ارينە, مۇنداي احۋالدىڭ ىسكەرلىك ورتا بەلسەندىلىگىنە, ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا كەدەرگى كەلتىرەتىنى بەلگىلى. بىزدە وڭدەۋ ونەركاسىبىن قارجىلاندىراتىن نەگىزگى قارجى ۇيىمدارى – «قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى» (قدب) مەن ونىڭ ەنشىلەس ۇيىمى – «ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى». مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلى 11 قاڭتاردا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە اتالعان بانك حاقىندا: «قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى» قارجى-ونەركاسىپتىك جانە قۇرىلىس توپتارىنان وكىلدىك ەتەتىن تاڭداۋلى تۇلعالاردىڭ جەكە بانكىنە اينالدى. ءبارىنىڭ اتى-ءجونىن بىلەمىز. جوعارى كابينەتتەرگە كىرە الاتىنىن پايدالانىپ, ولار ءوز جوبالارىن ىسكە اسىرۋدا ارتىقشىلىق الىپ وتىر. بۇل جوبالارعا كەتكەن مەملەكەتتىڭ قاراجاتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جۇمساۋعا بولاتىن ەدى. ۇكىمەتكە «قازاقستاننىڭ دامۋ بانكىنىڭ» قىزمەتىن قايتا قۇرۋدى تاپسىرامىن. مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ۇسىنۋ ۇدەرىستەرى اشىق ەمەس ءارى ءتيىمسىز بولىپ وتىر.
بۇل تاسىلدەردى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ كەرەك. بۇل تۇسىنىكتى ءارى اشىق تەتىكتەر بولۋى قاجەت. وڭىرلەردە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولگەن ءجون», دەگەن بولاتىن.
پرەزيدەنت سىنىنان كەيىن قدب باسشىلىعى اۋىستى. بىراق جالعىز اكتسيونەرى «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى بولىپ وتىرعان مەملەكەتتىك قارجى ۇيىمىنىڭ قىزمەتىندە تۇبەگەيلى وزگەرىس جاسالدى دەۋ قيىن. بۇعان جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ (جاپ) بيىل قدب-نىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ جوبالارىن قارجىلاندىرۋىنا جۇرگىزگەن ءاۋديتىنىڭ قورىتىندىسى ايعاق. جاپ مالىمەتىنە قاراعاندا, قدب مەن «ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى» 2019-2023 جىلدارى 2,4 ترلن تەڭگەگە, نەگىزىنەن, مەتاللۋرگيا مەن تاماق ونەركاسىبىنە, ماشينا جاساۋعا, رەزەڭكە مەن پلاستماسسا بۇيىمدارىن وندىرۋگە ارنالعان سالالىق جوبالاردى قارجىلاندىرعان. الايدا ەكولوگيالىق, يننوۆاتسيالىق جۇكتەمەسى بار جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ۇلەسى تومەن. سونداي-اق دايىن ونىمدەر, جەڭىل جانە فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىپ سياقتى باسىمدىققا يە باعىتتار قارجىلىق قولداۋ الماعان.
ونىڭ ۇستىنە, جەڭىلدىكتى نەسيەنىڭ تۇپكى الۋشىلارعا جەتۋى ۇزاققا سوزىلعان. ءتىپتى ۇكىمەت رەزەرۆىنەن شۇعىل ءىس-شاراعا بولىنگەن قاراجاتتى دا كەشىكتىرىپ پايدالانۋعا جول بەرىلگەن. جاپ توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆتىڭ پىكىرىنشە, جوبالاردى جەڭىلدىكتى قارجىلاندىرۋ ساپالى دايىندىق جۇمىسى ەسەبىنەن بىرنەشە ەسە جىلدام جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن جوبالاردى قاراجات بولىنگەنگە دەيىن الدىن الا قاراۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي, كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ باسشىلارى ەل قازىناسىنان ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا سالۋعا, سول ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا بولىنگەن قىرۋار قارجىنى جەدەل ۇلەستىرۋدىڭ ورنىنا, دەپوزيتتىك شوتتاردا ساقتاپ پايدا تابۋدى ءجون كورەدى ەكەن. بۇعان قوسا, قدب ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ۇقساس باعدارلامالارىن ءارتۇرلى سىياقى مولشەرلەمەسىمەن قارجىلاندىرعان. جەكەلەگەن قارىز الۋشىلارعا نەسيە بەلگىلەنگەن شەكتەن 1-2,5 پايىز تومەن مولشەرلەمەمەن بەرىلگەن. مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن جاسالعان مۇنداي كۇماندى «قايىرىمدىلىقتى» مۇلدەم تىياتىن كەز جەتكەن بولار.
مەملەكەتتىك اۋديتورلاردى ەرەكشە قايران قالدىرعان جايت – مەملەكەت باسشىسى ايتقان وتكىر سىنعا قاراماستان, قدب «كونتراگەنتتەردىڭ ايرىقشا توبى» دەپ اتالاتىن ءىرى بيزنەس وكىلدەرىن باسىمدىقپەن قارجىلاي قولداۋدى ودان ءارى جالعاستىرىپ وتىرعاندىعى. وسى قارجى ۇيىمىنىڭ كەيىنگى بەس جىلداعى نەسيە, ليزينگ جانە ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدەرىنىڭ جارتىسى سول, ايرىقشا ارتىقشىلىق بەرىلگەن توپقا تيەسىلى بولىپ شىقتى. بۇل قدب-نىڭ ءالى كۇنگە «تاڭداۋلى تۇلعالار توبىنىڭ جەكە بانكى» ىسپەتتى ەكەندىگىن كورسەتەدى ءارى جەڭىلدىكتى نەسيەگە تەڭ قولجەتىمدىلىك جانە ونى ءادىل ءبولۋ قاعيداتىن كورىنەۋ بۇزۋ بولىپ سانالادى دەيدى مەملەكەتتىك اۋديتورلار.
«اپاما جەزدەم ساي» دەمەكشى, «ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى» دا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدى ويلاپ ونشا «باس قاتىرمايتىن» ءتارىزدى. شىنتۋايتىندا, بۇل قورداعى قارجىلاندىرۋدىڭ باسىم باعىتى – ايقىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسەرى بار ليزينگتىك كەلىسىمدەر بولۋعا ءتيىس. سوعان قاراماستان, جوبالاردى ىرىكتەۋ بارىسىندا ولاردان كۇتىلەتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسەرگە باعالاۋ جۇرگىزىلمەيتىنى انىقتالدى. ءتىپتى مۇنداي باعالاۋدىڭ ادىستەمەسى دە جاسالماپتى.
سونداي-اق جەڭىلدىكتى نەسيە ءونىمنىڭ بەلگىلى ءبىر ءتۇرىنىڭ عانا ەكسپورتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بەرىلسە دە, كەز كەلگەن كومپانيانىڭ اتقارعان جۇمىسىن باعالاۋ كەزىندە ونىڭ بارلىق ءونىمى نەگىزىندە سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىنەن تۇسەتىن جالپى تابىسى ەسەپكە الىنادى ەكەن. مۇنىڭ ءوزى كوزدەلگەن ەكسپورتتىق تاۋاردى ءوندىرۋدىڭ قاجەتى شامالى بولاتىن جاعدايدى تۋىنداتادى. كومپانيالاردىڭ قارسى مىندەتتەمەلەرى ولاردىڭ وزدەرىنە ىڭعايلى ەتىپ جاسالعانى سونشالىق, قارىز الۋشىلاردىڭ ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا ىنتاسى دا جوق. سالدارىنان مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلگەن كاسىپورىندار ەكسپورتىنىڭ ۇلەسى 2020 جىلدان باستاپ ەكى ەسە, ياعني 9,1 پايىزدان 4,5 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن.
تاعى ءبىر تۇيتكىل – تاۋەكەل دەڭگەيى جوعارى جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا جول بەرىلگەنى. وسىنداي جوبالارعا قاتىستى ءونىم ەكسپورتىنىڭ جوسپارلارى ورىندالماعان, تولەمدەر دە كەشىكتىرىلگەن. ءتىپتى ەكەۋىنە ەكونوميكالىق دەفولت مارتەبەسىن بەرۋگە تۋرا كەلگەن. تۇتاستاي العاندا, مەملەكەتتىك اۋديت ناتيجەسىندە 1,2 ملرد تەڭگەنىڭ قارجىلىق بۇزۋشىلىعى تىركەلىپ, 25,9 ملرد تەڭگە ءتيىمسىز جوسپارلانىپ, جۇمسالعانى اشكەرەلەنگەن.
جوعارى اۋديتورلىق پالاتا «قازاقستاننىڭ دامۋ بانكىنىڭ» قىزمەتىنە جۇرگىزگەن اۋديت بارىسىندا انىقتالعان ەلەۋلى كەمشىلىك مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى مەملەكەتتىك قارجى ۇيىمىنىڭ قىزمەتىن قايتا قۇرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنىڭ ورىندالۋى سىن كوتەرمەيتىنىن ايعاقتاپ بەردى. الدە «تاڭداۋلى تۇلعالاردىڭ جەكە بانكىنە» ەكونوميكا سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان – ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ تالابى جۇرمەي مە؟
