قاتارمەن ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتەتىن كەلىسىم
كۇن تəرتىبىندەگى العاشقى مəسەلە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قاتار مەملەكەتى اراسىنداعى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ جوباسى بويىنشا زاڭناما جəنە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ توراعاسى سنەجاننا يماشەۆا قورىتىندى ازىرلەۋ جونىندە ءسوز الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان كەلىسىمگە بيىل 14 اقپاندا دوحا قالاسىندا قول قويىلعان.
– كەلىسىم ەكى ەلدىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارى اراسىندا قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك الۋ جانە كورسەتۋ بويىنشا قارىم-قاتىناستى رەتتەۋگە باعىتتالعان. شارت ەكى ەلدىڭ قىلمىسقا قارسى كۇرەستەگى ىنتىماقتاستىعىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى, – دەدى كوميتەت توراعاسى.
دەپۋتاتتاردىڭ داۋىس بەرۋى ناتيجەسىندە زاڭ جوباسىن ءماجىلىستىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتى جۇمىسقا الدى.
ودان كەيىن جالپى وتىرىستىڭ قاراۋىنا قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى دارحان احمەديەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قاتار مەملەكەتىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى اسكەري ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ جوباسىن ۇسىندى.
بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, قۇجاتقا 2023 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا دوحادا ەكى ەلدىڭ قورعانىس سالاسىنىڭ باسشىلارى قول قويعان. كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تاراپتارعا اسكەري ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم, اسكەري مەديتسينا, بەيبىتشىلىكتى قولداۋ جونىندەگى وپەراتسيالار, جاۋىنگەرلىك دايارلىق بايلانىستارىن, سونداي-اق كەلىسىلگەن سالالاردا اسكەري ىنتىماقتاستىقتى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى.
– قازاقستاننىڭ حالىقارالىق شارتتار تۋرالى زاڭىنا سايكەس اتالعان كەلىسىم راتيفيكاتسيالانۋعا ءتيىس. زاڭدى قابىلداۋ تەرىس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق سالدارعا اكەپ سوقپايدى, – دەدى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وكىلى.
ءارى قاراي دەپۋتاتتار ساۋالدارىن جولداپ, ءتيىستى زاڭ جوباسىنىڭ ءمان-ماڭىزىن ايقىندادى. وسىلايشا, ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قاتار مەملەكەتىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى اسكەري ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭى قابىلداندى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىمەن سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ جانە پروتسەستىك زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسىنا دەپۋتاتتار باستاماشى بولدى. ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدانعاننان كەيىن تۇزەتۋلەرگە ءبىرشاما وزگەرىس ەنگىزىلدى. زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى سنەجاننا يماشەۆانىڭ ايتۋىنشا, كاسساتسيالىق قاداعالاۋدى جەتىلدىرۋگە قاتىستى نورمالار قايتا قارالعان.
– بيىل 5 شىلدەدە مەملەكەت باسشىسى قىلمىستىق, ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا تاۋەلسىز كاسساتسيالىق سوتتار قۇرۋدى كوزدەيتىن كونستيتۋتسيالىق زاڭعا قول قويدى. بۇل 2025 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ قولدانىسقا ەنەدى. وسىعان بايلانىستى سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا كاسساتسيالىق سوتقا جۇگىنۋدىڭ جانە سوت اكتىلەرىن قايتا قاراۋدىڭ بىرىڭعاي قاعيدالارىن ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ىستەر كاسساتسيالىق سوتتاردا الدىن الا قارالماستان, ءۇش سۋديادان تۇراتىن القاعا تىكەلەي جىبەرىلەدى. كاسساتسيالىق سوتتىڭ ىستەردى قاراۋ مەرزىمى التى ايدان اسپايدى. سوت پروتسەسى تاراپتار شاقىرىلا وتىرىپ, اۋىزشا جۇرگىزىلەدى, – دەدى س.يماشەۆا.
