تاتۋلىقتى تىرەك ەتكەن مەكەن

بيىلعى حالىقارالىق بەيبىتشى­لىك كۇنىنىڭ تاقىرىبى – بەيبىتشىلىك مادەنيەتىن ىنتالاندىرۋ. ول ءومىردى, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قۇر­مەتتەۋگە, زورلىق-زومبىلىقتى توق­تاتۋعا, پليۋراليزم مەن مادەني ارتۇر­لىلىك قاعيداتتارىن ۇستانۋعا نەگىز­دەلگەن. بۇۇ باس اسسامبلەياسى 1999 جىلى قابىلداعان بەيبىتشىلىك مادە­نيەتى سالاسىنداعى دەكلاراتسيا مەن ءىس-قيمىل باع­دارلاماسىندا بەيبىتشىلىك قاقتى­عىس­تاردىڭ بولماۋى عانا ەمەس, كەڭىنەن قا­تى­سۋدى قاجەت ەتەتىن ديناميكالىق ۇدەرىس ەكەنى اي­تىلعان. وندا ديالوگ جۇرگىزۋ ما­قۇل­دانىپ, كەلىسپەۋشىلىكتەر ءوزارا تۇسىنىس­تىك پەن ىنتىماقتاستىق ارقىلى شەشىلۋگە تيىستىلىگى اتاپ كورسەتىلگەن. بيىلعى مەرەكە تاقىرىبىنىڭ نەگىزىنە سوعىس ادامداردىڭ ساناسىندا باستالادى, سوندىقتان الەمدى قورعاۋ يدەياسىن ولاردىڭ ميىنا ءسىڭىرۋ كەرەك دەگەن وي الىنىپ وتىر. مەرەكەنىڭ ءرامىزى – تۇمسىعىنا ءزايتۇن بۇتاعىن تىستەگەن كوگەرشىن بەينەسى. ونىڭ اۆتورى – ايگىلى يسپان سۋرەتشىسى پابلو پي­كاسسو. بۇل ەمبلەما 1949 جىلى بولعان بەي­بىت­شىلىكتى جاقتاۋشىلاردىڭ ءبىرىنشى دۇ­نيە­جۇزىلىك كونگرەسىنە ارناپ جاسالعان ەكەن.

وسى ايتۋلى كۇن قارساڭىندا قاز داۋىس­تى قازىبەك بيدەن قالعان:

ء«بىز – قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز,

ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز.

ەلىمىزدەن قۇت-بەرەكە قاشپاسىن دەپ,

جەرىمىزدىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ

جىلقى قىلىن نايزاسىنا تاققان ەلمىز»,

دەگەن اتالى ءسوز ويىمىزعا ورالىپ, ۇرپا­عىنا ۇلى دالانى ميراس ەتىپ كەتكەن اتا-بابا اماناتىن ورىنداپ, بۇگىندە قوعام­داعى تىنىشتىقتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, شەكارالاس ەلدەرمەن تاتۋ كور­شىلىك قارىم-قاتىناس ورناتىپ, «ەڭكەيگەنگە ەڭكەيىپ, شالقايعانعا شالقايعان» كوپ­ۆەكتورلى سىرتقى ساياسات جۇرگىزىپ, حالقى­مىزعا ولجا سالىپ وتىرعان ىرگەلى مەملەكەت بولعانىمىزعا سۇيىنەمىز.

بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر اقوردادا رەسپۋبليكا كۇنىنە وراي مەملەكەتتىك ناگرادالار مەن سىيلىقتاردى سالتاناتتى تۇردە تاپسىرۋ راسىمىندە سويلەگەن سوزىندە: «قازاقستان ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە ءاردايىم ۇلتتىق مۇددەگە ساي كەلەتىن سال­ماقتى ءارى سىندارلى سىرتقى سايا­سات جۇرگىزەدى. حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن ايماقتىق جانە جاھاندىق ۇدەرىستەردە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ءبىز الەمدىك دىندەردىڭ ءبىر بىرى­مەن جاقىنداسىپ, سىندارلى ديالوگ ورناتۋىنا كۇش سالامىز. قازىرگى زامان­دا مەملەكەتتەردىڭ ۇجىمداسىپ كۇش جۇ­مىل­دىرۋى جانە ديپلوماتيانى دانا­لىق­پەن ءارى جوعارى كاسىبيلىكپەن جۇر­­گىزۋى الەمدە ۇزاق ۋاقىت بويى تۇراقتىلىق ورناۋىنا, ەلدەردىڭ جاپپاي دامۋىنا, بۇۇ-نىڭ جارعىسىنا نەگىزدەلگەن ادىلەتتى حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسى قۇرىلۋى­نا جول اشادى. قازاقستان «ەلدىڭ ىشىندە دە, اينالاسىندا دا بەيبىتشىلىك», «ارالۋاندىق ارقىلى – بىرلىككە» دەگەن قاعيداتتاردى ءاردايىم بەرىك ۇستانادى», دەگەن ەدى.

