سالتاناتتى ءىس-شارا ءابىش كەكىلباي ۇلى اتىنداعى وبلىستىق مۋزەي الدىنداعى قايراتكەر ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويۋمەن باستالدى. «دوستىق» عيماراتىندا جالعاسقان عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانى اشقان ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ الدىمەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جازۋشىنىڭ 85 جىلدىعىنا وراي جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىدى.
ءماجىلىس سپيكەرى سوزىندە ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ 85 جىلدىق مەرەيتويى شىن مانىندە حالىقتىڭ مەرەكەسى, ۇلتتىڭ تويى ەكەنىن اتاپ, الاش ابىزىنىڭ ادامي بولمىسىن, قايراتكەرلىك قىرلارىن ەسكە السا, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرداۋلەت قيلىباي ەل تاريحىندا باعا جەتپەس مۇرا, وشپەس ءىز قالدىرعان جازۋشىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ەرەكشە توقتالىپ, اۋقىمدى ءىس-شارانىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
– كيەلى تۇبەك توپىراعىنان تۇلەگەن دارا دارىن, اتاق-داڭقى تورتكۇل الەمگە تانىلعان ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ىزىندە ماڭگى ومىرشەڭ باي مۇراسى, ءسوزىن اسپەتتەگەن ويلى وقىرمانى قالدى. ءابىش اعا كوزى تىرىسىندە-اق ءبىرتۋار تالانت يەسى رەتىندە تانىلدى. شالقار بىلىمىمەن, تەرەڭ پايىمىمەن, بيىك وي-ورەسىمەن دارالاندى. وي قۋاتى زور قالامگەر ادەبيەت الەمىنە سونى سەرپىن الا كەلدى. قازاق رۋحانياتىن اسا قۇندى جادىگەرلەرمەن تولىقتىرا ءتۇستى. ونىڭ شۇرايلى, ءنارلى, وبرازدى ءتىلى, سۇبەلى وي تولعامدارى, كەسەك كەيىپكەرلەرى وقىرماندى تەرەڭ ويعا بولەدى. ءابىش اعانىڭ تۇلعاسى تۋرالى تەرەڭ تولعام, بىرنەشە كىتاپقا ارقاۋ بولارلىق دۇنيە. مۇنى ءبىز قالام ۇستاعان قاۋىمنىڭ ەنشىسىنە قالدىرساق دەيمىز. كەلەشەك ىرگەسى – كەلەر ۇرپاق ساناسىندا اردا ازامات ەسىمى ەش كومەسكىلەنبەي, ماڭگى جارقىراي بەرۋى ءۇشىن مۇنداي ساليقالى ءىس-شارالار زاڭدى جالعاسىن تابا بەرمەك, – دەدى ءوڭىر باسشىسى نۇرداۋلەت قيلىباي.
كونفەرەنتسيانىڭ پلەنارلىق ماجىلىسىندە پرەزيدەنت كەڭەسشىسى, اكادەميك باۋىرجان وماروۆ, اكادەميك كارىمبەك قۇرماناليەۆ, «قازاق گازەتتەرى» جشس باس ديرەكتورى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەدىل جاڭبىرشين, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءجانبيبى دۇيسەنباەۆا, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, كاستومونۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ورحان سويلەمەز ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى, ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق مۇددەنى دارىپتەۋدەگى ەڭبەكتەرى, سونداي-اق پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ قالىپتاسۋىنا قوسقان ۇلەسى بويىنشا وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعاپ, ونىڭ قوعامداعى ورنى مەن ماڭىزى تۋرالى بايانداما جاسادى.
باۋىرجان وماروۆ زاڭعار جازۋشىنى ادەبيەتكە الىپ كەلگەن فاكتورلارعا جان-جاقتى توقتالدى. اۋليەلى مەكەندە تۋعان ءابىشتىڭ سانا-سەزىمى ەرتە ويانىپ, بالا كەزىنەن كىتاپقۇمار بولعانى بەلگىلى. بەسىكتەن بەلى شىققان بالا كەزىنەن كوپ وقىپ, ىزدەنگەنىن, اۋەستىكپەن ولەڭ جازعان جىلدارىن ەسكە الدى. بالا ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا عيبراتتى عۇلاما الشىن مەڭداليەۆ مەكتەبىنىڭ اسەرى دە از بولماعان. ادەبيەت الەمىنە جول اشقان وسى فاكتورلار مۇحتار اۋەزوۆ جانە تاۋمان اماندوسوۆ تالىمىنە الىپ كەلگەنىن ايرىقشا اتاپ كورسەتتى بايانداماشى.