سونىمەن قاتار كاسساتسياعا قاتىستى قولدانىستاعى شەكتەۋلەر 2027 جىلى 1 شىلدەدەن باستاپ الىنىپ تاستالادى. ازاماتتىق ىستەر بويىنشا تالاپ قويۋ سوماسى 200 اەك-تەن تومەن جەكە تۇلعالاردىڭ, تالاپ قويۋ سوماسى 30 مىڭ اەك-تەن تومەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ م ۇلىكتىك مۇددەسىنە بايلانىستى داۋلار بويىنشا شەكتەۋلەر, تەرىس قىلىقتار مەن ونشا اۋىر ەمەس قىلمىستار جونىندەگى شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالادى. سونداي-اق جوعارعى سوتتىڭ ءرولى وزگەرەدى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – سوت تاجىريبەسىن ناقتىلاۋ جانە بىركەلكىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ بولادى.
– سوت اكتىلەرى ەرەكشە جاعدايلاردا جوعارعى سوت سۋدياسىنىڭ ۇسىنىسى نەمەسە باس پروكۋروردىڭ نارازىلىعى بويىنشا جوعارعى سوتتا قايتا قارالۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايلارعا سوت پراكتيكاسى بىركەلكىلىگىنىڭ بۇزىلۋ جاعدايى, مەملەكەت نەمەسە قوعام مۇددەسىن قوزعايتىن جاعداي, قابىلدانعان سوت اكتىلەرى ايقىندالماعان تۇلعالار توبىنىڭ قۇقىعىن بۇزاتىن نە ادامداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى ءۇشىن ورنى تولماس اۋىر زارداپتارعا اكەلۋى مۇمكىن جاعداي جانە تاعى باسقالار جاتادى, – دەدى س.يماشەۆا.
داۋىس بەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا دەپۋتاتتار زاڭدى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداپ, ودان ءارى سەناتتىڭ قاراۋىنا جولدادى.
دەپۋتاتتار قوعامدى دۇرلىكتىرگەن ماسەلەلەرگە دەن قويدى
كۇن تəرتىبىندەگى نەگىزگى مəسەلەلەر قارالىپ, زاڭ جوبالارى قابىلدانعان سوڭ, دەپۋتاتتار الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تاقىرىپتار بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندارعا 18 دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
دەپۋتات جاناربەك ءاشىمجانوۆ ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قورلاعانداردى زاڭمەن جازالاۋعا شاقىردى. ماجىلىسمەن كەيىنگى كەزدەرى قوعامدا قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان تۇلعالارعا تاس اتىپ, مانسۇقتاپ, باعىتىنان اداسىپ جۇرگەن جاستاردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەتكەنىن ايتىپ, الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
– ۇلى ابايدى – كريشنايت, ساكەندى – ساتقىن, مۇستافانى – قاشقىن, ءاليحاندى – ءجويىت, جىر الىبى جامبىلدى – «تۋفلي جالاعىش», ءشامشىنى – «اراقكەش», باتىرلارىمىزدى – بايعۇس, تۇلعالارىمىزدى تۋلاق ەتىپ جاتقان مىسالدار از ەمەس. كۇنى كەشە ناداندىق پەن توپاستىقتىڭ قيىلىسقان نۇكتەسىنەن ءبۇر جارعان جاس بالا قازاق پوەزياسىنىڭ تاۋ تۇلعاسى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ارۋاعىنا ءتىل تيگىزىپ, ەلدىڭ ەسىن ەكەۋ, ءتۇسىن تورتەۋ قىلدى. ءتيىستى قۇزىرلى ورىندار مەن جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان مۇنداي قادامدارعا ءتيىستى قۇقىقتىق باعاسى ۋاقتىلى بەرىلمەگەن جەردە ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار ءوز بەتىنشە جازالاۋ شاراسىنا كوشەدى. سوندىقتان قوعامدا ءبىرىنشى كەزەكتە زاڭ سويلەۋى كەرەك. سوندا عانا ءبىز تارتىپكە باعىناتىن قوعام قۇراتىنىمىز انىق, – دەي كەلە ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆكە ۇلتتىق قۇندىلىق تۋرالى باعدارلاما ازىرلەۋىن, ۇكىمەت ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىنا ءتىل تيگىزۋگە, قورلاۋعا جول بەرمەيتىن شارالاردى زاڭدىق تۇرعىدان قولعا الۋدى ۇسىندى.
