وتاندىق ەنەرگەتيكانىڭ كەلەشەگى

بىزدە «جاسىل» ەكونوميكانىڭ تۇجىرىمداماسى قابىلدانعان. بۇگىندە بىرنەشە جوبا تۇركىستان, الماتى, جامبىل, شىعىس قازاق­ستان وبلىستارىندا ىسكە اسىرىلدى. قازعۇرت اۋدانىنداعى وگەم وزەنى ورتا اعىمىندا سۋ ەلەكتروستانسا كاسكادىنىڭ (بىرنەشە) الدىن الا جوبالاۋ جۇمىسى اياق­تالىپ, جوبالاۋ جۇمىسى باس­تالدى. بەس گەس-تەن ءبىرىنشى كە­زەڭدە 72 مۆت ەلەكتر قۋاتى ءوندى­رىلىپ, وڭىردەگى 5 اۋدانعا اۋىزسۋ ماسەلەسى شەشىلەدى. جىلىنا 110 ملن تەكشە مەتر سۋ الىنادى. اقسۋ, ارىس, سايرامسۋ, قاسقاسۋ وزەندەرىنىڭ بويىندا بىرنەشە جوبا, وتىراردا قۋاتى 50 مۆت كۇن ەلەكتر ستانساسى سالىنىپ جاتىر. 2019 جىلى سايرامسۋ وزەنىنىڭ جاعاسىندا شگەس «كەڭەس-1» 2,5 مۆت ىسكە قوسىلدى. شگەس «كەڭەس-2» جوبالاۋ جۇمىسى باس­تالدى.

جوبا بويىنشا ەلدە 23 000 مۆت ەلەكتر قۋاتىنىڭ 17 000 مۆت-ى تۇتىنىلادى. ارينە, ازiرگە جەت­كiلىكتi. ەگەر ەرتەڭدى ويلايتىن بولساق, ورگانيكالىق شيكiزات شەكسiز ەمەس ەكەنiن ءتۇسiنۋ كەرەك. كەلەر ۇرپاققا نە قالدىرامىز دەگەن سۇراق تۋادى. سول ءۇشىن قازىرگى ەنەرگەتيكالىق جۇيەنi بالامالى قۋات وندiرۋگە بەت بۇرعىزعانىمىز ابزال. مىسالى, جەل مەن وندiرەتiن قۋاتتىڭ ەل بويىنشا الەۋەتى – 92 ملرد كۆت/س. ال وزەندەر ارقىلى الىناتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ الەۋەتى – 62 ملرد كۆت/س. كۇننەن وندiرiلەتiن قۋاتتىڭ كولەمi دە سول شامالاس.

ەلدىڭ ۇدەمەلى دامۋىنا, ونىڭ تەحنولوگيالىق ءارتاراپ­تان­دىرۋىنا كۇردەلى جانە ما­ڭىزدى ەكىنشى قادام – اتوم ەنەر­گە­تيكاسىنىڭ دامۋى. ويتكەنى ۋران بارىن, ونىڭ قورى بويىن­شا الەمدە ەكىنشى ورىندا ەكەنى­مىز­دى ەسكەرسەك, اەس سالۋ ىسىنە جۇرەكسىنبەي كىرىسۋگە بولادى. وندا اتوم ونەركاسىبى مەن مەديتسينا سالاسىندا عىلىمي زەرت­تەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەكو­نو­ميكانىڭ بارلىق باعىتىندا دامۋعا زور مۇمكىندىكتەر تۋادى. زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ دەڭگەيى اتوم ستانساسىن سالۋعا جەتەدى. ماگاتە تالاپتارىنا ساي قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساق­تاپ, كەرەكتى مىندەتتەلگەن ستان­دارت­­تارىن قولدانىپ, شىققان قالدىقتاردى زالالسىزداندىرىپ, ءتيىستى شارالارىن ورىنداپ وتىر­­سا, ەشقانداي قورقىنىش بولماۋعا ءتيىس.

اەس جان-جاقتى دامۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. ەكونو­مي­­كالىق تۇرعىدان قاراساق, تيىم­­­دىلىگى جوعارى. ەلەكتر ەنەر­گياسىنىڭ قۇنى تومەن. ۋران – سالىستىرمالى تۇردە ارزان ءارى ءتيىمدى وتىن. بىزدە ول كوپ. ۇزاق ۋاقىت قىزمەت ەتۋىنە بايلانىستى (60 جىلدان استام) اتوم رەاكتورىنىڭ پايدالانۋ شى­عىندارى دا تومەن بولادى. ياعني باستاپقى ۇلكەن شىعىنىنا قاراماستان, ۇزاق­مەرزىمدى ەكو­نوميكالىق تۇرعىدان تيىم­دىلىك اكەلەدى. جالپى, اەس تۇتى­نۋ­­شىعا اۋىرتپالىق تۇسىر­مەي, ءوزىن-ءوزى اقتايدى.

