وسى ۇيىمنىڭ تاياۋ شىعىس جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى دەپارتامەنتىنىڭ اعا ەكونوميسى دينا حەن ماكروەكونوميكالىق بولجامداردى دايىنداۋ كەزىندە ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىن ەسكەرىپ, بيۋدجەتكە تۇسىمدەردى بولجاۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى.
«ەگەر ءوسۋ قارقىنى جوعارى بولسا, وندا ءتۇسىم دە بولادى. ەگەر ولاي بولماسا, وندا بيۋدجەت تاپشىلىعى تۋىندايدى. ولاردى جابۋ ءۇشىن قاراجاتتى قايدان الۋ كەرەك؟ ەلىمىز بۇل ماسەلەنى ۇلتتىق قور ارقىلى شەشىپ وتىر. ءبىز بيۋدجەت پارامەترلەرىن بۇزباۋ ءۇشىن, تۇسىمدەر از تۇسەتىن جانە قاراجات ارتىق جۇمسالاتىن جاعدايلارعا جول بەرمەۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەگى مۇناي باعاسىن نەعۇرلىم شىنايى جوسپارلاۋدى ۇسىنامىز», دەيدى دينا حەن.
سونىمەن قاتار ول ەلىمىزدىڭ 2026 جىلعا ارنالعان مەملەكەتتىك بيۋدجەتىندە ۇلتتىق قور قاراجاتىنىڭ كولەمىن قىسقارتۋ قاراستىرىلعانىن دا اتاپ ءوتتى.
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ازامات ءامرين قىركۇيەك ايىنىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە 2024 جىلعى بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان شامامەن 1,5-2 ترلن تەڭگە كولەمىندە اقشا الىنۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, بيىلعا 2 ترلن تەڭگە بيۋدجەت بەكىتىلگەن. بۇل – كەپىلدى ترانسفەرت, ال 1,6 ترلن تەڭگە – ماقساتتى ترانسفەرت. بۇعان دەيىن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆ تا بيىلعى بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان اقشا الىناتىنىن ايتقان.
قىركۇيەكتە ۇلتتىق قورعا 117,7 ملرد تەڭگە ءتۇستى. ونىڭ 117,5 ملرد تەڭگەسى مۇناي سەكتورى ۇيىمدارىنان تۇسەتىن سالىقتار, 83,1 ملن-ى – باسقا دا وپەراتسيالار, سونىڭ ىشىندە ايىپپۇلدار مەن ءوسىمپۇلدار. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭعا سايكەس, 2024 جىلى ۇكىمەت ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانسفەرت تۇرىندە 3,6 ترلن تەڭگە الۋعا قۇقىلى بولاتىن, ونىڭ 2 ترلن تەڭگەسى – بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋعا كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتەر, 1,6 ترلن تەڭگەسى – ماقساتتى ترانسفەرتتەر. قارجى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 1 قازانعا دەيىن كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتەردىڭ 2 ترلن تەڭگەسى, نىسانالى ترانسفەرتتەردىڭ 2,019 ترلن تەڭگەسى پايدالانىلدى. وسىلايشا, مەملەكەت ۇلتتىق قوردان بەلگىلەنگەن ليميتتەن 400 ملرد تەڭگەگە ارتىق قارجى الدى.
بۇعان دەيىن قارجى مينيسترلىگى ۇلتتىق قوردى پايدالانۋ ءليميتىن ۇلعايتقىسى كەلەتىنىن مالىمدەگەن. بىراق الداعى ۋاقىتتا قانشا قارجى الۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن ايتقان جوق. «Halyk Finance» ساراپشىلارىنىڭ بولجامىنشا, ۇلتتىق قوردان تۇسەتىن قاراجات ينفلياتسيانى كوتەرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا ۇلتتىق بانككە تاۋار مەن قىزمەت باعاسىن وسىرمەۋ ءۇشىن جىل سوڭىنا دەيىن جوعارى بازالىق مولشەرلەمەنى ۇستاپ تۇرۋعا تۋرا كەلەدى.
