ءبىر كۇنى ۇستازىم اكادەميك ءابدۋالى قايدار اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «تاۋعا بىتكەن جالبىز» دەگەن كىتاپشاسىن قولىنا قالام ۇستاپ مۇقيات وقىپ وتىرعانىن كوزىم شالدى. «اقسەلەۋدىڭ كىتابى ما؟» دەپ سۇرادىم. ابەكەڭ: ء«يا, اقسەلەۋ. مەنىڭ وسىمدىك اتاۋلارىن زەرتتەپ, جيناپ جۇرگەنىمە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى عوي. وسى اقسەلەۋدەن باسقا وسىمدىك اتاۋلارىن, جالپى ءتىلدى, قازاقتىڭ ادەت-عۇرپى مەن سالت-داستۇرلەرىن جاقسى بىلەتىن ادامدى كەزدەستىرمەدىم. قىتايدان كەلگەن ۇلكەن كىسى بولۋ كەرەك ءوزى» دەسىن. مەن ىلە-شالا ول كىسىنى بىلەتىنىمدى كورسەتىپ: «جوق, اعا, مەن احاڭدى جاقسى تانيمىن. ول قىرىققا ءالى جەتپەگەن جاس جىگىت قوي. قاراعاندى جاقتان, جاڭاارقادان» دەپ باستاي بەرگەندە: «قويشى, ەردەن, قاراعاندى جاقتا وسىنشاما ءتىلدى تەرەڭ بىلەتىن ادام قايدان بولسىن؟» دەگەن ابەكەڭنىڭ شورت كەسكەنى تاڭعالدىردى. «ابەكە-اۋ, اقسەلەۋ اعام قاراعاندىدان الماتىعا كوشىپ كەلىپ, قازىر «سوتسياليستىك قازاقستاندا» جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن ەستىدىم. راس بولسا, مەن ونى تاۋىپ الىپ, سىزبەن تانىستىرايىن» دەگەنىمە ءابدۋالى تۇعانباي ۇلى قاتتى قۋانىپ, ريزاشىلىعىن جاسىرمادى... ۇستازىمدى اقسەلەۋ اعامەن تانىستىرىپ, ءوزىم دە جاقسى ارالاسا باستادىم.
ءارى-بەرىدەن سوڭ, احاڭنىڭ «كۇڭگىر-كۇڭگىر كۇمبەزدەر» دەگەن كىتابىن ورىسشاعا اۋدارىپ تا شىقتىم. 1982 جىلى ۇيلەنۋ تويىما الماتىدان اۋىلعا ارنايى ۇشىپ كەلىپ, نيەت-تىلەگىن ايتقان سوڭ, قوڭىر ءۇندى دومبىراسىن كۇمبىرلەتە جونەلدى, ءوزى شىعارعان ءبىر كۇيىن ارناعانى ءالى ەسىمدە...