ەلدىڭ ەنەرگوجۇيەسىن, ەنەرگوبالانسىن, بازالىق قۋاتىن ارتاراپ­تاندىرۋعا جانە جاب­دىق­تاۋ تۇراقتىلىعىنا اەس ەلەۋلى اسەر ەتەدى. اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ – حالىق شارۋا­شىلىعىنىڭ بارلىق سالاسىن ءار­تاراپتاندىرىپ, يننوۆا­تسيا­لىق, تەحنولوگيالىق سەرپىلىس سىيلايدى.

ەلىمىزدىڭ پارنيكتىك گاز شىعا­رىن­دىلارىن ازايتۋ بويىنشا حالىقارالىق ۇيىمدار الدىندا مىن­دەتتەمەلەرى بار. وسى وراي­دا پرەزيدەنت جاريالاعان جالپى­حالىقتىق رەفەرەندۋمعا حالىق ءۇن قوسادى, قولدايدى دەپ ويلايمىن.

مەنىڭشە, كەلەشەكتە اتوم ونەركاسىبى مينيسترلىگىن قۇرۋدى قولعا الۋ كەرەك. ال اەس-ءتى امە­­ريكا, جاپونيا, فرانتسيا, رە­سەي, وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي تەح­نولوگياسى ارقىلى سالۋدى اشىق باسەكەدە شەشۋگە بولادى. سونىمەن قاتار گاز ەلەكتر قۋاتىن دا ەستەن شىعارماعان ءجون. قىسقامەرزىمدى كەلەشەككە باعىتتاساق گاز ستانساسىنىڭ پايداسى وتە زور بولادى. ءبىزدىڭ ەلدە شىققان گازدىڭ جارتىسىنان كوبى جەر استىنا قايتا جىبەرىلەدى. ول گازدى پايدالانۋ ءۇشىن گاز وڭدەيتىن بىرنەشە زاۋىت سالۋ كەرەك.

ەڭ كۇردەلى ماسەلە – ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا جولداۋىندا ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن 2050 جىلعا قاراي كەم دەگەندە 2 ەسە تومەندەتۋ بويىنشا ماقسات قويىلعان. بۇگىندە ءىجو-ءنىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعىنىڭ كورسەتكىشى ورتاشا الەمدىك كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا 2 ەسە, ەىدۇ ەل­دەرىمەن سالىستىرعاندا 4 ەسە جوعارى. ال تمد ەلدەرى اراسىندا 5-ورىندا كەلەمىز.

بۇل ماسەلەنىڭ ماڭىزىن, تيىم­دىلىگىن, ەكونوميكانىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن مويىنداپ, الەمدەگى دامىعان ەلدەر قاتارىنا قوسىلامىز دەسەك, قازىردەن باستاپ قولعا الىپ, شۇعىل ارەكەتكە كىرىسۋىمىز قاجەت. 2012 جىلى «ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى, ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر بەكىتىلدى. مەم­لەكەتتىك ەنەرگەتيكالىق ءتىزىلىم جاسالدى. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جانە ەنەرگيا ۇنەمدەۋدى دامىتۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى. ەنەرگيا تيىم­دىلىگىنىڭ كارتاسى ءتۇزىلدى. ەنەر­­­گەتيكالىق اۋديت, ەنەرگيا سەر­­ۆيستىك شارتتار جۇيەسى ەنگى­زىلدى.

مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, وسى باعىتتاعى تەحنولوگيالىق, يننو­ۆا­تسيالىق ۇدەمەلى قادامداردىڭ كەرەكتىگى, وڭىرلىك ساياسات جۇرگىزۋ, كادر دايىنداۋ شارالارى بۇ­گىنگى كۇنى كەزەك كۇتتىرمەيتىن, ءوز شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان كۇر­دەلى ماسەلەلەر. ءوز پىكىرىمدى قورى­تىندىلاي كەلە ايتارىم – ەل ەكونوميكاسى بولاشاقتا دامىعان ەكو­نوميكالارمەن تەرەزەسى تەڭ تۇرۋى ءۇشىن ەنەرگەتيكالىق سالا الەۋەتىن ارتتىرۋعا بۇگىننەن كىرىسكەن ابزال. ول ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن ءبىز بۇگىننەن باس­تاپ ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە جاڭار­تىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن كوبەيتۋ, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋىن, سول باعىتتا اتوم ستانساسىن سالۋ, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ شارالارىن قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت دەپ سانايمىز.

ماقسۇت ورداباەۆ,

تمد ەڭبەك سىڭىرگەن ەنەرگەتيگى, ينجەنەر