ساقتاندىرۋ سەگمەنتىندەگى ىركىلىس

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى (قنردا) باسقارما توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى ماريا حاد­جيەۆانىڭ ايتۋىنشا, اپات­تىق تاۋەكەلدەردەن ساقتان­دىرۋدىڭ ءتيىمدى مودەلىن زاڭ­داس­تىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, اپات­تىق تاۋەكەلدەردەن ەرىكتى ساقتان­دىرۋدى دامىتۋدى ىن­تا­لان­دىرۋعا كومەكتەسەتىن اس­پەك­­تى­لەردى انىقتاپ الۋ قاجەت.

«ەل اۋماعىنىڭ 75 %-دا تابيعي, تەحنوگەندى سي­پات­تاعى تاۋەكەلدەر قاۋپى جو­عارى. باسپانا تۇرىندەگى عي­ماراتتاردىڭ تەك 1,5 %-ى ساق­­تاندىرىلعان. اپاتتى تاۋە­كەلدەردەن ساقتاندىرۋ با­رى­سىنداعى جەكەمەنشىك سەكتور­دىڭ ۇلەسى ءدال قازىر ماردىم­دى ەمەس. جالپى, ساقتاندىرۋ مادەنيەتى بىزدە ءالى دە بولسا تومەن. توتەنشە جاعدايلاردا حالىق تەك مەملەكەتتىڭ كومە­گىنە جۇگىنەدى. بۇل نارىق زاڭى­مەن العا جۇرۋىمىزگە كەدەرگى», دەيدى ماريا حادجيەۆا.

قازىر اگەنتتىك دۇنيەجۇ­زىلىك بانك پەن ازيا دامۋ بان­كىنىڭ تۇركيا, يسپانيا سىن­دى ەلدەرگە ازىرلەگەن ساقتاندى­رۋ ۇلگىلەرىنىڭ تا­جىريبەسىن زەرتتەپ جاتىر. ءبىرىنشى كەزەكتە وتاندىق ساقتاندىرۋ نارىعىنا ءتان ەرەكشەلىكتەر ەسەپكە الىنادى.

«بۇل – مەملەكەتكە ستراتە­گيالىق ماڭىزدى سالا. مەم­لەكەت-جەكەمەن­شىك ارىپ­تەستىك ء(مجا) قاعيدات­تا­رىنا نەگىزدەلگەن كوپ دەڭ­گەيلى جۇيە عانا بىزگە اپاتتى تاۋەكەلدەردەن ساقتاندىرۋدىڭ ءتيىمدى مودەلىن جاساۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى. ول ءۇشىن اپات­تىق تاۋەكەلدەردەن ەرىكتى ساقتاندىرۋدى دامىتۋدى ىنتالاندىرۋعا كومەكتەسەتىن اسپەكتىلەردى ايقىنداۋ قاجەت», دەپ ءتۇسىندىردى م. حادجيەۆا.

بۇعان دەيىن قارجى نا­رى­عىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنت­تىگى تۇرعىن ءۇي-جاي­لار­دى تابيعي اپاتتاردان ساق­تاندىرۋمەن قامتۋ ەلدە ورتا ەسەپپەن 3,2%, الماتىدا 7,7%-دى قۇرايتىنىن حابار­لاعان بولاتىن. بۇل – حالىق­ارالىق ولشەمدەر بويىنشا ەڭ تومەن كورسەتكىش.

«قارجى سەكتورىن 2030 جىلعا دەيىن دامىتۋ تۇ­جىرىم­داماسىندا بۇل با­عىت با­سىم باعىتتاردىڭ ءبىرى رە­تىندە ايقىندالعان. مۇنداي تاۋەكەلدەردەن ساقتاندىرۋ جۇيەسى تابيعي اپات سالدارىن ازايتىپ, حالىق پەن بيز­نەستىڭ قارجىلىق شىعىن­دارىن وتەۋ­گە مۇمكىندىك بەرەدى. سونى­مەن قاتار ساۋاتتى­لىعىمىز دا سىن كوتەرەتىن دەڭگەيدە ەمەس. جىلجىمايتىن م ۇلىك­تى ساقتاندىرۋ مادەنيەتى ءالى دە جەتىلمەگەن. ساقتاندىرۋشى­لاردىڭ قىزمەتىنە سەنىمسىزدىك باسىم. بۇل جاعدايدا حالىق­تى اقپاراتتاندىرۋ ماسەلە­لەرىن پىسىقتاۋ قاجەت. ار­كىم ساقتاندىرۋدى ءوز مۇلكىن قورعاۋ ءتاسىلى رەتىندە ەمەس, وتبا­سىلىق بيۋدجەتكە قوسىمشا جۇكتەمە رەتىندە قابىلداۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل جەردە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ازاماتتارىمەن جانە اپاتتىق تاۋەكەلدەردەن ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ ماسەلەسىنە قاتىساتىن بارلىق قاتىسۋشىمەن دۇرىس ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ ماڭىزدى», دەپ ءتۇسىندىردى م.حادجيەۆا.