كەشە اقپاراتتىق كەڭىستىكتە 1991 جىلى عالىمدار ءبىراۋىزدان ماقۇلداعان, ودان كەيىن وتىز جىلدان استام ۋاقىت ءساتتى پايدالانىپ كەلە جاتقان «ورتاق تۇركى الىپبيىنە» وزگەرىس ەنگىزىلدى دەگەن حابارعا بايلانىستى ەسىمە ءبىر وقيعا ءتۇستى. ويتكەنى لاتىن ءارىپتى الىپبيگە كوشۋدىڭ باستى ماقساتى ء«ۇي ىشىنەن ءۇي تىگۋ», باسقا باۋىرلاس ەلدەر سانالاتىن وزبەك, تۇرىكمەن, ازەربايجان, تۇرىكتىڭ الىپبيىنە ۇقسامايتىن ءبىر ەرەكشە جازۋدى جاساقتاۋ ەمەس, كەرىسىنشە, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ سوزىمەن ايتساق, «باسقا تۇركىتىلدەستەرگە جازۋ ءتىلىمىز تۇسىنىكتى بولۋدىڭ مۇكىندىگىنشە جاناستىرۋ جاعىنا قاراپ يكەمدەۋ». ال وزگەرتىلگەن نۇسقا بويىنشا, ەندى, مىسالى, ازەربايجانشا qul «قۇل», qum «قۇم», bur «بۇر, بۇرۋ, بۇرماق» سىقىلدى مىڭداعان سىرت ءپىشىنى دە, ماعىناسى دا بىردەي سوزدەردى بۇدان بىلاي قازاق ءدال سولاي qul, qum, bur تۇرىندە ەمەس – qŭl, qŭm, bŭr دەپ جازۋدى جوسپارلاپ وتىر. اقىلعا سيا ما, ويلانىپ كورىڭىزدەرشى؟ قايتالاپ ايتامىز, ماعىناسى مەن سىرتقى ءپىشىنى بىردەي سوزدەردى وزگەرىسسىز جازۋدىڭ سەبەبى – تىلدەرىمىزدىڭ ءبىر-بىرىنە جاقىنداسۋىنىڭ, جاناسۋىنىڭ كەپىلى. سوندىقتان جازۋىمىزدىڭ ءبىرىزدى, بىرىڭعاي بولۋى شارت. ەكىنشى اعاتتىق, ورتاق تۇركى الىپبيىنەن قازاقتىڭ ءتول داۋىسسىز [w] دىبىسىنىڭ لاتىن تاڭباسى – W ءارپى الىنىپ تاستالعان. ورىس تىلىندە بۇل دىبىس بولماعاندىقتان ونى كەيدە «ۆ» ارپىمەن (كوكچەتاۆ), كەيدە داۋىستى «ۋ» دىبىسىنىڭ تاڭباسىمەن (اكتاۋ) بەلگىلەپ جۇردىك. جيىنعا وسى بۇرىنعى ەسكى ەملە ءداستۇرىن ساقتاعىسى كەلگەن ءبىر جەرلەسىمىزدىڭ قاتىسقانى كورىنىپ-اق تۇر... الايدا ەسكى قاتەلەردى ساقتاۋ – تىلگە جاسالعان زورلىق... وسىنى باياعىدان اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىز جاقسى بىلگەن. ەسكە تۇسكەن وقيعاعا ورالايىن.
2006 جىل. جۋىردا عانا ءتىل كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالعان تۇسىم. الدىمداعى حاتشى قىز اسىعا جۇگىرىپ كىردى: «ەردەن اعا! ءبىر فاكس كەلدى! دەپ, – اقسەلەۋ اعادان!». قولىندا ءبىر پاراق قاعاز. وقي باستادىم. ادەتتەگىدەي قولىمەن ەمەس, كومپيۋتەرمەن تەرىلگەن ەكەن. رەسميلەۋ, سالماعى اۋىرلاۋ بولسىن دەگەنى عوي اعامنىڭ, دەپ ءتۇيدىم ىشتەن. يا, ءدال سولاي, قولىمەن جازىلعان تالاي حاتتارىن «اينالايىن, ەردەن» دەپ باستايتىن اعامنىڭ بۇل جولعى جازباسى ەرەكشە سالقىنقاندى, بايىپتى, مازمۇندى ەكەنىن ءتۇسىندىم. وزىنە عانا ءتان وي ايقىندىعى, پايىم تەرەڭدىگى, ءسوز ساپتاۋ شەبەرلىگىمەن قاتار بولاشاققا الاڭداۋى, ەل مەن ءتىل مۇددەسىن بارىنەن بيىك قوياتىن جان-دۇنيەسىنىڭ تولقۋى كوزگە ۇرىپ تۇر.
«قۇرمەتتى ەردەن زادا ۇلى قاجىبەك!
لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – قازاق حالقى ءۇشىن تاريحي قاجەتتىلىك. ونداي قاجەتتىلىككە قاتىستى مىنانداي قيسىنداردى الدىمەن اتاۋعا بولادى:
– لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ارقىلى تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى ەتىلىپ, ازاتتىعىمىزدىڭ اقىرى قايىرلى بولادى;
– قازاق حالقى وتارشىلدىق زارداپتارىنان ارىلۋ ءۇردىسىن جەدەلدەتە تۇسەدى;
– قازاق ءتىلى ءتول دىبىستىق زاڭدىلىقتارىمەن قاۋىشىپ, ءارى قاراي دامۋىنا جول اشىلادى;
– الەمدىك دامۋ ۇردىسىندەگى كوممۋنيكاتسيالىق تيىمدىلىككە قول جەتەتىن بولادى;
– تۇركىلىك تۇتاستانا تۇسۋگە جول اشىلادى;
– تاعدىردىڭ جازۋىمەن شەكارا سىرتىندا قالعان قازاقتاردىڭ رۋحاني جات بولماۋىنا مۇمكىندىك تۋادى;
– ورىس ءتىلى مەن ورىس ءدىلىنىڭ ۇدايى سوڭىنا ىلەسىپ كەلە جاتقان مادەني-رۋحاني كىرىپتارلىقتان قۇتىلۋعا جول اشىلادى;
– ءسويتىپ, قازاق ۇلتى ءوز بەتىنشە وي قورىتا الاتىن, وزىندىك قۇندىلىقتار تۋىنداتا الاتىن ۇلتقا اينالا باستايدى;
– ەڭ باستىسى, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – ەلىمىزدەگى كوپتەگەن ۇلت دياسپورالارى ءۇشىن قازاقستاندىق پاتريوتيزممەن, قازاقستاندىق يدەالمەن رۋحتاندىرۋدىڭ قۋاتتى تەتىگى بولادى.
وسى ايتىلعان قيسىندار كيريلليتسادا قالۋدى قولدايتىن ۋاجدەردىڭ قاندايىنان دا سالماقتى ەكەنىنە داۋ بولماسا كەرەك. راس, ءالىپبي وزگەرتۋدىڭ تاريحي جاۋاپكەرشىلىگى زور, اسا كۇردەلى ماسەلە. ول ءۇشىن ءتىلشى, ەكونوميست, زاڭگەر, تاريحشى, الەۋمەتتانۋشى, پەداگوگ عالىمداردان مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلۋى كەرەك. ولار اتقارىلار جۇمىستىڭ اۋقىمى مەن شىعىنىن, ناقتىلى مەرزىمىن سارالاپ كورسەتىپ, سونىڭ نەگىزىندە رەسمي شەشىم قابىلدانۋى قاجەت.
مەنىڭ قىسقا-قايىرىم پىكىرىم وسىنداي».
ءبىراز ءۇنسىز وتىرىپ, اعاما تەلەفون شالدىم. كەزدەستىك. كوپ سويلەستىك...
بىلەك سىبانا ىسكە كىرىستىك.
بۇگىنگى باعىت – سول ىستەرىمىزدىڭ بوسقا كەتپەگەنىنىڭ دالەلى.
ءبىزدىڭ بۇگىنگى تىلدىك رەفورمامىزدىڭ باستى ماقساتى نەدە؟ نە ءۇشىن ءارپىمىزدى دە, ەملەمىزدى دە وزگەرتۋگە بەل بۋدىق؟ ەكى احاڭ, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە كەشە عانا جانىمىزدا جارقىراپ جۇرگەن جارقىن اقسەلەۋ اعامىز ايتقانداي, «قازاق ءتىلىنىڭ ءتول دىبىستىق زاڭدىلىقتارىمەن قاۋىشۋىن» (اقسەلەۋ سەيدىمبەك), ء«تىلىمىزدىڭ ساقتالۋ قامىن» (احمەت بايتۇرسىن ۇلى) قامتاماسىز ەتۋگە وسى يگى باستامانى باستادىق.
ءيىسى تۇركى ەلىنىڭ باسىن قوسۋعا. ەڭسەمىزدى تىكتەپ, الەم ساحناسىنداعى ورنىمىزعا ورالۋىمىزعا. باتپانداپ كىرىپ, مىسقالداپ شىعاتىن قۇلدىق سانا, وتارلىق قامىتتان, احاڭشا «مادەني-رۋحاني كىرىپتارلىقتان» ارىلۋعا.
