انا

انامنىڭ ومىردەن وتكەنىنە ءۇش جىلدان استام ۋاقىت بولىپتى. بىراق, بەينەسى كۇندەلىكتى كوز الدىمدا. ءوز ۇيىمدە, جۇمىستا بولعاندا انام اۋىلداعى كۇندەلىكتى تىرشىلىكپەن اينالىسىپ جۇرگەندەي بولىپ تۇرادى... ساعىنىش جۇرەگىڭدى قىسقاندا ارسالاڭداپ اتا-اناڭنىڭ شاڭى­راعىنا اسىعاسىڭ. «ۇيگە مىنا ءبىر قىردان اسقان سوڭ جەتىپ قالام» دەگەندە, جول بويىندا ەرىكسىز جۇرەك «ءلۇپ» ەتە قالادى. سول ساتتە قارا جولدىڭ سول جاعىنداعى انامنىڭ اق مەكەنى – اق بەيىتىنە كوزىڭ جاسقا تولىپ جالت قارايسىڭ. ول كىسىنىڭ ماڭگىلىك مەكەنىنە بۇرىلماي اۋىلعا ءوتىپ كەتە المايسىڭ... ارۋاقتارعا قۇران باعىشتاپ, ءارى قاراي تۋعان جەرىڭە وتۋگە مۇمكىندىك بەرگەن اللانىڭ  شەبەرلىگىنە شۇكىرشىلىك ەتەسىڭ. قاراشاڭىراققا جەتكەنشە سول ماڭگىلىك مەكەندە جاي تاپقان كوپتەگەن تۋعان-تۋىسىڭ كوز الدىڭنان وتەدى. «بىزدەر دە سەندەي بولعانبىز...» دەپ تۇرعانداي بولادى. تاۋبەگە كەلىپ, ءبىزدىڭ دە سولارداي بولاتىنىمىزعا كوز جەتكىزىپ تۇرۋ ءۇشىن بەيىتتەردىڭ جول بويىندا بولعانى قانداي عاجاپ؟!. كۇيبەلەڭ تىرشىلىكتە كوپ نارسەگە استامشىلىق جاساپ, عۇمىردىڭ قامشىنىڭ سابىنداي ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەتىنىمىز دە راس قوي. وسىنداي ويلارمەن اناشىممەن سىرلاسىپ كەلە جاتىپ, جاقىندا كورگەن ءتۇسىمدى ەسىمە ءتۇسىردىم: – سەندەر قايتقان كۇنىمە قۇران وقىتىپ, قۇدايى تاماق وتكىزۋدى جوس­پارلاپ جۇرسىڭدەر عوي. اي, سونى ءبىر ەرەكشەلەۋ وتكىزسەڭدەر ءجون بولار ەدى. اۋلاعا كوپ شام جاعىپ, كەشكى سالقىندا بارلىق تۋىستار مەن قۇدا-جەگجاتتاردى, بىزدەن تاراعان ۇرپاقتى تۇگەل شاقىرساڭدار. ارينە, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بارلىعىنا ايتىڭدار... ەشكىم قالىپ كەتپەسىن. داستارقانعا مەن جاقسى كورەتىن تاعامداردىڭ ءبارىن قويىڭدار. كەلگەن قوناقتارعا كوڭىل ءبولىپ, جاقسى قىزمەت جاساڭدار, – دەپ انام جىلدام ءجۇرىپ, كولىككە ءمىنىپ كەتىپ قالدى. تاپسىرماسىن ورىندايىق دەپ شىلدە ايىنىڭ سوڭىنداعى ءوزى ءدۇ­نيەدەن وتكەن كۇنگە قۇدايى وتكى­زەتىنىمىزدى ەرتەرەكتەن بارلىق جەگ­جاتقا حاباردار ەتتىك. سول كۇن بيىل دا سالقىن بولدى. كەشتە