قىزمەتىن اتقاراتىن ن.كراس­نوپەەۆ. ويىمىزدى تۇيىندەسەك, ادام مەن تابيعات ارقاشاندا ەگىز. ءار ادام تابيعات تازا­لى­عىن بۇزاتىندارعا توزبەستىكپەن قاراپ, تابيعات بايلىعىن مو­لاي­تۋ سالاسىنداعى ىستەرگە بەل­سەندى تۇردە قاتىسۋعا مىندەتتى. سوندىقتان, قورشاعان ورتانى قورعايتىن, تابيعاتتى ايالاي­تىن ەكولوگيالىق مادەنيەتكە تاربيەلەۋ – ءاربىر ادامنىڭ مىندەتى بولۋى ءتيىس. ج.ارحاباەۆ, مارقاكول مەملەكەتتىك  تابيعي قورىعىنىڭ ديرەكتورى. شىعىس قازاقستان وبلىسى.