ءتىل – باستىقسىماق اكىم-قارالار وزگەرىس جاساي سالاتىن ويىنشىق ەمەس.
ءتىل – ۇلتتىعىمىزدىڭ ىرگەتاسى, مەملەكەتىمىزدىڭ بارى, ءار قازاقتىڭ ارى, ماقتانىشى, بولمىسى ول.
ءبىز ءتىل ارقىلى, تىلىمىزبەن عانا ادامبىز, قوعامبىز, ەلمىز. ونىمەن ويناۋعا بولمايدى. «بىلاي ىستەسەك, قالاي بولادى؟», «بۇيتسەك, قايتەدى؟» نەمەسە انەكدوتتاعىداي «باستىقتىڭ بىلگەنى», باسشىنىڭ ايتقانى, مەيلى, ول باستىق يىعىمەن اسپاندى تىرەپ تۇرعان پاتشا بولسىن, ولاردىڭ ويلاعانىنداي بولمايدى – بۇعان دا كۋا بولدىق قوي – بۇلاردىڭ ءبارى تىلگە كەلگەندە ىسكە اسپايدى. ءتىل بارىنەن بيىك. ونىڭ قاعيداتى, تاپجىلماس دامۋ زاڭدىلىعى بار. تاۋدان اققان سۋدىڭ اعىنىنداي, تەڭىزدىڭ تولقىنىنداي, جەلدىڭ ەكپىنىندەي – ونى ەشكىم وزگەرتە المايدى, وعان قارسى ەشكىم تۇرا المايدى, ونى تەك زەرتتەۋ, دارىپتەۋ, قابىلداۋ, قۇرمەتتەۋ ابزال. ءتىلدىڭ شىرقىن بۇزبايتىن, زاڭدارىنا قايشى كەلمەيتىن زامانا ۇسىنىستارىنىڭ كەيبىرى تىلگە ەنىپ كەتۋى مۇمكىن, البەتتە. الايدا نەگىزسىز, ويدان شىعارىلعان, تىلدىك جۇيەگە كەرەعار «جاڭالىقتار» كۇرەسىنگە تاستالاتىنىنا سەنىمىمىز بەكەم.
ولاي بولسا, اقسەلەۋ سەيدىمبەك اماناتىنا قيانات جاساماي, حالقىمىزعا زورلىقپەن تانىلعان ورفوگرافيالىق داعدىلاردان, «ولشەنبەي تىگىلگەن ول جەرى مەن بۇل جەرى بويعا جۋىسپاي, قولبىراپ, سولبىراپ تۇرعان كەڭ كيىم سياقتى ارتىق ارىپتەرى كوپ الىپبيدەن» (احمەت بايتۇرسىن ۇلى) تەز باس تارتىپ, بارلىق جاناشىر ءتىل عالىمدارى ءبىر پاتۋاعا كەلىپ, ادال سىنعا قۇلاق اسقانىمىز ءجون. «اسىعىستىققا جول بەرمەۋىمىز كەرەك, ءبىز ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن ارتتىراتىن گرافيكانى عانا قابىلدايمىز» دەگەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ سوزدەرىن, «تۇركى جۇرتتارى ءۇشىن ءبىر ءالىپبي تۇزەۋ دەگەن ماسەلەنى – ءبىر ءالىپبيدى ءبارى نەگىزگە الىپ, تۇركى جۇرتىنىڭ ارقايسىسى ءوز تىلىنە ۇيلەستىرۋ دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك» دەگەن ۇلت ۇستازىنىڭ ۇلاعاتتى كرەدوسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ قانا ابىرويمەن مىندەتىمىزدى اتقارايىق دەپ بارشا يگى جاقسى-جايساڭدارعا وي تاستاعىم كەلەدى.
ەردەن قاجىبەك,
ۇعا اكادەميگى
