ءبىر جاقسىسى, ارال قاراقۇمى جەر استى سۋىنا باي. تۇششى سۋى جەر بەتىنەن 2-3 مەتر تەرەڭدىكتەن شىقسا, ەمدىك-شيپالى ارتەزيان سۋى بور جانە پالەوگەن جىنىستارىنىڭ قاباتتارىندا, ياعني 100-200 مەتر تەرەڭدىكتە جاتاتىن كورىنەدى. ولاردىڭ مينەرالدانۋ دارەجەسى دە (تۇششى, كەرمەك, اششى) ءار ءتۇرلى. سونداي-اق ارال قاراقۇمىنىڭ كليماتى تىم كونتينەنتتىك, قۇرعاق. قىس ورتاسى, قاڭتار ايىندا ورتاشا تەمپەراتۋرا – 12-14س, ال شىلدەدە – 25-26س.
قاراقۇم جەرىندە قىستا قار تىم جۇقا تۇسەدى. قالىڭدىعى 5-6 سانتيمەتردەن اسپايدى. جىلدىق جاۋىن-شاشىن مولشەرى دە تومەن. مۇنداعى سۋسىما قۇمدى القاپتار مەن ويپاڭدار اراسىنان سور ۇشىراسادى. ارال قالاسىنان 18 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان شيجاعا ەلدى مەكەنى دە وسى قۇمدى ايماققا جاتادى. ياعني ارال ماڭى قۇمدارىنىڭ ءبىر بولىگىن الىپ جاتقان اۋىل. اۋىل مەن مال جايىلىمىنىڭ ورتاسى تازا اپپاق قۇم.
«بۇل جەردە مال ازىعىنا جارامدى سەكسەۋىل, كوكقاسقا, جۋسان, قياق سياقتى جەرگىلىكتى كليماتقا ءتوزىمدى وسىمدىكتەر جاقسى شىعادى. ءتورت ت ۇلىك مالدى وسىرۋگە قولايلى ورتا», دەيدى شيجاعا اۋىلىنداعى ەلەۋ كوشەرباەۆ اتىنداعى №57 ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى نادەجدا ابىشەۆا.
ونىڭ سوزىنشە, كەيىنگى جىلدارى شيجاعا اۋىلىنىڭ قۇم توبەلەرى بەيرەسمي تۋريستىك ورىنعا اينالعان. الىس-جاقىن وڭىرلەردەن كەلۋشىلەر جازعى مەزگىلدە كوپ بولاتىن كورىنەدى. سونىمەن قاتار قۇمنىڭ ەمدىك قاسيەتىن اتاپ وتپەۋ مۇمكىن ەمەس, اسىرەسە بۋىن اۋرۋلارى مەن بويداعى سالقىندى شىعارۋعا شىلدە-تامىز ايلارىندا ەمدەلۋشىلەر وسىندا اعىلادى. قۇمعا كومىلىپ, ەم الادى. ويتكەنى ەل ىشىندە شىلدەدە «قۇم پىسەدى» دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. ناعىز دەرتكە شيپا بولاتىن كەز دە وسى مەزگىل.
تىرەكتى ەلدى مەكەن سانالاتىن بۇل شيجاعادا ەكى مىڭنان اسا حالىق بار. تىرشىلىگى تىكەلەي مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى اۋىلعا كەلىپ, جازىق دالاسىن بەتكە الساڭىز, شەگى جوق كورىنەتىندەي ءشول دالاعا جولىعاسىز. تۋرا اراب شولىندەگىدەي.
«شيجاعا قۇمدارى تۋرالى تەك سىرتتاي ەستىپ ءجۇردىم. قىزىلوردا وبلىسىندا تۇرسام دا ايماققا قاراستى ارال اۋدانىنداعى شيجاعا جول تۇسپەپتى. اقىرى تاۋەكەلگە بەل بۋىپ بىلتىر بارىپ كەلدىم. تاماشا جەر. تۋريستەر قىزىعاتىنداي ولكە. سۋرەت پەن ءتۇرلى بەينەسيۋجەت جاساۋعا تاپتىرمايدى. ءتىپتى اتاعى جەر جاراتىن انشىلەردىڭ بەينەبايانىنا وسى قۇمدى تۇسىرسە دە ابدەن جاراسادى. جەرگىلىكتى تىلمەن ايتساق, شيجاعانىڭ شەگە قۇمى دەپ اتالادى. بۇل – ءبىز سىرتتاي قىزىعىپ جۇرگەن دۋبايداعى قۇمدى شولدەن كەم ەمەس. ەگەر جەرگىلىكتى جەردە ۇيىمداستىرىپ, تۇيەمەن وسى قۇم ءۇستىن ارالاۋعا تۋريستەردى تارتساق, ۇتىلماسىمىز انىق. ويتكەنى مۇنداعى قۇم وتە تازا ءارى كيىمگە جۇقپايدى. ەمدىك قاسيەتى دە بار. تەك ناسيحاتى ازداۋ بولىپ تۇر», دەيدى وبلىس تۇرعىنى نۇرلان تاشىمتەگى.
راسىمەن دە وسىنداي وركەش-وركەش بولىپ جاتقان قۇمدى ولكەگە وزىمىزدەن بولەك, شەتەلدىك قوناقتاردىڭ دا قىزىعاتىنى انىق. تەك سونى ۇقساتۋ كەرەك. الگى ايتقانىمىزداي, اراب ەلدەرىندەگى سافاريدەن (اراب تىلىندە ساياحات دەگەن ماعىنا) كەم تۇسپەيتىن شيجاعانىڭ شەگە قۇمىن ءوزىمىز ناسيحاتتاماساق, وزگەلەر كەلىپ جارىلقامايتىنى بەلگىلى.
«مىسالى, دۋبايعا بارعان وتانداستارىمىزعا قولعا ۇيرەتىلگەن تۇيەگە ءمىنىپ, ءشول دالانى ارالاۋدى ۇسىنادى. ارينە, ونىڭ ارزان تۇرمايتىنى بەلگىلى. شيجاعا مەن ارالعا كىرەبەرىس جەرلەرگە وسىنداي جارناما تاقتايشالارىن ءىلىپ, سونداي-اق الەۋمەتتىك جەلىلەردە بەينەروليكتەر ارقىلى ناسيحات جۇرگىزسەك, ەل ءتۋريزمىن دامىتۋعا مول سەپتىگى بولار ەدى. قازىردىڭ وزىندە ءبىر-بىرىنەن ەستىگەن جۇرتتىڭ وسىندا ءجيى اعىلاتىنى سوندىقتان. جالپى, ەلىمىز كولەمىندە ورمان دا, تاۋ دا, ءشولدى قۇم دا جەتەرلىك. تابيعات ءبارىن بەرگەن بىزگە. بىراق مۇنداي عاجاپ مەكەندەر كوبىنە-كوپ تاسادا قالىپ جاتىر. وكىنىشتىسى دە وسى», دەيدى نۇرلان تاشىمتەگى.
ەرجان قوجاس,
جۋرناليست
