اەس – ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك

كومىرتەگى كوزدەرى

تاياۋدا «Ranking» پورتالى اەس-ءتىڭ تيىمدىلىگى مەن ىقتيمال زياندى تۇسىن تارازىلاپ, حالىقارالىق تاجىريبەدەن سۇبەلى مىسالدار كەلتىرىپ, مالىمەت جاريا ەتتى. وعان سۇيەنسەك, ەنەرگەتيكا سەكتورىنىڭ كومىرقىشقىل گازى (CO₂) شىعارىندىلارى بارلىق جاھاندىق شىعارىندىنىڭ 40%-دان استامىن قۇرايدى. بۇل ونى كلي­مات­تىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەستەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدىرادى. كو­مىر­تەگى شىعارىندىلارىنىڭ نەگىزگى كوز­­دەرىنە مىنالار جاتادى:

• كومىر. كومىرتەكتى كوپ قاجەت ەتەتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ءبىرى, كيلوۆاتت-ساعاتىنا (گ/كۆت·ساعات) 800-1 000 گرامم CO₂ شىعارىندىلارىن تۋدىرادى. كومىر ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ماڭىزدى كوزى بولىپ قالا بەرگەنىمەن, ونىڭ قورشاعان ورتاعا كەرى اسەرى بالاما ىزدەۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىرادى.
• تابيعي گاز. ونىڭ كومىرتەگى ءىزى 400-500 گ/كۆت ساعات بولسا دا, ءوندىرۋ مەن تاسىمالداۋ كەزىندە مەتاننىڭ اعۋى كليماتتىڭ جالپى تەرىس اسەرىن ارتتىرادى.
• جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوز­دەرى. كۇن, جەل ەنەرگياسى ايتار­لىق­تاي از كومىر­­­تەكتى قاجەت ەتەدى, ولار­دا­عى شى­عا­­­رىن­دىلار سايكەسىنشە 20-50 جانە 11-12 گ/كۆت·ساعاتتى قۇرايدى. دە­گەن­­مەن اۋا رايىنا تاۋەلدىلىك پەن رە­زەرۆ­­تىك قۋاتتاردى قۇرۋ قاجەتتىلىگى كو­­­مىر­­­­­تەگى ءىزىن ارتتىرۋى مۇمكىن.
• اتوم ەنەرگەتيكاسى. اتوم ەلەكتر ستان­سالارىنىڭ CO₂ شىعارىندىلارى نەبارى 5,1-6,4 گ/كۆت·ساع قۇرايدى, بۇل اتوم ەنەر­گەتيكاسىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ­دىڭ ەكولوگيالىق تازا ادىستەرىنىڭ بىرىنە اينالدىرادى.

الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, اتوم ەنەرگەتيكاسى جوعارى دامىعان ەلدەردە كومىرتەگى شىعارىندىلارىنىڭ كولە­­مى ايتارلىقتاي تومەن. ەلەكتر ەنەر­گياسىنىڭ شامامەن 65%-ى اتوم ەلەكتر ستان­سالارىندا وندىرىلەتىن فران­­تسيا تاڭ­­عالارلىق ناتيجەگە جەتكەن. مۇندا CO₂ شىعارىندىلارى تومەن – نەبارى 56 گ/كۆت ساعات. 2023 جىلى وتكەن «COP-28» كونفەرەنتسياسىندا 20 ەل, سونىڭ ىشىندە اقش پەن فرانتسيا 2050 جىلعا قاراي يادرولىق قۋاتتى ءۇش ەسە ۇلعايتۋ تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويدى. سونداي-اق ەۋروپارلامەنت يادرولىق ەنەرگەتيكانى جاسىل ەنەرگيا تاكسونومياسىنا قوسۋعا داۋىس بەردى. بۇل ەۋروپادا, ءتىپتى الەمدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆالارىن اشادى. ال ءبىزدىڭ ەلدە ۋراننىڭ ۇلكەن قورى بار. سول سەبەپتى كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ازايتۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى رەتىندە اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋعا الەۋەتى جەتەدى.

الەم تاجىريبەسى جانە ەلىمىزدىڭ مۇمكىندىگى

فرانتسيا. كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ازايتۋ ماقساتىنداعى اتوم ەنەرگياسىن تابىستى پايدالانۋدىڭ جەتەكشى مىسالى. دەرەكتەرگە سايكەس فرانتسيا ىشكى جالپى ءونىمى 1970 جىلدارى ورتا ەسەپپەن جىلىنا 5%-عا ءوستى, بۇل جاڭا تەحنولوگيالار مەن ەنەرگەتيكالىق شەشىمدەردى ەنگىزۋگە قاراماستان كۇشتى ەكونوميكالىق ءوسۋدى كورسەتەدى. سونىمەن قاتار 1970 جىلدان بەرى اتوم ەنەرگياسىنا كوشۋ مەن ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ناتيجەسىندە جان باسىنا شاققانداعى CO₂ شىعارىندىلارى 40%-عا دەرلىك تومەندەدى.

اقش. «COP-28»-دە قول قويىلعان دە­­ك­لاراتسياعا سايكەس, بۇل ەل ەنەرگەتيكالىق تاۋەل­سىزدىككە قول جەتكىزۋ, كومىرتەگى شىعا­رىن­دىلارىن ازايتۋ ماقساتىندا سالا ماڭىزىن ءتۇسىنىپ, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا تاعى دا نازار اۋدارىپ وتىر. كەيىنگى ونجىلدىقتا امەريكالىق اتوم ەنەرگەتيكاسى ءارتۇرلى قيىندىققا تاپ بولدى, سونىڭ ىشىندە قولدانىستاعى رەاك­تورلاردىڭ ەسكىرۋى مەن قوعامدىق تەرىس پىكىر بار. دەگەنمەن تۇراقتى ەنەر­گە­تي­كالىق بولاشاقتىڭ قاجەتتىلىگىن سەزىنۋ, دەكار­بونيزاتسياعا ۇمتىلۋ ەلدەگى اتوم ەنەر­­گەتيكاسىنىڭ جاڭا كوكجيەكتەرىن اشادى.

اقش ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى (DOE) شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلار (SMR) سياقتى جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا بەلسەندى تۇردە قولداۋ كورسەتەدى. بۇل رەاكتورلار قاۋىپسىزدىكتى, مودۋلدىلىكتى, ايماقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە بايلانىستى يكەمدى تۇردە ورنالاستىرۋ مۇمكىندىگىن قوسا العاندا, بىرقاتار ارتىقشىلىقتى ۇسىنادى. DOE ءوز ستراتەگيالارىنىڭ بولىگى رەتىندە SMR سەنىمدى ءارى تازا ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى بولا الاتىنىن اتاپ كورسەتەدى, بۇل اسىرەسە كليمات پەن تۇراقتىلىق ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋدە ماڭىزدى.

اقش تەك يادرولىق گەنەراتسيالاۋ الەۋەتىن ارتتىرۋعا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جاھاندىق يادرولىق ەنەرگەتيكاداعى كوشباسشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە, سول ارقىلى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, حالىقارالىق كليماتتىق مىندەتتەمەلەردى قولداۋعا ۇمتىلادى.

گەرمانيا. بۇل ەلدىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكادان تولىق باس تارتۋعا ۇمتىلۋىنا قاراماستان, وسى شەشىمدى كوپتەگەن ساراپ­شى اسىعىس, سونىمەن قاتار سترا­تە­گيالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز دەپ قابىل­دادى. 2011 جىلى فۋكۋسيما اپاتىنان كەيىن 2022 جىلعا قاراي اتوم ەلەكتر ستانسالارىن جابۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ونىڭ ورنىنا جەل مەن كۇن سياقتى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى بەلسەندى تۇردە دامىتا باستادى. دەگەنمەن ەنەرگە­تي­كا­لىق ستراتەگيانىڭ كۇرت وزگەرۋى بىرقاتار ماسەلە تۋدىردى. بىرىنشىدەن, ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تۇراقتىلىعى تۇر­­عى­سىنان جاڭارتىلاتىن كوزدەرگە كوشۋ قيىنعا سوقتى. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوز­دەرىنەن ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋدەگى ۋاقىتشا ولقىلىقتار گەرمانيانى كومىر مەن تابيعي گازعا كوبىرەك تاۋەلدى ەتۋگە ءماجبۇر ەتتى, بۇل ءوز كەزەگىندە CO₂ شىعا­رىن­دىلارىن ارتتىردى. وتپەلى كەزەڭنىڭ ءتيىستى جوسپارىنسىز يادرولىق ەنەرگەتيكانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن توقتاتۋعا اسىعۋ ەلدى كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسەتىن قۋاتتى قۇ­رال­سىز قالدىردى. اتوم ەنەرگياسى تومەن كومىرتەكتى ءارى تۇراقتى بولا وتىرىپ, تۇراقتى ەنەرگەتيكا جۇيەسىنە كوشۋدە شەشۋ­­­­شى ءرول اتقارا الادى, بىراق ودان باس تارتۋ گەرمانيانىڭ كومىرتەگى ءىزىن ارتتىردى.

وڭتۇستىك افريكا (4,4%), ءۇندىستان (3,1%) سياقتى يادرولىق ەنەرگيانىڭ ۇلەسى از ەلدەردە CO₂ شىعارىندىلارى تىپتەن كوپ: تيىسىنشە 707 جانە 713 گ/كۆت/ساع. شىعا­­رىن­­دى­لاردى ايتارلىقتاي ازايتار الدىندا بارلىق ەنەرگەتيكالىق سەكتوردى دەكار­بو­نيزاتسيالاۋ قاجەت. دەگەنمەن قازىرگى ۋا­­­­قىت­تا كوپتەگەن سەبەپكە بايلانىستى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنا ۇلكەن نازار اۋدارىلادى:

• بىرىنشىدەن, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى – كومىر­تەكسىزدەندىرۋدىڭ ەڭ وڭاي سەكتور­لا­رى­نىڭ ءبىرى, ويتكەنى اتوم ەنەرگياسى سياقتى تومەن كومىرتەكتى نۇسقالار بار.
• ەكىنشىدەن, ەلەكتر ەنەرگياسى سوڭعى پايدالانۋ ساتىسىندا تازا بولادى, ونىڭ ەكى نەگىزگى ارتىقشىلىعى بار – قالالىق جەرلەردە اۋانىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, شىعارىندىلاردى ورتالىقتاندىرۋ, ولاردى رەتتەۋدى جەڭىلدەتۋ.
• ۇشىنشىدەن, ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ CO₂ شىعارىندىلارىنىڭ قارقىندى كوزى بولادى. تۇپكىلىكتى ەنەرگيا تۇتىنۋدىڭ شامامەن 20%-ى عانا ەلەكتر ەنەرگياسى ەسەبىنەن بولسا, ونىڭ ءوندىرىسى ەنەرگياعا بايلانىستى بارلىق شىعارىندىنىڭ 40%-دان استامىنا جاۋاپ بەرەدى.

تومەن كومىرتەكتى ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋ – ەڭ وزەكتى ماسەلە. ويتكەنى ەلىمىزدەگى پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن تاراتۋ دەڭگەيى وتە جوعارى – الەمدە 2-ورىندامىز. 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا بىزدە CO₂ شىعارىندىلارىنىڭ كولەمى 821 گ/كۆت ساعات بولدى. سەبەبى ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 77%-دان استامى كومىر جاعاتىن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىندا (جەس) وندىرىلەدى.

پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىنىڭ بۇل كولەمىن تومەن كومىرتەكتى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ ارقىلى عانا ازايتۋعا مۇمكىندىك بار. ءبىزدىڭ جاعدايدا بۇل – اتوم ەلەكتر ستانساسىن ىسكە قوسۋ.