ويداعىداي ءوتتى. انامنىڭ كوزىن كورگەندەردى كورىپ, قۇربىلارىن قۇشاقتاپ, داۋ­ىستارىن ەستىپ, ماۋقىمىزدى ءبىر ءسات باسقانداي بولدىق. كەش بويى قوناقتار كەزەگىمەن ءسوز الىپ, انام تۋرالى ەستەلىك ايتىپ وتىردى. انام كوزدەن كەتكەنىمەن كو­ڭ­ىلدەن كەتپەپتى-اۋ... *   *   * اۋىلداس (ارامىز ءبىر ءۇي) نازگۇل جەڭگەمىز (بايىرعى ۇستاز) اڭگىمەنى ءبىرىنشى باستادى; – قارلىعا ابىسىنىمنىڭ, ءارى شەشەيدىڭ جاقسىلىعىن كوپ كورگەندەردىڭ ءبىرىمىن. ارۋاعى ريزا بولعاي. ايتقان سىرىمدى سىرتقا شىعارعان ەمەس. جاس كەلىن بولىپ ۇلكەن اۋلەتكە ءتۇسىپ, قارت اتا-ەنەمنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ وڭاي بولعان جوق... باستان وتكىزگەن قيىنشىلىعىمدى تەك سول كىسىگە ايتۋشى ەدىم. كەيىن, جان جارىم ومىردەن وتكەن سوڭ دا, كەلىندەرىممەن ءتىل تابىسا الماي قالسام, تەك سول كىسىگە مۇڭىمدى شاعىپ, كوز جاسىمدى توگىپ الۋشى ەدىم, – دەپ جەڭگەمىز كوزىنە جاس الىپ قالدى... – سىرىمدى ىشىنە سىيدىرعانى ءۇشىن, كەمشىلىكتەرىمدى ەلگە جاريا ەتپەگەنى ءۇشىن, ابىرويىمدى كوتەرىپ, ۇنەمى قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن شەكسىز ريزالىعىمدى ەل الدىندا ايتقىم كەلەدى. «قيامەت كۇنى – كورشىدەن...» دەپ حالىق اراسىندا ايتىلادى. ول كىسى كورشىگە ادال بولدى. ءبىز ريزامىز. اپامىز دا رازى بولسىن. – مەنىڭ ەسىمە ءبىزدىڭ وتباسىعا بايلانىستى ءبىر جاعداي ءجيى ورالادى, – دەپ كورشى جەڭگەمىز ەستەلىگىن جالعاستىردى. ەكىنشى ۇلىمدى اسكەر قاتارىنا شىعارىپ سالعالى شىمقالاعا اتتانعانبىز, ءدال سول كۇنى تۇسكە تامان سولداتتىق بورىشىن وتەپ ۇلكەن ۇلىمىز ورالىپتى. ۇيدە ەشكىم بولماعان سوڭ, قايرات قارلىعا اپاسىنا جۇگىرىپ بارعان. ءبىر كەسە ايران ىشكىزىپ, كەلگەن تاكسيگە قارجىسىن تولەپ, شىمقالاعا قايتا بارىپ باۋىرىن كورىپ, شىعارىپ سالۋعا كەڭەس بەرەدى. ءوزى سول ساتتەن باس­تاپ بارلىق كورشىلەردى شاقىرىپ, ءۇي ەگەلەرى كەلگەنشە داستارقانىن جايعىزىپ, مالدى سويعىزىپ, ەت استىرىپ, قۇدايى تاماققا بارلىق دايىندىقتى جاساتىپ قويىپتى. ءتۇن جارىمعا دەيىن اۋىل تۇرعىندارى ىنتىماعى جاراسىپ, احار-شاحار بولىپ, ۇلىنىڭ امان-ەسەن كەلۋىن