ال «Amanat» فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى رينات زايتوۆ پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداي وتىرىپ, قازاقستاندا فەميناتا قاۋىمداستىعىنا تىيىم سالىڭىز دەگەن ءوتىنىشىن جەتكىزدى. ول كۇنى كەشە الماتىدا قۇرىلتاي وتكىزەتىنىن اشىق حابارلاعانىن, بۇل ماسەلەدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قول قۋسىرىپ وتىرعانىن كۇيىنە ايتتى. ىزىنشە 2005 جىلعى 18 اقپانداعى «ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭنىڭ 1-بابىنا سايكەس فەمينيتا قاۋىمداستىعىنا قازاقستان اۋماعىندا شەكتەۋ قويۋدى جانە لگبت-نى ناسيحاتتاۋعا تولىقتاي تىيىم سالۋدى تالاپ ەتتى.
بۇعان قوسا جالپى وتىرىستا قوعامدا رەزونانس تۋدىرعان تالعارداعى 16 جاستاعى شەرزات بولاتتىڭ ولىمىنە قاتىستى ءماجىلىس دەپۋتاتى نارتاي سارسەنعاليەۆ ۇكىمەت باسشىسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
– تالعارداعى تەكسىزدەردىڭ تەنتەكتىگىنەن 16 جاستاعى بالا, ءبىر اۋلەتتىڭ ايماڭداي ازاماتى شەرزات كوز جۇمدى. اكەسى مەن باۋىرى سوققىعا جىعىلدى. بالانىڭ اجالىنا نە سەبەپ دەگەن سۇراق تۋادى. سونداعىسى – ءبىر بوتەلكە الكوگول. وسىندايدا ءبىزدىڭ قوعام قاۋىپسىز بە, زاڭ كىمنىڭ جاعىندا دەگەن سۇراق تۋادى. سەبەبى شەرزاتتىڭ اكەسى تەرگەۋدىڭ تۇرالاپ تۇرعانىن, اۋدانداعى قۇزىرلى ورىن وكىلدەرىنىڭ ءىستى سوزباققا سالىپ جاتقانىن, قىلمىسكەردى قويىپ بالاسىنان ايرىلعان وتباسىن تۇندە تەرگەۋگە شاقىرىپ الىپ, وكتەم سويلەگەنىن ايتىپ بەينەۇندەۋ جاسادى. ەل ورە تۇرەگەلدى, ارتىنشا ء«ىستى ءىىم ءوز باقىلاۋىنا الدى» دەگەن اقپارات تارادى. قوعامدى قورقىتاتىنى وسى, قىلمىسكەردى جازالاۋ ءۇشىن, ادىلدىككە جەتۋ ءۇشىن بەينەۇندەۋ جاساپ, ءار ءىستى ءبىر ءمينيستردىڭ باقىلاۋعا العانىن كۇتىپ وتىرۋ كەرەك پە؟ نەگە جەرگىلىكتى جەردەگى قۇقىق قورعاۋ ورىندارى دەرەۋ ءىستىڭ اق-قاراسىن انىقتاپ, ءادىل تەرگەۋ وتكىزبەيدى؟ – دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
كەيىنگى ۋاقىتتا جاسوسپىرىمدەر اراسىندا مۇنداي جاعدايلار جيىلەپ كەتكەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆقا, ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرجان سادەنوۆكە, وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆقا بىرقاتار ۇسىنىسىن اتاپ ءوتتى.