قازمۋ-دىڭ بەسىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە لەۆ تولستويدىڭ «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» رومانىن اۋدارۋعا قاتىسىپ, ونىڭ الدىندا موپاسساننىڭ ء«ومىر», «پەر مەن جان» روماندارىن تارجىمالاعان, ستۋدەنت كەزىندە ساياسي مانسۇقتالعان ادەبيەتتەرگە باس قويىپ, وزىنشە ويلاۋعا بەيىمدەلگەن كەكىلباي ۇلىن عالامات قابىلەت-قارىمىنىڭ سىرىنا ۇڭىلگەن عالىم: «ابىشكە دەيىن پروزاشىلار جەر بەتىندەگى تىرشىلىككە كولدەنەڭىنەن قاراعان دەپ ەسەپتەيمىن. ال ول بولسا, تۇڭعىش رەت جەرگە تىگىنەن كوز سالدى. شىعارمالارىنىڭ جەلىسىندە بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىق بار. ءابىش – پلانەتاعا عارىش بيىگىنەن قاراعان قالامگەر» دەگەن اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ءسوزىن مىسالعا كەلتىردى.
ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ادەبي-سىن ماقالالارى مەن سۇحباتتارىنا, تاريحي تاقىرىپتى قامتۋىنا, كوركەمدىك كەستەسى جوعارى, نەگىزگى جەلىدەن اۋىتقىمايتىن ناعىز شىندىعىنا, ونىڭ ادەبيەتتەگى قولتاڭباسى مەن ستيلىنە, پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارىنا جان-جاقتى توقتالعان بايانداماشى:
«كەكىلباي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق لابوراتورياسىنداعى ەرەكشە توقتالاتىن تۇس – «كۇيشى» پوۆەسىندە «ماڭگۇرت» ۇعىمىن ەنگىزۋى. بۇل – ونىڭ سۋرەتكەر رەتىندەگى ۇلى جاڭالىعى. ارادا ون ەكى جىل وتكەن سوڭ بۇل تەرميندى شىڭعىس ايتماتوۆ «بوراندى بەكەتىندە» قولدانعانى بارشاعا ءمالىم. شىقاڭ پوۆەستى «درۋجبا نارودوۆ» جۋرنالىنان وقىپ, ماڭگۇرت تاقىرىبىنا قاتتى قىزىققانىن ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ وزىنە ايتىپتى. ءبىر زاماندا ماسكەۋلىك ادەبيەت سىنشىلارى بۇل ۇقساستىق جونىندە ەداۋىر شۋ كوتەرگەن. باسقا بىرەۋ بولسا, اتتانداپ, ايقاي سالار ەدى. ال كەڭدىگى مەن كەمەلدىگى بىردەي كەكىلباي ۇلى مۇنى ءبىر ماسەلەگە ءار قىرىنان كەلۋ دەپ قارايدى. جانبولات اۋپباەۆقا بەرگەن سۇحباتىندا: «مەن شەكسىز كەكشىلدىك شەكسىز قاتىگەزدىككە, ال شەكسىز قاتىگەزدىك رۋحاني ماڭگۇرتتىككە ۇرىندىراتىنىن ءسوز ەتسەم, شىڭعىس ايتماتوۆ رۋحاني ماڭگۇرتتىكتىڭ قايتادان شەكسىز قاتىگەزدىكتى تىرىلتەتىنىن ەگجەي-تەگجەيلەدى» دەپ تۇسىندىرەدى. سەگىزىنشى سىنىپ وقىپ جۇرگەنىندە پلاگياتتى اشكەرەلەگەن ول ماڭگۇرت ماسەلەسىنە پلاگيات دەپ قارامايدى. اعايىندىقتى ارداقتاپ, دوستىقتى دارىپتەگەنى شىعار», دەدى. بۇل باۋىر حالىقتار اراسىنداعى عانا ەمەس, قالامگەرلەر اراسىنداعى سىيلاستىقتى, كەڭدىكتى تانىتاتىن, ۇلگى ەتەتىن تۇس.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ە.جاڭبىرشين ء«ا.كەكىلباي ۇلىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى قىزمەتى» بايانداماسىندا تۇلعانىڭ ساياسي كەلبەتىن اشىپ كورسەتتى.
«كەڭەس وداعى ىدىراپ, قازاق ەلى قايتا شاڭىراق تىكتەگەن ساتتەن باستاپ ساياساتقا باتىل ارالاستى. بۇل قايتا قۇرۋ ساياساتىنىڭ باستالعانىنا بەس جىلداي وتكەن, ەل ءىشى دەموكراتيالىق وزگەرىستەردىڭ ءدامىن تاتىپ, «تەمىر شىمىلدىقتان» بوساپ, ءسوز ەركىندىگى ءتيىپ, قوعامنىڭ قىزۋ قايناپ جاتقان كەزى ەدى. ءابىش اعامىز وسى تۇستا قازاق ەلدىگىن بەكىتۋ جولىندا ۇلتتىق ساياساتتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بىلەك سىبانا كىرىستى.
وسى جولدا ابەكەڭ پارلامەنت ينستيتۋتىن تاڭدادى. بۇل ساياساتقا العاشقى قادام باسۋ ءۇشىن ناعىز شىڭدالاتىن, حالىقپەن ەتەنە جۇمىس جاسايتىن, ەلدىڭ ماسەلەسىن پرەزيدەنتتىڭ الدىندا ناقتى كوتەرە الاتىن ساياسي مىنبەر ەدى. ال ساياسي كۇرەس الاڭىنىڭ شىڭى – سايلاۋ», دەگەن بايانداماشى جازۋشىنىڭ ەلدەگى تۇڭعىش ءبىرمانداتتى سايلاۋدا ەرتىس-بايان وڭىرىنەن جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتىعىنا سايلاۋعا ءتۇسىپ, ءوزى تۇلەپ ۇشقان كيەلى ماڭعىستاۋدان ەمەس, قانىش پەن الكەيدىڭ ءتول توپىراعى قاسيەتتى باياناۋىلدان دەپۋتات بولىپ سايلانعانىن ايتتى.
ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ قايراتكەرلىگى, دەپۋتات رەتىندە اتقارعان, قاتىسقان ىستەرىنە جان-جاقتى توقتالدى. ۇلتتىق ساياسات, مادەنيەت جانە ءتىلدى دامىتۋ كوميتەتىن قاداعالاعان دەپۋتات جازۋشىنىڭ باستاماسىمەن ء«باسپاسوز جانە باسقا دا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى», «تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى», ء«دىني سەنىم بوستاندىعى جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» سياقتى ماڭىزدى زاڭدار قابىلدانعاندىعى, قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە اتا زاڭىمىزدا ناقتى كورىنىس تابۋىنا ىقپال ەتكەندىگى, ۇكىمەت الدىندا وتكىر ماسەلەلەر كوتەرگەنىن ايتىپ, ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ العاشقى پارلامەنتتىك ينستيتۋتىن ءابىش باستاعان ءبىر توپ حالىق قالاۋلىلارى قالىپتاستىرعانىن جەتكىزدى.
«دەپۋتات ءابىش كەكىلباي ۇلى كۇردەلى كەزەڭدە مەملەكەتتىك باسقارۋ ءىسىن, ونىڭ ىشىندە پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىن جەتىلدىرۋگە ايانباي قىزمەت ەتتى. ەلدىك سانانى قالىپتاستىرۋعا ەسەلى ەڭبەك ءسىڭىردى. الايدا تۇعىرلى تۇلعانىڭ پارلامەنتتەگى قىزمەتى ءالى تولىق زەرتتەلمەي جاتىر. الداعى ۋاقىتتا قازاق ويشىلىنىڭ پارلامەنتاريزمدى دامىتۋداعى سۇبەلى ەڭبەگى عالىمداردىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ تاقىرىبى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى ەدىل جاڭبىرشين.
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك كەنجەحان ماتىجانوۆ «ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەردىڭ ابىز جىرشىسى», بەلگىلى قالامگەر ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ء«ابىش كەكىلباەۆتىڭ الەمدىك كەڭىستىگى» تاقىرىپتارىندا بايانداما جاساپ, مەرەيتوي يەسىنىڭ ادامگەرشىلىك, قالامگەرلىك بولمىسىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتۋگە تىرىستى.
پلەنارلىق وتىرىسىندا كوشەلى ويلار ايتىلعان عىلىمي-كونفەرەنتسيا سەكتسيالىق وتىرىستا جالعاستى. ء«ا.كەكىلباي ۇلى شىعارمالارىنداعى وتاندىق تاريح ماسەلەلەرى», ء«ا.كەكىلباي ۇلى مۇراسى مۋزەي قىزمەتى كونتەكسىندە», ء«ا.كەكىلباي ۇلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى», سونداي-اق ء«ا.كەكىلباي ۇلىنىڭ ادەبي شىعارماشىلىق مۇراسى» تاقىرىپتارىندا وتكەن سەكتسيالىق جۇمىستاردا عالىمدار جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعىن بۇگىنگى ناسيحاتتالۋ تۇرعىسىنان تالدادى, تالقىلادى, زەردەلەدى, ۇسىنىس-پىكىر ءبىلدىردى.
ء«ابىش كەكىلباي ۇلى وقۋلارى-2024» حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسىندا ابىشتانۋعا, قالامگەردىڭ سان قىرلى شىعارمالارىن ناسيحاتاتۋعا بەلسەندى اتسالىسىپ جۇرگەن ازاماتتار ماراپاتتالدى. كونفەرەنتسيادان سوڭ قوناقتار ءا.كەكىلباي ۇلى اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە ەكسكۋرسيا جاسادى. سونداي-اق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا اياسىندا III حالىقارالىق «Abish alemi» تەاتر فەستيۆالىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى.
ماڭعىستاۋدا ءابىش كەكىلباي ۇلىنا ارنالعان ءىس-شارا جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. اقتاۋدا 7 قازان كۇنى ء«ابىش الەمى» اتتى جىر ءمۇشايراسى وتەدى. «سالاماتتى ەل» قوعامدىق قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جازۋشى شىعارماشىلىعىن حالىق اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا وتەتىن بايقاۋعا اقتاۋ قالاسىنداعى مەكتەپتەردىڭ 8-11 سىنىپ وقۋشىلارى قاتىسادى.
ەكى كۇنگە سوزىلعان كونفەرەنتسيانىڭ سوڭعى كۇنىندە قوناقتارعا عىلىمي-تانىمدىق ساياحات ۇيىمداستىرىلىپ, ولار شوپان اتا, بەكەت اتا رۋحىنا زيارات ەتۋمەن قاتار, بوزجىرا شاتقالىنا ساياحاتتايدى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