تويلاپ, ءبىر-بىرىنە ريزالىعىن ءبىلدىرىپ تاراسادى. تاڭەرتەڭ تىلەۋ كوكەم مەن نازگۇل جەڭگەم اناما كەشەگى قىزمەتىن, ۇلىنا كورسەتكەن قامقورلىعىن ولە-ولگەنشە ۇمىتپايتىنىن قايتا-قايتا ايتىپ, العىسىن جاۋدىرىپتى. بۇگىن دە, ءسوز كەزەگى كەلگەندە جەڭگەم تاعى دا سول ەستەن كەتپەيتىن قۋانىشتى ساتتەردى بايىرعىداي جايىپ سالدى. *  *  * اۋىلدىق اكىمدىكتە جۇمىس ىستەپ, بۇگىندە زەينەتكەر اتانعان ەسەنگەلدى اعامىز شىلدەنىڭ ەرەكشە ىستىق كۇنىندە اۋىلدان سالىق جيناۋعا كەلەدى. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ەسىگىن اشقاندا ءتۇس مەزگىلى جاقىنداپ قالعان ۋاقىت بولسا كەرەك. انام الگى اعانى قويماي ۇيگە كىرگىزەدى. وتباسىمەن بىرگە تۇسكى تاماقتى ءىشىپ, ەندى ءبىر ساعات سالقىن بولمەدە دەمالىپ الۋىن ۇسىنىپتى. – شاڭقاي تۇستە كوشەدە ەش­كىم جوق. ىستىقتا ءجۇرۋدىڭ ءوزى دەنساۋلىققا قاۋىپتى. قىسىلماي دەمالىڭىز. مەنىڭ دە بالالارىم مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, – دەپ انام جاي سالىپ بەرىپتى. ابدەن شارشاعان اعامىز كەشكە دەيىن ۇيىقتاپتى... ساعاتىنا قاراپ, ۇيدەن اتىپ شىققان اعاعا انام,  «اپتىقپاي جۋىنىپ-شايىنىپ شايعا كەلۋىن» وتىنەدى. ءوزى قىسىلىپ تۇرعان كىسى, قايتا-قايتا كەشىرىم سۇراپ, شايعا قارامايتىنىن ايتىپ, جونەلۋگە اسىعىس. – قاراعىم,  «اعاسى باردىڭ – جاعاسى بار» دەۋشى ەدى. ەركەلىگىڭدى اعاڭ مەن جەڭگەڭ كوتەرەدى عوي. بارلىق سالىق تولەۋشىلەرىڭدى ۇيگە شاقىرىپ قويدىق. ءشايدىڭ ۇستىندە جيناپ الاسىڭ, – دەپ ءبىر جۇمىسىمدى ءبىتىرىپ تاستاعان ەدى, جاتقان جەرىڭ جايلى بولعىر جەڭگەم, – دەپ اعا اڭگىمەسىن قورىتىندىلادى.   *  *  * – اپا «كەنجە ۇلىڭنىڭ قۇدالىعىنا ءوزىم بارامىن» دەيتىن. اناڭنىڭ ورنىنا ەندى ءوزىڭ باراسىڭ. ءبىزدىڭ شاقىرۋىمىزدى قابىل ال. بارماساڭ – رەنجيمىز. وعان سەبەپ بار, – دەپ پىسىقتاپ الدى جيەن جەڭگەمىز. – سەبەبىن اشىپ ايتپاساڭىز, مەن دە ۇسىنىسىڭىزدى وڭ قابىل­دامايمىن, – دەدىم مەن دە. – بۇل ۇزاق اڭگىمە. تىڭداساڭ, سىرىمدى اشايىن, – دەدى جەڭگەم. اناما قاتىستى اڭگىمەنى تىڭداۋعا مەن ارقاشان دايىنمىن. – ءتورت بالانى ءوسىرىپ, ءۇي-جايدى رەتتەپ, ەندى جۇمىس