ۋرباندالۋ: تەرىسكەيگە ەرەكشە ءتاسىل قاجەت

تۇرعىندارى قالاعا ۇدە­رە كوشكەن تالاي اۋىل­دىڭ ءتۇتىنى ءوشىپ جات­قانى بۇگىندە ۇيرەنشىكتى جاع­داي بولىپ كەتتى. اۋىلدىق اۋماق­تاردى دامىتۋدىڭ 2004-2010 جىلدارعا ارنال­عان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىل­دانعان كەزدە ەلىمىزدە 7 660 اۋىلدىق ەلدى مەكەن بولسا, ارادا وتكەن 20 جىل ىشىندە ولاردىڭ سانى 6 256-عا دەيىن ازايدى. جىل سايىن ور­تا ەسەپپەن 70 اۋىل جابىلدى. بۇل ءۇردىس بيىل دا ۇدەپ تۇر: 6 ايدا 48 اۋىل اتاۋى ەل كارتاسىنان الىنىپ تاستالدى.

ءبىر نازار اۋدارارلىق جايت – ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا وتى ءسونىپ, ويرانى شىققان اۋىلدار دەموگرافيالىق جاعدايى جىلدان-جىلعا ناشارلاپ بارا جاتقان سول­تۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردە عانا ەمەس, حالىق ءبىرشاما تىعىز قو­نىستانعان ايماقتاردا دا بار. بىل­تىر­دان بەرى تۇركىستان وبلىسىندا – 26 اۋىل, قوستاناي وبلىسىندا – 25 اۋىل, الماتى وبلىسىندا – 12 اۋىل, قاراعاندى وبلىسىندا – 7 اۋىل, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 6 اۋىل, اباي وبلىسىندا – 5 اۋىل, اقتو­بە وبلىسىندا – 3 اۋىل, باتىس قازاق­ستان وبلىسىندا 3 اۋىل جويىل­دى.

ۋرباندالۋ كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكو­­نو­ميكالىق دامۋى ءۇشىن ما­ڭىز­­­دى قۇبىلىس بولىپ سانالادى. بىرىك­كەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ (بۇۇ) ەكو­نوميكالىق جانە الەۋ­مەت­تىك ماس­­ە­لەلەر جونىندەگى دەپار­تا­مەن­تىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ دامىعان ءارى جەرىنىڭ اۋماعى ۇلكەن امەريكا قۇراما شتات­تارى, كانادا, اۋستراليا مەملەكەتتەرىنىڭ ۋرباندالۋ دەڭ­گەيى 80 پايىزدان اسقان. ال ەلى­مىز باعدار تۇتىپ وتىرعان ەكونو­ميكا­لىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيى­مىنا مۇشە مەم­لەكەت­تەردىڭ ورتا­شا كورسەت­كىشى 77 پايىز­عا جەتكەن. كور­شىلەس رەسەي­دىڭ ۋرباندالۋ دەڭگەيى – 74,6 پايىز, قىتايدىكى – 60,3 پايىز, وزبەك­ستاندىكى – 50,4 پايىز, قىر­عى­ز­ستاندىكى 36,6 پايىز بولىپتى.

بۇۇ ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەت­تىك ماسەلەلەر جونىندەگى دەپار­تا­مەنتىنىڭ باعالاۋى بويىنشا 2050 جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ ۋربان­دالۋ دەڭگەيى 69,1 پايىزعا دەيىن كوتەرىلىپ, ەلىمىزدىڭ ءار 10 تۇر­عى­نىنىڭ جەتەۋى قالادا تۇرا­تىن ­بولادى. وسى كورسەتكىش تابىس دەڭ­گەيى جوعارى ەلدەردە 88,4 پايىز­عا جە­­تە­دى, ال كەدەي ەلدەردە 50,2 پايىز عانا بولادى دەپ بولجانىپ وتىر. الەم­دەگى ورتاشا كورسەتكىش – 68,4 پا­­يىزعا, ورتالىق ازيادا 66,2 پايىز­عا دەيىن وسپەك.

