ول – ءاليحان بوكەيحان, ءالىمحان ەرمەكوۆ, جاقىپ اقباەۆ سياقتى الاش قايراتكەرلەرى ءوسىپ-ونگەن توپىراقتىڭ پەرزەنتى. وسىنداي بىرەگەي تۇلعالاردىڭ ءىزى قالعان مەكەندە دۇنيەگە كەلگەن جاننىڭ ەلشىل ازاماتتار قاتارىنان تابىلۋى – زاڭدىلىق. بۇل ءوڭىر – قازىرگى قاراعاندى, بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنىڭ اقتوعاي اۋدانى. بۇرىنعى اتاۋى – قوڭىرات. رىمبەك ءجۇنىس ۇلى وسى اۋداننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ءبىلىمدى دە بىلگىر, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى زور بىلىكتى باسشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە قيتۇرقى ساياساتتىڭ سالدارىنان الاشورداشىلار مەن ولاردىڭ ۇرپاعىنا كەكشىلدىك پەن كۇدىك باسىم بولعاندىقتان اقتوعاي اۋدانى كوپ جىل جەتىم بالانىڭ كۇيىن كەشتى. جوعارى جاق اۋداننىڭ دامۋىنا جەتكىلىكتى كوڭىل بولە قويعان جوق. كوپ جىل بويى «الىستاعى, ارتتا قالعان اۋداندار تىزىمىنەن» شىعارمادى. ارينە, اقتوعاي اۋدان بولعاننان بەرگى الپىس جىل ىشىندە باسشىلىققا جەرگىلىكتى ءبىر دە-ءبىر ادام ۇسىنىلماي, كادردى سىرتتان اكەلگەنىنە جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىلى قوڭىلتاقسىعانى راس. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ تۇسىندا مۇنى اشىق ايتۋعا مۇمكىندىك بولماعانىمەن, «قايتا قۇرۋ» كەزىندە قاتىپ قالعان قاعيدا سەتىنەدى. اقتوعاي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا ەل اراسىنان شىققان, جەرگىلىكتى جەردىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن جەتە بىلەتىن رىمبەك ءجۇنىس ۇلى تاعايىندالعاندا كوپشىلىك قۋانا قۇپتادى. ول الاش ارىستارىنىڭ التىن بەسىگى بولعان اۋداننىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە العاشقى كۇننەن-اق بەل شەشە كىرىسىپ, ەل سەنىمىن اقتاي ءبىلدى. اقتوعايدىڭ جاقسى اتاعى شىعا باستادى. الدىڭعى قاتارلى وڭىرلەر قاتارىنان كورىندى. ەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى تۇزەلىپ, اۋداننىڭ ەكونوميكاسىمەن قاتار ۇلتتىق ءداستۇر مەن رۋحانياتقا دا كەڭ تىنىس اشىلدى.
رىمبەك اعامىزدىڭ الدى اقجايلاۋ, ءبىلىمى تەرەڭ, ويى اسقاق, كورگەنى مەن تۇيگەنى كوپ ەدى. ەلدىڭ, جەردىڭ تاريحىنا بەيجاي قارامايتىن. «تاريحتى بولاشاق ۇرپاعىمىز ءبىلۋى كەرەك» دەۋشى ەدى جارىقتىق. وسى ءۇشىن تەر توكتى, ەڭبەك ەتتى. تاريحتىڭ اششى شىندىعىن اشىپ, باتىرلارىمىز مەن داڭقتى ادامداردى ەل ەسىندە قالدىرۋعا ايانباي ۇلەس قوسا ءبىلدى. سونىڭ ءبىرى تۋرالى ايتا كەتسە ارتىق بولماس. كەڭەستىك داۋىردە اقتوعاي اۋدانىنا كەلگەن رەسمي وكىلدەر مەن باسشىلاردىڭ بارلىعى قىزىلاراي مەن قاراتال كەڭشارلارىنىڭ تاپ ورتاسىنداعى اقسوراڭعا, ونىڭ سىلەمىندەگى اۋليەتاۋعا كەلىپ تىنىستاماي كەتپەيتىن.