ىستەيىن دەپ سايلانىپ وتىرعانمىن. مەكتەپتەن ساعات الىپ, قايتا ۇستازدىعىمدى جالعاستىرۋ ءۇشىن دايىندىق بارىسىندا جۇرگەم. سول كەزدەرى جولداسىم قاتتى وزگەرىپ, ۇيدە ۇرىس-كەرىس كوبەيىپ, ءتىپتى, وتباسىنىڭ بىرلىگىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان كەز ەدى. ىشتەن تىنىپ, باسىم قاتىپ, جۇدەپ كەتكەنمىن. اپامەن تۇساۋ كەسەر تويدا جولىعىپ, ۇيگە بىرگە قايتتىق. جولدا جاعدايىمدى ايتىپ, اپاما مۇڭىمدى شاعىپ  الدىم. – ءار وتباسىندا كەزدەسەتىن وقيعا. بىراق, وسىنداي جاعدايدا تەك سابىرلىق قۇتقارادى, شىراعىم. كەڭ بولساڭ – كەم بولمايسىڭ. كەڭدىككە سال. كەشىرىمدى بول. جارىڭدى تۇسىنۋگە تىرىس. قۇتقارۋعا ۇمتىل. پالەدەن باسىن الىپ شىعۋعا جاردەم بەر. ءوز باقىتىڭ ءۇشىن كۇرەس. ۇلىلار «بۇل كۇن دە وتەر...» دەيدى. قيىندىعى بار كۇننەن كەيىن – قۋانىشتى كۇندەر كەلەدى. اقىرىن كۇت, اينالايىن. ءبىر اقىلىمدى تىڭدا... بالالارىڭنىڭ الدىندا بەتتەسىپ جۇرمەڭدەر. اتا-ەنەڭنىڭ الدىنا بالاسىن جامانداپ بارما. قايىن جۇرتىڭنىڭ الدىندا ابىرويسىز ەتپە. جارىڭنىڭ بەدەلىن ءبىر تۇسىرسەڭ, جامان اتى تەز تاراپ كەتەدى. ەل-جۇرتقا جەكسۇرىن بولعان اداممەن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ءومىر سۇرە الار ما ەدىڭ؟! كەتسەڭ – كەلمەستەي بولىپ ءبىرجولاتا كەت. ويتپەگەن جاعدايدا سابىرمەن شىدا... دۇنيەدە سىيلاستىقتى جوعالتساڭدار ومىردە قانداي ءمان قالماق؟ اشۋعا بوي الدىرىپ, نازىك سەزىمنىڭ ءجىبىن ءۇزىپ الما, – دەدى اپا. – سەن – تەكتى جەردىڭ قىزىسىڭ. اناڭ وتە اقىلدى ادام بولاتىن. اكەڭ تاۋداي تۇلعا ەدى. ءوز باقىتىڭا ءوزىڭ يە بول. قوساعىڭمەن قوسا اعار, – دەپ اپا باتاسىن بەرىپ, ماڭدايىمنان ءسۇيىپ, قوشتاسىپ كەتتى. – تۇسىنبەۋشىلىك جالعاسىن تاۋىپ كۇندەر, ايلار ءوتتى. ءبىر كۇنى جاس كەلىنشەك كىشكەنتاي سابيمەن ۇيگە كەلىپ, جىلاپ-ەڭىرەپ قۇنداقتاعى بالانى الىپ قالۋىن ءوتىندى. بالانىڭ اكەسى – مەنىڭ جان جارىم... جاس قىزدىڭ وبالىنا قالعان ەكەن. توبەمە جاي تۇسكەندەي ەسەڭگىرەدىم. «بىرگە ءومىر سۇرىڭدەر. مەن كەدەرگى جاسامايمىن...» دەسەم, ەكەۋىنىڭ الداعى جوس­پارىندا بىرگە ءومىر ءسۇرۋ جوق ەكەن. – ءبىلىپ ىستەگەن