حالىقارالىق ساراپشىلار قازىرگى الما­عايىپ كەزەڭدە قازاقستاندى بەيبىت­شىلىك بەسىگى دەپ اتاپ جۇرگەنى بەكەردەن-بەكەر ەمەس. شىنتۋايتىندا, قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىز حالىقارالىق ساياساتتاعى ءىرى ويىنشىعا اينالىپ وتىر. بۇعان قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى سىندى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولىپ قانا قويماي, ولاردىڭ باسشىلىعىنا سايلانعاندىعى, استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىن جۇيەلى ۇيىمداستىرىپ كەلە جاتقاندىعى, سونداي-اق ارااعايىندىق جانە بىتىمگەرلىك ميسسيالارعا اتسالىسىپ جۇرگەنى ايعاق.

گەرمانيانىڭ حالىقارالىق جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى ينس­تيتۋتى (Stiftung Wissenschaft und Politik – SWP) قازاقستاندى «الەمدىك ورتا دەرجاۆالار» قاتارىنا قوسقانى ءمالىم. ولاردىڭ قاتارىندا ءبىزدىڭ ەلدەن باس­قا تۇركيا, يزرايل, مىسىر, ساۋد ارا­بياسى, ءۇندىستان, يندونەزيا, ەفيوپيا, كەنيا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى, مەكسيكا, برازيليا سەكىلدى مەملەكەتتەر بار. زەرتتەۋ اۆتورلارى وسى 12 مەملەكەت ەكو­نوميكالىق-ساياسي باعىت-باعدارى جونى­­نەن ءبىر-بىرىنەن وزگەشە بولعانىمەن, ولار­­دى ەكونوميكالىق دامۋعا نازار اۋدا­رۋ, قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىققا جەتە ءمان بەرۋ جانە ستراتەگيالىق اۆتونومياعا ۇمتىلۋ سياقتى ۇستانىمدار بىرىكتىرە­تىنىن اتاپ وتكەن. ونىڭ ىشىندە SWP قازاقستان­دى تەڭگەرىمدى سىرتقى ساياساتى قالىپتاس­قان, ورتالىق ازياداعى نەگىزگى ويىنشى رەتىندە بەدەلدى, تابيعي رەسۋرستارعا باي, سونداي-اق ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالى­زى­نىڭ ءبىر تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعان ماڭىزدى ەل دەپ باعالاعان. SWP ساراپشىلارى ەلى­مىز­دىڭ سىرتقى ساياسي بەلسەندىلىگىن دە ەرەك­شە اتاپ ءوتىپ: «ەشكىمنىڭ سويىلىن سوق­پاي, تارازى باسىن تەڭ ۇستاپ, بار­لىعى­مەن ءوزارا باتىل, اشىق ىقپالداسۋ ساياساتى قازاقستاننىڭ باياندى تاۋەلسىز­دى­گىنە كەپىلدىك بەرەدى جانە مەملەكەتتىك مۇددەلەردى تۇجىرىمداۋ مەن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى كەڭىستىك, قولايلى جاعداي تۋدىرادى», دەگەن قورىتىندى جاساعان.

