سۋرەت: ru.freepik.com
امەريكالىق زەرتتەۋشىلەر گەنەتيكالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋگە ارنالعان جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن جاڭا ۆيرتۋالدى زەرتحانا اشتى. جاڭا تەحنولوگيا «CRەME» دەپ اتالادى. «كولد سپرينگ حاربور» (Cold Spring Harbor) زەرتحاناسىندا جاسالعان جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن ۆيرتۋالدى زەرتحانا «CRISPR» تەحنولوگياسىن (CRISPRi) مودەلدەۋ ارقىلى گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردە جاڭا ءتاسىلدى ۇسىنادى. سونداي-اق دنق رەتىن وزگەرتۋگە جانە جاسۋشاداعى بەلگىلى ءبىر گەندەردىڭ بەلسەندىلىگىن ۆيرتۋالدى ورتادا تومەندەتۋگە, گەنەتيكالىق تاجىريبەلەر جۇرگىزۋگە مول مۇمكىندىك بەرەدى. ودان بولەك گەندەردىڭ بەلسەندىلىك كورسەتكىشىن بولجاۋعا دا جول اشادى دەسەدى. ۆيرتۋالدى زەرتحانا ەڭ اۋەلى زەرتتەۋشىلەرگە ۋاقىت جاعىنان ۇتىمدى. سونىڭ ارقاسىندا ءدارى-دارمەكتەردى ىزدەۋدى دە ەداۋىر جىلدامداتا الادى.
نەگىزىنەن ادامداردا حروموسومالاردىڭ قوس جيىنتىعى بار. ول اكە مەن انادان بەرىلەدى. ەگەر اتا-انالىق حروموسومالاردىڭ ءبىرى دۇرىس بولماسا, ياعني كەيبىر ماڭىزدى گەندەگى دنق تىزبەگى وزگەرسە, گەنەتيكالىق اۋرۋدىڭ سيپاتى پايدا بولۋى مۇمكىن. ول اتا-اناداعى كەيبىر بەلگىلەردىڭ بالادا قايتالانۋىنان باستاپ, اۋقىمدى مۋتاتسياعا دەيىن جالعاسادى. باسقاشا ايتقاندا, بەتتەگى سەكپىلدىڭ بەرىلۋىنەن, اياق-قولدىڭ تارتىلۋى, اقىل-ەستىڭ كەم بولۋى تارىزدەس جاعدايلاردا كورىنىس تابادى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن مۇنداي اۋرۋلاردى ەمدەۋ نەمەسە الدىن-الۋ جۇمىستارى جايلى كوپ ايتىلماعان ەدى. ءتىپتى, ناتيجەلى ەكسپەريمەنتتەردىڭ بارىسى تۋرالى مالىمەتتەردى دە كەزدەستىرمەيمىز. دەسەك تە, سوڭعى ونجىلدىقتا گەنەتيكا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى ايتارلىقتاي وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ەڭ ماڭىزدى ازىرلەمەلەردىڭ ءبىرى «CRISPR» گەنومىن وڭدەۋ ءادىسى بولدى. «CRISPR» – عالىمدارعا دنق مولەكۋلالارىنىڭ رەتى مەن گەندەردىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلىن وزگەرتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن گەندى وڭدەۋ جۇيەسى. تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردى ەمدەۋ ءۇشىن مۋتاتسياعا ۇشىراعان گەنەتيكالىق اقپاراتتى تۇزەتۋ قاجەت. سول ءۇشىن «CRISPR» بولاشاقتا مۇنىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى. ءبىز نەيروندىق جەلىلەردى قولدانا وتىرىپ, گەننىڭ ەكسپرەسسياسىن كۇشەيتەتىن نەمەسە وشىرەتىن جانە ولاردىڭ كۇردەلى ءوزارا ارەكەتتەسۋىن سيپاتتايتىن رەتتەۋشى ەلەمەنتتەردى انىقتايمىز.
بۇل جايلى ۆيرتۋالدى زەرتحانانى ويلاپ تابۋشى دوتسەنت كۋ (Koo) شەتەلدىك باق-تاعى سۇقباتىندا: «گەندەردى رەتتەۋ ەرەجەلەرىن ءتۇسىنۋ ولاردىڭ ەكسپرەسسيا دەڭگەيلەرىن ءدال جانە بولجامدى تۇردە رەتتەۋگە كوپ مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ ايتىپتى.
جالپى ايتقاندا, «CREME» – عالىمدارعا گەندىك بەلسەندىلىكتىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيىن مودەلدەۋگە جول اشاتىن ۆيرتۋالدى الاڭ. بۇل گەنومدى جان-جاقتى زەرتتەۋگە ارنالعان قۋاتتى جاڭا قۇرالدى ۇسىنادى. باسقاشا قاراستىرساق, بۇل ۆيرتۋالدى ورتالىق «CRISPR» تەحنولوگياسىنىڭ جاساندى ينتەللەكتپەن بىرىكتىرىلگەن نۇسقاسى. ونىڭ الداعى ۋاقىتتا مەديتسينا سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تاباتىنى ءسوزسىز.
بي-فاتيما ەرالحانقىزى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى
