مەرەيتويعا مەكەمەلەر قالاي دايىندالۋدا؟

ەلورداداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە  قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويىنا دايىندىق جۇمىستارى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى. مادەنيەت جانە سپورت مينيستر­لىگىنىڭ مادەنيەت جانە ونەر ىستەرى دەپارتامەنتى بۇگىنگى كۇنى ۇلتتىق فيلمدەردىڭ باعدارلاماسىن جاساپ, سونىڭ اياسىندا كوركەمسۋرەتتى, دەرەكتى جانە انيماتسيالىق فيلم­­دەردى جارىققا شىعارۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋدا ەكەن. دە­پارتامەنتتىڭ ديرەكتورى اق­توتى رايىمقۇلوۆانىڭ ايتۋىنشا, 10 بولىمنەن تۇراتىن «قازاق ەلى» تەلەسەريالىنىڭ ستسەناريى جازىلىپ, 6 بولىمنەن تۇراتىن «ەل اماناتى» انيماتسيالىق ءفيلمىن تۇسىرۋگە دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە كورىنەدى. «قازاق ەلى» ءفيلمىنىڭ اۆتورلارى – سماعۇل ەلۋباەۆ پەن تيمۋر جاقسىلىقوۆ. فيلم­دە كەرەي مەن جانىبەك حاندار­دان باستاپ قاسىم مەن بۇرىن­دىق حاندارعا دەيىن ءبىزدىڭ تاريحى­مىز قامتىلادى. وسى ءفيلمدى حالىقارالىق ارەناعا شىعارۋ ماقساتىندا شەتەلدەردىڭ دە, ءوزىمىزدىڭ دە كورنەكتى ۇلتتىق كينو سالاسىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇر­گەن ازاماتتارىمىزدان تۇرا­تىن توپ قۇرىلۋدا. قازاق حان­دى­عىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىن بايان­دايتىن ءفيلمنىڭ ارقايسىسى 30 مينۋتقا سوزىلادى. فيلمگە  عى­لىمي-تاريحي, فوتودەرەكتەر دە جيناقتالۋ ۇستىندە. سونداي-اق, «ەل اماناتىنا» كەلەر بولساق, وندا كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ جاس شاعىنان باستاپ تاققا وتىرۋىنا دەيىنگى كەزەڭ, ءاز-تاۋكە, ابىلاي حان, ناۋرىزباي, قابانباي, قاراساي سىندى باتىرلار مەن  اڭىراقاي شايقاسى مۋلتفيلمگە ارقاۋ بولادى. اتالعان كينوجو­بالار تاري­حىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇن­دى­لىق­­تار مەن ەل تاريحىندا ءوش­پەس ءىز قال­دىرعان تاريحي تۇلعا­لارى­مىز­دى كەڭىنەن تانىستىرا وتىرىپ, ۇر­پا­عىمىزدى ۇلتتىق-پاتريوتتىق تاربيەگە باۋلۋدى كوزدەيدى» دەدى ول. كوبىندە شەتەلدىك تاريحشى­لاردىڭ قازاق مادەنيەتىنە ءبىر­جاقتى باعا بەرەتىنى, كوشپەلى حالىق بولعان دەگەن پىكىردە ەكەنى بۇگىندە كوبىمىزگە بەلگىلى جايت. بريفينگكە قاتىسقان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پرو­فەسسور زەينوللا ساماشەۆ قازاقتا كوشپەلى جانە وتىرىقشى مادەنيەت قوسارلانا دامىعانىن ايتا كەلە, جوعارىداعى پىكىردى تەرىسكە شىعارۋ تاريحشىلاردىڭ باستى مىندەتى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. «جالپى, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى – ءبىز ءۇشىن الەمدىك ماڭىزى بار وقيعا. دەگەنمەن, ول وزىنەن ءوزى قۇرىل­عان مەملەكەت ەمەس, ونىڭ ال­دىندا مىڭداعان جىلدىق تاري­حي ۇدەرىستەر بولعان. بۇعان قاتىستى ەلباسى ۇلىتاۋ تورىندەگى سۇحباتىندا «شىعىستا – بەرەل, باتىستا – سارايشىق, وڭتۇستىكتە – تۇركىستان» دەپ ەرتەدەن بەرگى مادەني قۇندىلىقتارىمىزدى اتاپ وتكەن بولاتىن. ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزداعى مىندەت – قازاق حاندىعى قۇرىلعانعا دەيىنگى تاريح پەن قازاق حاندىعى قالاي قۇرىلدى دەگەن ماسەلەنى تاريحي ساباقتاستىق تۇرعىسىنان زەرتتەۋ», دەگەندى ايتتى پروفەسسور. ول, سونداي-اق, قازاق ەلىندەگى باعالى تاريحي مۇرانىڭ ءبىرى – سارايشىق قالاسىنىڭ جاعدايىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ز.سا­ماشەۆتىڭ ايتۋىنشا,  قازاق حان­دىعىنىڭ تاريحىمەن تىعىز باي­لانىستى سارايشىق قالاسى بۇگىندە قۇرىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. سوندىقتان وسى مەرەيتويدىڭ تۇسىندا قالانى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن قولعا الۋ كەرەك جانە وعان جەرگى­لىكتى بيلىك ارالاسۋى قاجەت. ەلدەگى باسقا ەسكەرتكىشتەردىڭ جاعدايى قانداي دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايتىنى ايقىن. بۇل تۋرالى جۋرناليستەر ساۋا­لىنا «قازقايتاجاڭعىرتۋ» رەس­پۋب­ليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپ­ورنىنىڭ ديرەكتورى قانات تۇياقباەۆ جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىل ەلىمىزدە وتە قۇندى دەگەن 14 ەسكەرتكىش قال­پىنا كەلتىرىلەدى ەكەن.  «2004 جىلى ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا 73-تەن اسا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاريحي-مادەني رۋحانيات ەسكەرتكىشتەرى قالپىنا كەلتىرىلدى», دەگەن ق.تۇياقباەۆ قازاق حاندىعى داۋىرىندەگى قالالاردا سالىنعان ەسكەرتكىشتەرگە دە توقتالا كەتتى. «قازاق حاندىعىنىڭ اۋ­ما­عى قازاق جەرىندەگى توعىز قالا­­نى قامتيدى. تۇركىستان, ساۋران, سىعاناق قالالارى قازاق حان­دى­عىنىڭ ماڭىزدى ورتالىق­تارى بولعان. سولاردىڭ ءبىرى – ساۋران قالاسىنا توقتالايىق. ساۋران قالاسىنداعى XV, XVI, XVII عاسىر­لاردا سالىنعان تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ كوپشىلىگى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان. ياعني, سول زاماندا قابىرعاسى قالانعان مەشىت-مەدرەسەلەر ءبىلىم بەرۋ ماقساتىندا سالىنعان. ساۋران قالاسىنىڭ اۋماعىنداعى مەشىت-مەدرەسەلەر قالپىنا كەلتىرىلىپ, اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالعان. سونداي-اق, سىعاناق قالاسىنداعى مەشىت-مەدرەسەلەر دە قازىر اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي قىزمەتىن اتقارۋدا. ال, ءبىزدىڭ مەكەمەنىڭ 2015-2017 جىل­دارعا ارنالعان جۇمىس جوسپارىنا سايكەس, 30-دان اسا تاريحي-مادەني مۇرامەن جۇمىس ىستەۋ كوزدەلىپ وتىر. سولاردىڭ ىشىندە 14 ەسكەرتكىش بيىل قالپىنا كەلتىرىلەدى», دەدى ق.تۇياقباەۆ. ال قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋعىزىپ, عالىمدار تۇرماق جاي قىزى­عۋشىلاردىڭ وزىنە «كەنە­سارىنىڭ باسى قايدا؟» دەگىزگەن ماسەلەگە بۇل مەرەيتويدىڭ تۇسىندا دا نۇكتە قويىلمايتىن سىڭايلى. شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى حانكەلدى ءابجانوۆ ەندى حاننىڭ باسىن باتىس سىبىردەن ىزدەۋ كەرەك دەگەن بايلامىن ايتتى. «كەنەسارى بابامىزدىڭ باسىن قايتارۋ – كۇن تارتىبىنەن تۇسپەگەن ماسەلە. قازىر ءبىزدىڭ ينستيتۋت مەملەكەتتىك قولداۋ اياسىندا وسى ماسەلە بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. كەنەسارىنىڭ باسى ماسكەۋ­دەن دە, پەتەربۋرگتەن دە تابىل­مايتىن سياقتى. ەڭ قىمبات دۇنيە­لەردى ساقتايتىن «مەملەكەتتىك قور­عاۋ» دەگەن بار. كەنەسارى حاننىڭ باسى سول جەردە بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار. سوندىقتان, كەنەسارى حاننىڭ باسىن باتىس سىبىردەن, ومبىدان ىزدەۋ كەرەك دەگەن تاعى ءبىر بايلامعا كەلىپ وتىرمىز», دەدى ول. ايگۇل سەيىلوۆا, «ەگەمەن قازاقستان».