رىمبەك ءجۇنىس ۇلى 1988 جىلدان باستاپ تۋعان ءوڭىردىڭ تابيعاتىن ساقتاپ, قورعاۋ, دارىپتەۋ ءىسىن تىكەلەي قولعا الىپ شۇعىل جۇمىسقا كىرىسكەن ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 61 مىڭ گەكتار جەردى قامتيتىن «قىزىلاراي ۇلتتىق پاركىن» قۇرۋ ماسەلەسى 1991 جىلى جەزقازعان وبلىسىنىڭ تاريحي, مادەني ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ, قالپىنا كەلتىرۋ, ناسيحاتتاۋ جونىندەگى 1990-2000 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىنا ەنگىزىلدى. ونىڭ قۇرامىنا بەعازى قورىمىن قوسۋ شارالارى دا قاتارلاسا جۇرگىزىلگەن ەدى. ونداعى ويى جوعارىدان كەلگەن قادىرلى, بەدەلدى ادامداردىڭ مەملەكەت تاراپىنان جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنۋىنە تۇرتكى ەكەن عوي. بۇل بولاشاقتى ويلاعانى ەمەي نەمەنە؟ داڭقتى باتىر, ءارى بي, ءارى شەشەن جيدەباي قوجانازار ۇلىنىڭ ەسىمىن ەل جادىنا ءسىڭىرۋ ءۇشىن كوپ ەڭبەك ەتتى. باتىرعا بالقاش قالاسىندا ەسكەرتكىش ورناتىلۋىنا مۇرىندىق بولدى.
حالىق ءۇشىن جاساعان جاقسى ىستەرىنىڭ بارلىعىن ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. تالاي ادام رىمبەك ءجۇنىس ۇلىنىڭ شاپاعاتى مەن جاقسىلىعىن كوردى. ول زيالى قاۋىمدى, اقىن-جازۋشىلاردى قولداي ءجۇرۋدى دە ۇمىتپادى. اسەم الماتىعا قونىس اۋدارعان كەزىندە دە قالامگەر قاۋىمنىڭ جانىنان تابىلاتىن. ايتىستىڭ جاناشىرى بولدى. قولدان كەلەر كومەگىن اياعان جوق. ءوزى دە ادەبيەتكە, ونەرگە جاقىن ادام ەدى. شەشەندىگى مەن قالامگەرلىك قىرى تاعى بار. كەڭ جۇرەكتى, اسىل دا ابزال تۇلعانىڭ, راسى كەرەك, ارامىزدان الىستان بارا جاتقانىنا سەنگىمىز دە كەلمەدى. بىراق امال قانشا, سۇم اجال ەل ءۇشىن تۋعان نار ازاماتتى سەكسەن ءتورت جاسىندا ارامىزدان الىپ كەتتى. ورنى ويسىراپ قالدى.
ول اۋدان باسشىلىعىندا بولعان كەزەڭگە بايلانىستى كورنەكتى اكادەميك سەرىك قيراباەۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستانعا» شىققان ماقالاسىندا مىناداي دەرەكتەر بار ەدى: «از ۋاقىت ىشىندە مەملەكەتكە ەت تاپسىرۋ 525 توننادان 800 تونناعا, قوي باسى 22 مىڭنان 38 مىڭعا, سيىر 2 800-دەن 4 000-عا, جىلقى 475-تەن 850 باسقا دەيىن وسكەن».
جاڭا باسشىنى الدىمەن ويلاندىرعانى – وبلىس ورتالىعىنان الىس ورنالاسقان اۋداننىڭ ارتتا قالىپ وتىرعان جاعدايى ەدى. سول كەزدەگى دەرەكتەرگە قاراعاندا, 1986 جىلدى اۋدان التى ميلليون رۋبل قارىزبەن اياقتاعان. تابىسى مالدىڭ تولىمەن, جۇنىمەن, سۇتىمەن, ەتىمەن باعالاناتىن اۋداندا بۇل – كوڭىل كونشىتپەيتىن كورسەتكىش. اۋداننىڭ بارلىق شارۋاشىلىقتارىندا بولىپ, مەملەكەتكە بەرەشەك قارىزدى جويۋ, تابىستى ۇلعايتۋ, ول ءۇشىن ءار ۇجىمنىڭ ءوزىن-ءوزى اقتاۋى ماسەلەلەرىن اقىلداسادى. بىرتىندەپ قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا قاعيداتىنا كوشۋدىڭ قاجەتتىگىن كوتەرەدى. وسى سالاداعى بەتبۇرىس اقتوعايلىقتاردى ەكونوميكالىق رەفورماعا جەتەلەيدى. مۇنداي جولدىڭ پايدالى ەكەنىنە حالىقتىڭ كوزى جەتە باستايدى. ءسويتىپ, 1987 جىلى سايلانعان باسشى اۋداننىڭ بۇرىنعى قارىزىن وتەپ, 1988 جىلدى ەكى ميلليون رۋبل تابىسپەن اياقتاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. اۋدان بويىنشا ارەندالىق قاتىناستاردى دامىتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى اشىلادى. 