وسى ايدا استانادا جۇزگە جۋىق ەلدەن مىڭداعان سپورتشى مەن جانكۇيەر كەلىپ قاتىسقان V دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارى ءجۇرىپ جاتقان كەزدە Moody’s حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىگى ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى مەملەكەت سانالاتىن ەلى­مىزگە «تۇراقتى» دەگەن بولجاممەن ۇزاق­مەر­زىمدى Baa1 كرەديتتىك رەيتينگىن بەردى. بۇل – تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستانعا بەرىلگەن ەڭ جوعارى كورسەتكىش.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ بىلتىر بولعان 78-سەسسياسى اياسىنداعى جالپى دەباتتا ءسوز سويلەگەن سوزىندە ادامزات بالاسى بۇرىن-سوڭدى باسىنان وتكەرمەگەن اسا ۇلكەن سىن-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعانىن جانە گەوساياسي قاقتىعىستاردىڭ جاڭا كەزەڭىنە وتكەنىن ايتا كەلىپ: «حالىقارالىق داۋلاردى شەشۋدە ارقاشان ديپلوماتيا مەن ديالوگ باسشىلىققا الىنۋى كەرەك», دەدى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە جان-جاقتى رەفورما جاساماي, بۇل قيىندىقتار ەڭسەرىلمەيتىنىن ەسكەرتىپ: «كەڭەستە «ورتا دەرجاۆالاردىڭ» جانە بارلىق دامۋشى ەلدەردىڭ ءۇنى كۇشەيەتىنىنە, انىق ەستىلەتىنىنە كامىل سەنەمىن. بايقاۋىمىزشا, قاۋىپسىزدىك كەڭەسى تىعىرىقتان شىعا المايتىن سياقتى. سوندىقتان بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارا الۋى ءۇشىن ونىڭ قۇرامىندا باسقا ەلدەر, سونىڭ ىشىندە قازاقستان دا بولۋى كەرەك», دەدى. سونداي-اق ق.توقاەۆ الەمنىڭ ەڭ بيىك مىنبەرىنەن كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ اۋىر سالدارى بولاشاق بيولوگيالىق قاۋىپ-قاتەر­لەر الدىندا دارمەنسىز ەكەنى­مىز­دى كورسەتىپ بەرگەنىنە نازار اۋدارىپ, بيو­لو­گيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىق­ارا­لىق اگەنتتىك قۇرۋ ۇدەرىسىن باستاۋدى ۇسىندى. بۇعان قوسا قازاقستان باسشىسى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ باس حاتشىسى ۇسىنعان «بەيبىتشىلىكتىڭ جاڭا كۇن ءتارتىبىن» قولدايتىنىن مالىمدەي كەلىپ: «جۋىردا قاسيەتتى كىتاپتارعا قۇرمەتسىزدىك تانىتۋ اكتىلەرى بولدى. ءبىز وسى جاعدايعا الاڭداۋشىلىق بىلدىرەمىز. يسلامعا جانە باسقا دا دىندەرگە قاتىستى جاسالعان مۇن­داي تاعىلىق ارەكەتتەردەن ەركىندىكتىڭ, ءسوز بوستاندىعىنىڭ جانە دەموكراتيانىڭ نىشانى بىلىنبەيدى. قۇران سەكىلدى قاسيەتتى كىتاپتاردىڭ ءبارى ۆانداليزمنەن قۇقىقتىق تۇرعىدا قورعالۋعا ءتيىس», دەدى.

جاقىندا قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن گەرمانيا فەدەرالدى كانتسلەرى ولاف ءشولتستىڭ وتىنىشىنە وراي قاسىم-جومارت توقاەۆ ۋكراينا توڭىرەگىندەگى جاع­دايدى رەتتەۋگە بايلانىستى پىكىرىن ءبىل­دىرىپ: ء«تۇرلى مەملەكەتتەردىڭ بارلىق بەي­بىت باستامالارىن مۇقيات قاراپ, اسكەري ءىس-قي­مىلداردى توقتاتۋ تۋرالى كەلىسىمگە كە­لۋ كەرەك. سودان كەيىن تەرريتوريالىق ما­سەلەلەردى تالقىلاعان ءجون. بىزدىڭشە, قى­تاي مەن برازيليانىڭ بەيبىتشىلىك جوس­پا­رى قولداۋعا تۇرارلىق. مەملەكەتتەر باس­شى­لارى كەلەدى, كەتەدى. ال حالىق, اسىرەسە كور­­شى­­لەس حالىقتار بەيبىت ءارى ءبىر-بىرىمەن ءتۇسىنى­س­ىپ ءومىر ءسۇرۋى كەرەك», دەدى. قازاقستان باس­شى­س­ى­نىڭ وسى سىندارلى پىكىرىنە قازىر الەم­دەگى كوپتەگەن ساياساتكەر قولداۋ ءبىلدىرىپ جاتىر.

كورنەكتى جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ «بەيبىت كۇندە شايناعان تاس تا جاقسى, بەيبىت كۇندە جىلاعان جاس تا جاقسى» دەگەنىندەي, بەيبىتشىلىككە نە جەتسىن!