كۇناڭدى موي­نىڭمەن كوتەر. ازاماتسىڭ عوي؟! جاس قىز بەن ءسابيدىڭ الدىن­داعى جاۋاپكەرشىلىگىڭدى وتە. مەن قا­راشاڭىراقتان ەشقايدا كەتپەيمىن! – دەدىم. تاڭەرتەڭ اپاعا تەلەفون شالىپ, ۇيگە كەلىپ-كەتۋىن ءوتىندىم. بارلىق جاعدايدى جاسىرماي باياندادىم. تۇستە جولداسىم ۇيگە كەلىپ قالىپ, اپانى كورىپ قاشقاقتاي باستاپ ەدى: – شىراعىم, ءۇي سەنىكى. وسى شاڭىراقتىڭ يەسى – سەنسىڭ. مەن – قوناقپىن. ءوز ۇيىنەن دەنى ساۋ ادام قاشا ما؟ جامان ادەت كورسەتپە, جيەن! – دەپ اپا شاقىرىپ, اعاڭدى قاسىنا وتىرعىزدى. جيەنى اپاعا بارلىق جاعدايدى ايتىپ, اقىلداسۋعا كىرىسەدى. ءمان-جايدى مۇقيات تىڭداعان اپام, «مىناداي كەڭەس بەرەر ەدىم...» دەپتى: – «ءبىر قوزى ارتىق تۋىلسا – ەكى ءتۇپ جۋسان ارتىق وسەدى», دەيدى دانا حالىق. پەرزەنت پەن داۋلەت ارتىق بولمايدى. سەندەرگە قۇداي ءوزى بەرىپ تۇر ەكەن. اينالايىن كەلىن, اناسى سابيدەن باس تارتسا, سەن ال. باۋىرىڭا باس. ۇلكەن ماحابباتتان كەلگەن بالادان ايىرىلما. «وگەي شەشە» بولما, «ءۇل­كەن اپا» اتان. «دانا انا» بول. بۇل جاعداي سەندەرگە اللانىڭ ءجى­بەرگەن سىناعى. اقىلمەن بىرگە شە­شىڭدەر. ەڭ باستىسى – وسەك-اياڭعا قۇلاق تۇرە بەرمەي, وتباسىن ساقتاپ قالىڭدار. جۇرەكتەرىڭدە ءبىر-ءبىرىڭدى قيمايتىن سەزىمدەرىڭ ءالى تابىلسا, كەشىرىمدى بولىپ, تىعىرىقتان بىرگە شىعىڭدار, – دەيدى. – ادىلبەك دەگەن بالا وسى شا­ڭ­­ىراققا ىرىس-نەسىبەسىمەن كەلگەن پەرزەنت بولدى. وتباسىنىڭ تۇرمىستىق جاعدايى كوتەرىلىپ, كىشكەنتاي ءنار­ەس­تە شاڭىراقتىڭ ەركەسى, اقىل­دىسىنا اينالدى. مەكتەپتىڭ ەڭ ۇزدىك وقۋشىسى. اناسىنىڭ ەڭ سۇيىكتى ۇلى, اۋلەتىنىڭ كەنجەتايى بولدى. بەس پەرزەنتتىڭ ىشىندە قىزىل ديپلومنىڭ يەگەرى. ەڭ سۇلۋ جاردى تاڭداعان جىگىت. تالعامى – بيىك. بولاشاعى – الدا.  ەڭ باستىسى – اناسىنىڭ كوڭىل كۇيىن قاس-قاباعىنان تۇسىنەتىن ەرەكشە ءبىر پەرزەنت. سونداي جىگىتتىڭ قۇدالىعىنا قالاي بارمايسىڭ؟ انامنىڭ ساندىعىن اشىپ, جاس كەلىنگە قانداي سىي قالدىردى ەكەن دەپ قارايمىن. ساندىقتىڭ تۇبىندە ۇكى ورالعان اق ورامال بار ەكەن. دەمەك, مەنىڭ انامنىڭ جولى­مەن جۇرەتىن جاقسى كەلىن كەلمەك... كۇليا ايداربەكوۆا. شىمكەنت.