1989 جىلى اۋدان 5 ملن 886 مىڭ رۋبل پايدا تابادى. ءسويتىپ, ءتۇپ-تامىرى تەرەڭگە كەتكەن بىرىڭعاي شارۋاشىلىق كورسەتكىشتەرىن ەندى ەكونوميكالىق تۇتقالار باتىل الماستىرا باستايدى. ارەندالىق, مەردىگەرلىك ءادىس كەڭ ءورىس الادى. ەكى جىل ىشىندە اۋدان شارۋاشىلىقتارىنان 93 بريگادا ارەندالىق قاتىناسقا كوشەدى. اۋداندا مال ۇستاۋدىڭ جىلدار بويى قالىپتاسقان بىرجاقتى ەڭبەك ادىسىنە وزگەرىستەر جاساۋدىڭ قاجەتتىگى كورىنە باستايدى. جارتىلاي شولەيت ايماققا ورنالاسقان اۋداندا جايىلىم مەن شابىندىقتىڭ جۇتاڭ تارتۋى, توپىراق جامىلعىسىنىڭ مال تۇياعىمەن توزۋى ونى پايدالانۋدىڭ جاڭا ءادىسى تۋرالى ويلاندىرادى. ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىمەن بىرگە, ارنايى مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن جاساۋ ماسەلەسى قوزعالادى. اۋدان بويىنشا ەكى جىلدىڭ ىشىندە ءتورت مىڭ قوي, 500 ءىرى قارا سەمىرتەتىن بەس مال بورداقىلاۋ الاڭى ىسكە قوسىلادى. وسىنداي باستامالار نەگىزىندە اۋدان ەكونوميكاسى العا باسادى. 1988 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, اۋدان بۇرىنعى كەڭەستەر وداعى بويىنشا العا شىعىپ, قۇرمەت ديپلومىن جەڭىپ الادى. بۇل – ءومىر بويى ارتتا قالىپ كەلگەن اقتوعاي اۋدانىنىڭ العاشقى جەڭىسى ەدى.
رىمبەك ءجۇنىس ۇلىنىڭ ەلگە جاساعان ەڭبەگى لايىقتى باعالاندى. ول ءحىى سايلانعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. «ەڭبەك قىزىل تۋ», «قۇرمەت بەلگىسى», «پاراسات» وردەندەرىمەن ماراپاتتالىپ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قاراعاندى وبلىسى جانە اقتوعاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى.
راكەڭنىڭ تۋعان جەرىنە, اۋىلىنا دەگەن ەرەكشە سەزىمى تۋرالى تاعى ءبىر دەرەك كەلتىرە كەتەيىك. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ىقشامداستىرۋ ساياساتى جۇرگىزىلىپ, اۋداندار ءبىر-بىرىنە قوسىلىپ سانى قىسقارعانى بەلگىلى. سول كەزدە اقتوعاي اۋدانىنىڭ ورتالىعىن شاشۋباي كەنتىنە كوشىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. سوندا راكەڭ «ەگەر اۋدان ورتالىعى مارتەبەسىنەن ايرىلسا, اقتوعايدا بولاشاق جوق» دەپ, بۇل ىسكە جول بەرمەۋگە اتسالىستى. ءوزىم كۋا بولعان تاريحتى ايتار بولسام, اقتوعايدىڭ اۋدان ورتالىعى بولىپ قالۋىنا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن جاندار – اۋەلى راكەڭ, سودان سوڭ وسى وڭىردەن شىققان بەلگىلى ازاماتتار – التاي زەينەلعابدين مەن مارقۇم قابىلسايات ابىشەۆ.
نارىق زامانىندا تىندىرىمدى ىسىنەن تانعان جوق. استاناداعى «اقمولا-بەتون» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە 100-120 ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ, ەل ەكونوميكاسىنا ءوز ۇلەسىن تاعى دا قوستى. ء«بىلىم مەن اقىل ءبارىن جەڭەدى. اقشا بايلىعىمەن رۋحاني بايلىقتى الماستىرا المايسىڭ» دەۋشى ەدى اسىل اعا. وسى وي مازا بەرمەدى بىلەم, «كوڭىلگە تۇيگەندەرىم», «توقىراۋىن توقىراماسىن» اتتى كىتاپتاردى جازدى. رىمبەك ءجۇنىس ۇلىنىڭ ەل اعاسى, قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە كوتەرىلۋىنە زايىبى ءبازيلا قاليقىزىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەن. جۇبى جاراسقان جاندار ۇل-قىز ءوسىرىپ, نەمەرە-شوبەرە ءسۇيدى. جۇرەگىمىزدىڭ تورىنەن ورىن العان اسىل تۇلعا تۋرالى تالاي جاقسى ەستەلىك جازىلاتىنى ءسوزسىز.
سەرعازى مۇحتاربەك,
جۋرناليست