الەمدەگى توعىزىنشى اۋماق سانا­لاتىن بايتاق ەلىمىزدىڭ ەرەك­شەلىگى – وڭىرلەردىڭ ۋرباندالۋى دەڭگەيىنىڭ اركەلكىلىگى. بۇل رەتتە ونەركاسىبى وركەن جايعان قاراعاندى (81,6 پايىز), ۇلىتاۋ (79 پايىز), اقتوبە (74,9 پايىز), پاۆلودار (70,7 پايىز), شىعىس قازاقستان (66,6 پايىز) وبلىستارى كوش باس­تاپ تۇر. رەسپۋبليكانىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنە (62,7 پايىز) قوستاناي (62,4 پايىز), اباي (61,3 پايىز), باتىس قازاقستان (56,5 پايىز), اقمولا (56,4 پايىز), اتىراۋ (55,4 پايىز), سولتۇستىك قازاقستان (48,9 پايىز), قىزىلوردا (46,9 پايىز), ماڭعىستاۋ (45,5 پايىز), جەتىسۋ (44,6 پايىز), جامبىل (43,4) وبلىستارى ءالى جەتكەن جوق. ال الماتى (16,2 پايىز) جانە تۇركىستان (24,7 پايىز) وبلىس­­تارىندا قالا حالقىنىڭ سانى مۇل­دەم از.

بىراق جوعارىدا كەلتىرىلگەن ستا­­تيستيكالىق دەرەكتەر ەلىمىز­دەگى ۋرباندالۋ ۇدەرىسىنىڭ شىنايى جاع­دايىن اينىتپاي بەينەلەيدى دەپ ايتۋ قيىن. سەبەبى «قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماق­­تىق قۇرىلىسى تۋرالى» زاڭعا سايكەس, اۋداندىق ماڭىزى بار قالا­لارعا, ياعني شاعىن قالا­لار­عا ءوز اۋماعىندا ونەركاسiپ ورىن­دارى, كوممۋنالدىق شارۋا­­شىلىق, مەملەكەتتiك تۇر­عىن ءۇي قورى, وقۋ جانە مادە­ني-اعارتۋ, ەمدەۋ مەن ساۋ­دا وبەك­تi­لەرiنiڭ دامىعان جەلىسi بار, حالقىنىڭ سانى كەمiندە 10 مىڭ ادام بولاتىن ەلدi مەكەندەر جاتادى. شىنتۋايتىندا, قازىر وڭىرلەردەگى 11 شاعىن قالانىڭ تۇرعىندارى­نىڭ سانى 10 مىڭعا جەتپەيدى. سولاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە اقتوبە وبلىسىنداعى تەمىر قالاسىنىڭ دەموگرافيالىق تۇرعىدان بولاشاعى ب ۇلىڭعىر سياقتى. ويتكەنى بۇل شاھار حالقىنىڭ سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ, بيىل نەبارى ­2 209 تۇرعىنى قالعان. سونداي-اق اقمولا وبلىسىنداعى ستەپنياك (4 130 تۇرعىن) جانە دەرجاۆينسك (6 848 تۇرعىن) قالالارىنىڭ, ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى فورت-شەۆچەنكو قالاسىنىڭ (8 780 تۇرعىن), قىزىلوردا وبلىسىنداعى قازالى قالاسىنىڭ (7 457 تۇرعىن), سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مامليۋتكا (6 948 تۇرعىن), بۋلاەۆو (8 547 تۇرعىن) جانە سەرگەەۆكا (8 118 تۇرعىن) قالالارىنىڭ, قارا­­عاندى وبلىسىنداعى قار­قارالى قالاسىنىڭ (9 132 تۇرعىن), اباي وبلىسىنداعى شار قالاسىنىڭ (­6 412 تۇرعىن) جانە شىعىس قازاق­ستان وبلى­سىن­داعى سەرەبريانسك (8 444 تۇرعىن) قالالارىنىڭ قولدا­نىستاعى زاڭنامادا كورسە­تىل­گەن ولشەمشارت دەڭگەيىنە قاشان جەتەتىنى بەلگىسىز. سون­دىق­تان دا الداعى ۋاقىتتا ولار­دىڭ بىرنەشەۋىنىڭ مارتەبەسى وزگەر­تىلىپ, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە اينالدىرىلۋى مۇمكىن. ەسەسىنە تۇرعىندارىنىڭ سانى 10 مىڭنان الدەقاشان اسىپ كەتكەن ءارى قالا دەپ اتاۋعا ابدەن لايىق اۋىلدار بار. ءبىر عانا تۇركىستان وبلىسىندا ولاردىڭ سانى 50 شاقتى بولىپ شىقتى. قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكا بو­يىنشا 17 اۋىلعا قالا مارتەبەسىن بەرۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ وتىر. ولاردىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى بەينەۋ (54 مىڭ تۇرعىن), تۇركىستان وبلىسىنداعى قارابۇلاق (50 مىڭ تۇرعىن), الماتى وبلىسىنداعى ۇزىناعاش (47 مىڭ تۇرعىن) سياقتى ءىرى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر بار.

«اۋىل – ەل بەسىگى» باعدار­لا­ماسىنا ەلىمىزدەگى 6 256 اۋىلدىڭ 3 500-ءى عانا دامۋ الەۋەتى بار تىرەك جانە سەرىكتەس اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر رەتىندە ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. بۇل ۋرباندالۋ ۇدەرىسى الداعى ۋاقىتتا دا توقتاماي, شىن مانىندە, «كەلەشەگى جوق» دەپ تانىلعان تالاي اۋىل تۇبىندە تاراپ تىناتىنىن اڭعارتادى. اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا 2027 جىلعا قاراي ەلىمىزدە 5,9 مىڭ اۋىلدىق ەلدى مەكەن قالادى, ال اۋىل حالقى­نىڭ سانى 7,7 ملن ادام دەڭگەيىندە تۇراقتالادى دەپ بولجانعانى – سونىڭ ايعاعى.

وسى ورايدا ويلانارلىق ماسەلە بار. بۇل تابيعي ءوسىمى جوق ءارى كوشى-قون سالدوسى تەرىس بولعاندىقتان, تۇرعىندارىنىڭ سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ, دەموگرافيالىق جاعدايى ەرەكشە الاڭداتىپ وتىر­عان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاتىستى. قازىر بۇل وڭىردەگى 635 اۋىلدىڭ 307-ءسى عانا «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى بويىنشا دامىتىلىپ جاتىر. ءسويتىپ, باعى جانعان ەلدى مەكەندەرگە جەرگىلىكتى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 87 پايىزى تيەسىلى ەكەنىن ەسكەرسەك, قالعان 328 اۋىلدىڭ كوپشىلىگىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعانى انىق. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ ىشىندە 60-70 ءۇيى عانا قالعانىمەن, ازىرگە ورتا مەكتەبى جابىلماعان قازاق اۋىلدارى دا بار. مىسالى, وبلىس ورتالىعىنان شالعايداعى جامبىل اۋدانىنىڭ ايىمجان جانە جاڭاجول اۋىل­دارى كەزىندە «حالىق تەاترى» اتاعىن العان ونەر ۇجىمدارىمەن اتى شىققان ىرگەلى ەلدى مەكەندەر ەدى. وسى ماڭايداعى وزگە قازاق اۋىلدارىنىڭ اۋەلى ءبىلىم وشاعىنىڭ وتى ءسونىپ, ودان كەيىن وزدەرىنىڭ دە ءتۇتىنى ءبىرجولا ءوشىپ جاتقانىمەن, بۇل ەكى اۋىلدىڭ ورتا مەكتەپتەرى ازىرگە جۇمىس ىستەپ تۇر. تەك ءارتۇرلى سەبەپپەن وقۋشىلارىنىڭ سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ بارادى.

ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان پا­يىمداپ قاراساق, ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە ورنالاسقان قىزىل­جار وڭىرىندەگى جالپى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى ازىرگە جۇمىس ىستەپ تۇرعان ايىمجان مەن جاڭاجول سياقتى قازاق اۋىلدارىن «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىنا كىرگىزىپ, ولاردى ۋرباندالۋ قۇرباندىعىنا شالماي, امان ساقتاپ, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ارقىلى دامىت­قان ءجون بولار ەدى. ايتپەسە, ۋاقىت وتە كەلە تەرىسكەيدەگى تالاي اۋدان­نان انا ءتىلىمىز بەن اتا سالت-ءداس­تۇرى­مىزدىڭ, ۇلتتىق ونەرىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ قايماعى بۇ­زىل­ماعان بىردە-ءبىر قازاق اۋىلىن – ناعىز ەل بەسىگىن تاپپاي قالۋىمىز عاجاپ ەمەس.