بۇل رەتتە سىيلىقاقى مەن تو­لەم مولشەرى بىرنەشە فاك­تورعا بايلانىستى. ءبىرىنشى كەزەكتە اپاتتىق تاۋەكەلدەردەن قورعاۋدىڭ تاڭدالعان مودەلىن­دە قاراستىرىلعان شارتتارعا نازار اۋدارىلادى. شىعىننىڭ وتەلۋى ءتارىزدى الەۋمەتتىك ماڭى­زى بار فاكتورلاردىڭ ءبارى زاڭ شەڭبەرىندە شەشى­لەدى. سەيسمولوگيا سالاسىن دا­مىتۋدىڭ 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىندا ەل اۋماعىنىڭ شامامەن 40%-ى سەيسميكالىق ايماق سانالاتىنى ايتىلعان. جەر سىلكىنىسى قاۋپى جوعارى وڭىرلەردە 7 ميلليوننان اسا ادام تۇرادى ەكەن.

بۇگىندە شىعىس قازاق­ستان­دا 8 بالعا دەيىن, وڭتۇس­تىك وڭىر­لەردە 8-9 بالعا دەيىن, ورتالىق جانە باتىس قازاق­ستاندا 6-7 بالدىق جەر سىلكىنىسى بولۋى ىقتيمال اۋداندار بار. الماتى, شىمكەنت قالالارى, شىعىس قازاقستان, جامبىل, قىزىلوردا, تۇركىستان, ال­ما­تى, اباي, جەتىسۋ وبلى­سى اۋماق­تارىندا سەيسمي­كا­لىق قاۋىپ جوعارى. قازىر ەل كوڭى­لىندە «اپات بولعان جاع­دايدا مەملەكەت شىعىندى وتەي الا ما؟» دەگەن الاڭ كوڭىل بار. فورۋمنىڭ پلەنارلىق ءۇزىلىسى كەزىندە «ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ قو­رى» باسقارماسىنىڭ تور­اعا­سى ەرلان بۇراباەۆپەن اڭ­گىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. تور­اعا بىزبەن اڭگىمەسىندە قا­زىر­گى ۇسىنىستار بويىنشا مىن­دەتتى ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ بارلىق تۇرعىن ءۇي نىسانىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن عانا جاباتىنىن, ءۇيدى قانداي شارتتارمەن ساقتاندىرۋعا بايلانىس­تى جايتتاردىڭ ءبارىن ەگجەي-تەگجەي پىسىقتاۋ كەرەكتىگىن ايتتى. توتەنشە جاعدايلاردىڭ شىعىنى ۇكى­مەت جانىنداعى ارنايى قور­دان بولىنەدى. جەت­پەگەن قار­جىنى بيۋدجەتتەن نەمەسە ۇلت­تىق قوردان الادى. «مۇ­نىڭ ءبارى ەكونوميكانىڭ دامۋىن ايتارلىقتاي تەجەپ, بيۋد­جەتتىك, ونىڭ ىشىندە الەۋ­مەتتىك باعدارلامالاردى قايتا قا­راۋعا ماجبۇرلەيدى», دەيدى ول.

«بىراق مەملەكەت كەز كەلگەن جاعدايدا حالىقتى اپات وتىندە جالعىز قالدىرمايدى. ءبىز بۇل ما­سەلەنى زاڭ شەڭبەرىندە رەت­تەۋىمىز كەرەك. سەبەبى ساق­تان­دىرۋ كومپانيالارى مىن­دەتتى ساقتاندىرۋ زاڭداستى­رىلعان كۇننىڭ وزىندە شىعىن­دى وتەي المايدى. سەبەبى قارجىلىق كاپيتالى از. ساقتاندىرۋ ۇدەرىسى يپوتەكالىق باعدارلا­مالار ارقىلى ءجۇردى. قولدا­عى دەرەكتەرگە قاراساق, حالىق­تىڭ تەك 12-15 پايىزى جىل­جى­مايتىن م ۇلىكتەرىن ساقتان­دىرۋعا شەشىم قابىلداعان. قازىر باسپاسوزدە «تۇركيا تا­جىريبەسىن قولدانۋ كەرەك» دە­گەن پىكىرلەر ءجيى ايتى­لا­دى. تۇركيادا ءۇيىن ساقتاندىر­ماعان ازاماتتاردىڭ ايلىق جالا­قىسى بۇعاتتالادى, شەت­ەلگە دە شىعا المايدى. تۇر­كياداعى ساقتاندىرۋ سالاسى­نىڭ الەمدىك نارىقپەن ينتەگراتسيالانىپ كەتۋىنە وسى فاكتور سەبەپ بولدى. بىزدە بۇل ۇلگىنى قولدانۋعا حالىق ءالى دايىن ەمەس», دەيدى.

جالپى, وتاندىق ساقتان­دىرۋ نارىعىندا وزگەرىستەر بار. ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيس­ترلىگىندە جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ءوز ەركىمەن ساقتاندىر­عان ازاماتتار ءۇشىن سالىق جەڭىلدىكتەرىن ەنگىزۋ ماسەلەسى تالقىلانىپ جاتىر.

جىل باسىنداعى دەرەكتەر بويىنشا ەلدەگى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ اكتيۆى 2,49 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇل وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەن 20,7%-عا ارتىق. ساقتاندىرۋشىلاردىڭ مىندەتتەمەلەرى 23,2%-عا ءوسىپ, 1,59 ترلن تەڭگەنى قۇرا­دى. ساق­تاندىرۋ سىيلىقاقى­لارىنىڭ مولشەرى وسى كەزەڭدە 1 ترلن تەڭگەگە جەتتى. 2023 جىلى ساق­تان­دىرۋ تولەمدەرىنىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىس­تىرعاندا 43,7%-عا ارتىپ, 274 ملرد تەڭگە بولدى.

الماتى