ۇلتتىق بانك ەسەبىنە سايكەس, قىركۇيەكتە بيۋدجەتكە ترانسفەرتتەردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن نارىقتا ۇلتتىق قوردان 945 ملن دوللار ساتتى, ال قازان ايىندا ساتۋ كولەمى شامامەن 50%-عا, 1,3-1,4 ملرد دوللارعا دەيىن ۇلعايۋى مۇمكىن. كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى دا, قوسىلعان قۇن سالىعى دا قاجەتتى كولەمدى قامتاماسىز ەتە العان جوق. بۇدان باسقا, بيىل مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت الەمدىك قارجى نارىقتارىندا 1,5 ملرد دوللارعا 10 جىلدىق ەۋرووبوندتاردى ساتۋدى باستاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. سونداي-اق ۇلتتىق قور قاراجاتىنا «قازاتومونەركاسىپ» اكتسيالارىن ساتىپ الۋ سحەماسىن ىسكە اسىردى. ساتىپ الىنعان اكتسيالاردان الىنعان ديۆيدەندتەر 2023 جىلى «قازمۇنايگاز» اكتسيالارىن ساتىپ الۋعا ۇقساس تاپشىلىقتى جابۋ ءۇشىن بيۋدجەتكە جىبەرىلۋگە ءتيىس. جالپى, 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا ۇلتتىق قوردىڭ كولەمى 31,3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى (جىل باسىندا – 29,8 ترلن تەڭگە). 2024 جىلى ۇلتتىق قورعا 5,5 ترلن تەڭگە ءتۇستى,ونىڭ 4 ترلن تەڭگەسىن «جەپ قويدىق».
ماۋسىم ايىندا قارجى مينيسترلىگى 2023 جىلعى دەرەكتەردى قايتا قارادى. قايتا ەسەپتەۋ ناتيجەسىندە 2024 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ۇلتتىق قور كولەمىنىڭ بار بولعانى 25,8 ملرد تەڭگەگە (0,09%) وسكەنى انىقتالدى. ەگەر جىل باسىندا ونىڭ مولشەرى 29,854 ترلن تەڭگەنى قۇراسا, 1 شىلدەدە 29,88 ترلن تەڭگە بولدى. شىلدە ايىندا ۇلتتىق قور قايتادان 29,7 ترلن تەڭگەگە دەيىن قىسقاردى. تامىز ايىندا ۇلتتىق قور جارتى جىلدىقتاعى ينۆەستيتسيالىق كىرىستى ەسەپكە قوسۋ ەسەبىنەن 31,8 ترلن تەڭگەگە – 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. 2024 جىلعى تامىزدىڭ اياعىنداعى جاعداي بويىنشا ۇلتتىق قوردىڭ جيىنتىق اكتيۆتەرى 31,8 ترلن تەڭگەنى (66,5 ملرد دوللار) قۇرادى. جىل باسىنان بەرى قوردىڭ تەڭگەدەگى جيىنتىق اكتيۆى 9%-عا, 5 جىل ىشىندە 18%-عا ءوستى. ەگەر ون جىلدىق رەتروسپەكتيۆا مەن شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ كورىنىسىنە قاراساق, وندا كارتينا مۇلدەم وڭدى بولا قويمايدى: ۇلتتىق قور 26%-عا «ازايدى».
ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىنىڭ تەرىس ديناميكاسى پروبلەماسىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءجيى قوزعايدى. مەملەكەت باسشىسى قور اكتيۆتەرىنىڭ مولشەرىن 100 ملرد دوللارعا جەتكىزۋدى العاش رەت 2022 جىلدىڭ كۇزىندە, سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ۇسىندى. 2022 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا «الداعى 7 جىلدا ۇلتتىق قور اكتيۆتەرى 100 ملرد دوللارعا دەيىن وسۋگە ءتيىس. ودان از جۇمساۋ كەرەك, ال كوپ اقشا تابۋ كەرەك. وعان قوسا, «تابىس تابۋ» پروبلەمالارى دا ورىن الۋى مۇمكىن» دەدى.
ۇكىمەتتىڭ سوڭعى جىلدارداعى شىعىس دەڭگەيىنە قاراساق, بۇل مىندەتتى ورىنداۋ وڭايعا سوقپايدى. ۇلتتىق بانك پەن قارجى مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىندە 2029 جىلى 100 ملرد دوللارعا جەتۋ ءۇشىن قوردىڭ اكتيۆتەرى 3,75% ەمەس, ءبىر جارىم-ەكى ەسە كوپ ءوسۋ كەرەك دەلىنگەن. تاۋەلسىز ساراپشىلار باسقا تاسىلمەن, ياعني بيۋدجەتكە ترانسفەرتتەر مولشەرىن قىسقارتۋ ارقىلى قور شىعىسىن قىسقارتۋعا بولاتىنىن ايتادى. بۇل ءتاسىل ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىن باسقارۋ جونىندەگى قولدانىستاعى تۇجىرىمدامادا دا بايقالادى. ماماندار ۇلتتىق قورعا تاۋەلدىلىك بولاشاقتا ستراتەگيالىق تاۋەكەلدەرگە جاۋاپ بەرۋ مۇمكىندىكتەرىمىزدى السىرەتىپ الاتىنىن ءجيى مەڭزەيدى. بىراق ازىرگە بۇعان الاڭداپ جاتقاندار از.
